Навахо халқының қасіреті: Ұзақ жол және этникалық тазарту (Navaho halqynyń qasireti: Ūzaq jol jane etnikalyq tazartu)

Кіріспе

1864 жылы АҚШ-та этникалық тазалау

Навахо халқының ұзақ жолы, сондай-ақ Боске Редондоға жасалған ұзақ жол (испан тілінде: larga caminata del navajo) – АҚШ федералды үкіметі мен АҚШ армиясының Навахо халқын депортациялауы және этникалық тазалауы. Навахолар батыс Нью-Мексико аумағынан (қазіргі Аризона штаты) шығыс Нью-Мексикодағы Боске Редондоға дейін жаяулап келуге мәжбүр болды. 1864 жылдың тамызынан 1866 жылдың соңына дейін 53 түрлі мәжбүрлі шерулер өтті. Барлығы 10 000 Навахо және 500 Мескалеро Апачи Боске Редондодағы тұтқын лагеріне күштеп жеткізілді. Кейбір антропологтардың пікірінше, "Ұзақ жолдың ұжымдық травмасы қазіргі Навахо халқының өзін халық ретінде тану сезімі үшін маңызды".

Өмірбаян

Навахолардың дәстүрлі отаны Аризонадан басталып, Нью-Мексиконың батысына дейін созылады. Навахолар онда үйлер салып, егін өсіріп, мал шаруалық еткен. Топтар немесе отрядтар бір-біріне шабуыл жасап, сауда-саттық жүргізіп, келісімдер жасап, кейін бұзып тастаған. Бұл Навахо, испандықтар, мексикалықтар, Пуэбло тайпалары, апачилер, команчтер, юталар және кейіннен американдық қоныс аударушылар арасындағы қарым-қатынасты қамтыды. Олардың кез келгені осы қақтығыстардың құрбаны бола алатын, сонымен қатар өз мүдделерін ілгерілету үшін қақтығыстарды тудыруға да қабілетті болды. 1849 жылы құрметті Навахо басшысы Нарбонаның басы кесілгеннен кейін американдық қоныс аударушылар мен Навахолар арасындағы жағдай ушықты. 1851 жылдың тамызында полковник Эдвин Воз Самнер АҚШ үкіметі үшін Форт Дефайанс (қазіргі Уиндоу-Рок, Аризонаға жақын) және Форт Вингейт (алғашқыда Форт Фонтлерой, Галлап, Нью-Мексико маңында) бекіністерін құрды. Ұзақ жорыққа дейін 1849, 1858 және 1861 жылдары келісімдерге қол қойылды.

Навахолар арасындағы әскери қақтығыстар

1846-1863 жылдар аралығында американдық қоныс аударушылар мен навахо тайпалары арасында қақтығыстар кеңінен тарады. Мануэлито мен Барбонсито навахоларға армия соғыс үшін әскер жіберіп жатқанын, навахо елшісін жазалап, бейбіт келіссөздер кезінде тайпа басшысы Агуа Чикитоға оқ атқандарын еске салды. Олар армияның Форт-Дефианстағы малдарына шөп беруден бас тартқанын, жақсы жайылымдық жерлерді иеленгенін және Мануэлитоның малын сол жерде өлтіргенін айтты. 1860 жылдың 30 сәуірінде Мануэлито мен Барбонсито 1000 навахо сарбазымен бірге фортқа шабуыл жасап, иеленуге жақын болды. Бітім шарты мен келісімдер армияны навахоларды қорғауға міндеттеді. Алайда, армия басқа тайпалар мен мексикалықтарға мал ұрлап, навахоларды құлдыққа салуға рұқсат берді. 1861 жылдың 15 ақпанында бітімге қол қойылды. Оларға қайтадан қорғау уәде етілді, бірақ бітім шартының бір бөлігі ретінде навахолардың төрт қасиетті тауының екеуі және олардың дәстүрлі жерлерінің үштен бірі тартылып алынды. Наурыз айында Хосе Мануэль Санчес басқаратын 52 адамнан тұратын топ навахо аттарын айдап кетті, бірақ капитан Уингейт оларды Санчесті өлтірген навахолар үшін қайтарып алды. Басқа да қоныс аударушылар Навахо шаруаларының Әдемі Тау маңындағы жерлерін қиратты. Сонымен қатар, осы кезеңде мексикалықтар мен пуэбло үндістерінің тобы шабуыл жасап 12 навахоны тұтқынға алды, ал үшеуі әкелінді. 1861 жылдың 9 тамызында Нью-Мексико ерікті жасағының подполковнигі Мануэль Антонио Чавес Форт-Фонтлеройда 8 офицер мен 206 сарбаздан тұратын үш ротаның гарнизонына басшылық етті. Кейіннен Чавес фортқа жақын болған және тек қана тәртіптің сақталуын қадағалаған 1000-нан астам навахоларға арналған жабдықтың жеткізілмеуіне айыпталды. Жылқы жарысы 10 қыркүйекте басталып, 13 қыркүйектің түскісіне дейін жалғасты. Полковник Чавес пост сатушысы А. У. Каваноға навахоларға спирттік ішімдіктерді жеткізуге рұқсат берді. Жарыстың жеңімпазы туралы дау туды. Бір оқ атылды, содан кейін бірнеше оқтар жарылды. Дер кезінде жақсы қаруланған және атты 200-ге жуық навахо сарбазы күзетшілерге қарай шабуыл жасап, оларға оқ атты. Салдарда 12 адам қаза тауып, қырық адам тұтқынға алынды. Бұл туралы естіген генерал Канби Чавестен есеп беруді талап етті, бірақ ол одан бас тартты. Канби 25 қыркүйекте фортқа капитан Эндрю У. Эвансты жіберді, ол форт Лион деп аталды. Мануэль Чавес қызметтен шеттетіліп, сот отырысын күтіп Альбукеркиде қамауға алынды. (Екі айдан кейін айыптар алынып тасталды.) 1861 жылдың ақпанында Чавес 400 жасақпен навахо жеріне шабуыл жасап, федералды биліктің рұқсатынсыз оларды тонады.

Friction between invading American settlers and Navajo groups was widespread between 1846 and 1863. Manuelito and Barboncito reminded the Navajo that the Army was sending troops to wage war, that it had flogged a Navajo messenger, and that it opened fire on tribal headsman Agua Chiquito, during talks for peace. They argued that the army had refused to bring in feed for their animals at Ft. Defiance, took over the prime grazing land, and killed Manuelito's livestock there. On April 30, 1860, Manuelito and Barboncito with 1,000 Navajo warriors attacked the fort and almost took control. Truces and treaties committed the Army to protect the Navajo. However, the Army allowed other Native American tribes and Mexicans to steal livestock and enslave Navajos. A truce was signed on February 15, 1861. They were again promised protection, but as part of the truce, two of the Navajo's four sacred mountains were taken from them, as well as about one third of their traditional land. In March, a company of 52 citizens led by Jose Manuel Sanchez drove off a bunch of Navajo horses, but Captain Wingate followed the trail and recovered them for the Navajo, who had killed Sanchez. Another group of settlers ravaged Navajo rancherias in the vicinity of Beautiful Mountain. Also, during this time, a party of Mexicans and Pueblo Indians captured 12 Navajo in a raid, and three were brought in. On August 9, 1861, Lt. Col. Manuel Antonio Chaves of the New Mexico Volunteer Militia took command of a garrison of three companies numbering 8 officers and 206 men at Fort Fauntleroy. Chaves was later accused of holding back supplies intended for the 1,000 or more Navajos who had remained close to the fort and was maintaining only lax discipline. Horse races began on September 10 and continued into the late afternoon of September 13. Col. Chaves permitted Post Sutler A. W. Kavanaugh to supply liquor to the Navajos. A dispute emerged about which horse won a race. A shot rang out, followed by a fusillade. Almost immediately 200 Navajo, well armed and mounted, advanced toward the Guard, shooting at the men. They were fired upon by the soldiers and scattered, leaving 12 dead and forty prisoners. On hearing this, General Canby demanded a report from Chaves, who did not comply. Canby sent Captain Andrew W. Evans to the fort, named Fort Lyon on September 25, who took command. Manuel Chaves, suspended from command, was confined to Albuquerque pending court martial. (The charges were dismissed after two months.) In February 1861, Chaves took the field with 400 militia and ransacked Navajo land, without federal authority.

Азамат соғысы және Кит Карсон

Конфедерация әскерлері Нью-Мексиконың оңтүстігіне қарай жылжыған кезде, Канби агент Джон Уордты Навахо жеріне жіберіп, кез келген достық ниеттес адамды Куберо ауылының жанындағы орталық лагерьге көшіруге көндірді. Оларға үкімет тарапынан қорғау ұсынылатын еді. Уордқа келуден бас тартқан Навахолардың барлығына жау ретінде қаралатындығын ескерту тапсырылды; көптеген адамдар келді. Эванс Форт-Лайонды тастауды қадағалап, жаңа саясат бойынша Навахоларды елді мекендерге немесе пуэблоларға көшіру қажеттігі айтылды, осы ретте Зунидің батысындағы Кіші Колорадо аймағы ыңғайлы орын ретінде танылды. Қараша айында кейбір Навахолар қайтадан шабуыл жасады. 1 желтоқсанда Канби Сент-Луистегі жоғары лауазымды офицеріне былай деп жазды: «Навахо жеріндегі соңғы оқиғалар [Навахо] ұлтын соншалықты әлсіздетіп, бөліп тастады, енді оларды толығымен жою немесе оларды аумақтың тұрғындарынан толығымен оқшаулап, алыс жерлерге көшіру және отарлаудың арасында таңдау қалады. Адамдық қағидалардан бұрын, мұндай халықты жою ең қиын міндет болады». 1862 жылға қарай Одақ әскері Конфедерация әскерін Рио-Грандеден ығыстырды. АҚШ үкіметі Навахо шабуылдарын және Навахоға жасалған шабуылдарды тоқтатуға бекінді. Джеймс Х. Карлтонға 1862 жылдың қыркүйегінде Канбиді Нью-Мексико әскери департаментінің қолбасшысы лауазымынан босату бұйрығы берілді. Карлтон полковник Кристофер "Кит" Карсонға Навахо аумағына барып, 1863 жылдың 20 шілдесінде Навахоның капитуляциясын қабылдауды бұйырды. Навахолар келмегендіктен, Карсон және тағы бір офицер Навахоларды капитуляцияға көндіру үшін Навахо аумағына кірді және Навахоларды дәстүрлі жерлерінен аштырып, капитуляцияға мәжбүрлеу үшін күйдірілген жер саясатын қолданды. 1864 жылдың басында мыңдаған Навахолар капитуляциялауға басталды. Кейбір Навахолар бас тартты және Навахо тауына, Гранд-Каньонға, Чирикауа апачилерінің жеріне және қазіргі Ютаның бір бөлігіне тарады.

Ұзақ жол

Генерал-майор Джеймс Х. Карлтон 1862 жылдың күзінде Нью-Мексико аумағына тағайындалды, одан кейін ол аймақтың навахо тайпаларын бағындырып, оларды Боске Редондоға қатыгез жорыққа мәжбүр етті. Карлтон аумаққа тағайындалғаннан кейін, навахолар ешқандай қақтығысқа түспеуі тиіс шекаралар белгіледі. Оларға көршілес тайпалардың жерлеріне басып кіруге, шабуыл жасауға, испандықтармен де, еуропалық американдықтармен де соғыс жүргізуге тыйым салынды. Навахо тайпасының көпшілігі осы талаптарды сақтады, бірақ бір топ навахолар өздерінен бастама көріп, рейдтер жасады, осының салдарынан бүкіл тайпа жазаланды. Карлтонның пікірінше, ол жетістікке жете алмады және көмек үшін сыртқы күштерді, соның ішінде әйгілі тау адамы Кит Карсонды шақырды. Карсон да көршілес тайпаларды өз жорығына көмектесуге шақырды. Олардың арасында ең пайдалысы – юта тайпасы болды. Юта тайпасы навахолардың жерін жақсы білетін және навахолардың бекіністерін де жақсы білетін. Карсон 1864 жылдың қаңтарында навахо халқына қарсы толыққанды шабуылға көшті. 18 күндік, 500 шақырымдық (300 миль) сапар кезінде кем дегенде 200 адам қаза тапты. 8000-ден 9000-ға дейін адам 104 шаршы шақырымдық аумақта қоныстанды, ал 1865 жылдың көктемінде халық саны 9022 адамға жетті. 50-ге жуық топтардың әрқайсысы жеті белгілі бағыттың бірімен жол тартты. Олардың әрқайсысы әртүрлі жолмен жүрсе де, бір ізбен сапарлады. Навахо жеріне қайтып келгенде, олар бірігіп, 16 шақырымға созылатын бір топқа айналды. Осы навахолардың бір бөлігі қашып, генерал Круктан құтылып жүрген апаштармен бірге, қазіргі NM 6 және I 40 тас жолының оңтүстік-шығысында орналасқан Симаррон Месасында жасырынды; кейін олар Магдаленаның солтүстік-батысына қарай Аламо Спрингске көшіп, Дине (Навахо) тайпасының Аламо тобы ретінде танылды. Нельсон Энтони Филд, сауда орталығының иесі, Вашингтонға барып, осы топ үшін резервация құруды сұрады, және оның өтініші қабылданды. Бұл топтың құрамында навахо және апаш тайпаларының өкілдері бар.

Major General James H. Carleton was assigned to the New Mexico Territory in the fall of 1862, it is then that he would subdue the Navajos of the region and force them on the long walk to Bosque Redondo. Upon being assigned the territory Carleton set boundaries in which the Navajos would not engage in any sort of conflict. They were prohibited from trespassing onto lands, raiding neighboring tribes, and engaging in warfare with both the Spaniards and European Americans. A majority of the Navajos were abiding by these requirements, but a band of Navajo freelancing raiding parties broke these rules, for which the entire tribe was penalized. In the eyes of Carleton, he was unsuccessful and enlisted outside resources for aid including famous mountain man Kit Carson. Carson also enlisted neighboring tribes in aiding his campaign to capture as many Navajos as he could. One tribe that proved to be most useful was the Utes. The Utes were very knowledgeable of the lands of the Navajos and were very familiar with Navajo strongholds as well. Carson launched his full scale assault on the Navajo population in January 1864.</blockquote>

At least 200 died during the 18 day, 300 mile (500 km) trek. Between 8,000 and 9,000 people were settled on an area of 40 square miles (104 km2), with a peak population of 9,022 by the spring of 1865. There were as many as 50 groups taking one of seven known routes. They each took a different path but were on the same trail. When returning to the Navajo lands, they reformed their group to become one; this group was ten miles (16 km) long. Some of these Navajos escaped and hid with Apaches that were running from Gen. Crook on what is known as Cimmaron Mesa southeast of present day NM Highway 6 and I 40; later they relocated to Alamo Springs northwest of Magdalena, NM and are known as the Alamo Band of the Diné (Navajos). Nelson Anthony Field who had a trading post made a trip to DC to lobby for a reservation for this Band and it was granted. This Band is part Navajo and part Apache.

Құлдық

Навахо тайпасын бағындыру мақсатымен армия жүргізген науқанға Жаңа Мексикалық және юта құл сатушылары жасаған шабуылдар да қосылды. Олар оқшауланған навахо топтарына шабуылдап, ер адамдарды өлтіріп, әйелдер мен балаларды тұтқынға алып, жылқы мен малды қарақылдады. Армия науқаны кезінде армия бөліміне қосылған юта барлаушылары осы қызметпен айналысып, навахо инфрақұрылымын жоюды негізгі армия бөліміне жүктеді. Навахо тайпасы бағынғаннан кейін де юта тайпасы мен Жаңа Мексикалық құл сатушылары навахоларға шабуыл жасауын тоқтатпады. Аймақ бойынша көптеген адамдар құл ретінде ұсталып, сатылды.

Боске Редондо

Бірнеше тайпаны қамтитын кейбір тұтқын лагерьлері сияқты, Боске Редондода да ауыр проблемалар болды. Навахолардан бұрын шамамен 400 Мескалеро апачисі осы жерге орналастырылды. Мескалеролар мен навахолардың бір-бірін шабуылдаудың ұзақ тарихы болды; екі тайпа да лагерде болған кезде көптеген дау-жанжалдарға ұшырады. Бұған қоса, бастапқы жоспарда шамамен 5000 адам болуы керек еді, ал шындығында лагерьде 10 000 ер адам, әйел және бала тұрды. Су мен отын мәселелері бастапқыда-ақ туды; су кермекті болды, ал дөңгелек ағаш тоғайы өте кішкентай еді. Табиғаттың да, адамдардың да әрекеті салдарынан әр жылдары егін көтерілмей қалды. Астық армей құрттарына шалдығып, бірнеше рет қурады. Пекос өзені тасып, суару жүйесінің бастапқы бөліктерін бұзып жіберді. 1865 жылы навахолар кете бастады. 1867 жылға қарай қалған навахолар егін егуден бас тартты. Команчтар оларға жиі шабуыл жасады, ал олар да Команчтарға шабуыл жасады, бірде 1000-нан астам жылқыны ұрлады. Боске Редондода аштықтан қиналып жүрген халқына тамақ беруге тырысқан шабуыл жасаушылардан үнді емес қоныс аударушылар да зардап шекті. Резервацияға сатып алынған жабдықтарды тиімсіз басқарды. Әскер индейлерді тамақтандыруға жылына 1,5 миллион долларға дейін жұмсады. 1868 жылы бұл тәжірибе – Үндістан аумағының батысындағы алғашқы үнді резервациясы – тоқтатылды. Боске Редондода тұтқындалғандарды құрметтеу үшін ескерткіш Нью-Мексико штатының Форт-Самнер қаласында орналасқан.

Боске Редондо келісім-шарты

1868 жылғы 1 маусымда Форт Самнерде АҚШ пен көптеген Навахо көшбасшылары арасында Боске Редондо шарты жасалды. Шарттың шарттарына резервация құру, шабуылдарға шектеу қою, тұрақты үнді агенті мен агенттік тағайындау, балаларға міндетті білім беру, тұқымдар, ауыл шаруашылығы құралдары және басқа да жабдықтармен қамтамасыз ету, Навахолардың құқықтарын қорғау, теміржолдар мен бекіністер салу, тайпа мүшелеріне өтемақы төлеу және Навахоларды шарт бойынша белгіленген резервацияға қайтару шаралары кірді. Навахолар он жыл бойы балаларын мектепке жіберуге келісті, ал АҚШ үкіметі әр 30 балаға бір мұғалім тағайындалатын мектептер ашуға келісті. АҚШ үкіметі сондай-ақ он жыл бойы Навахоларға жыл сайын: киім, заттар және басқа да шикізаттарды беруге уәде берді, олардың құны әр адамға бес доллардан аспауы тиіс, және Навахолар өздері өндіре алмайтын заттарды қамтиды. Құжатқа қол қойғандар: В. Т. Шерман (генерал-лейтенант), С. Ф. Таппан (үндістер бейбітшілік комиссары), Навахо басшылары Барбонсито, Армихо, Дельгадо, Мануелито, Ларго, Херреро, Чикито, Мюэрте де Хомбре, Хомбро, Нарбоно, Нарбоно Сегундо және Ганадо Мучо.

Денсаулыққа әсері

Навахолардың бәрі тұтқындалып, ұзақ жолға шығуға мәжбүр болған жоқ. Генетиктер кішкентай, оқшауланған, тұтқындалмаған топтардың арасында генетикалық тартылыс пайда болды деп санайды. Бұл, әдетте сирек кездесетін генетикалық аурулардың, мысалы, ксеродерма пигментозумның пайда болуына әкелді, себебі рецессивті гендер үстемдікке ие болды. Кейбір навахолардың пікірінше, ксеродерма пигментозумның күрт өсуі уран кенін өндіруден тараған кең ауқымды ластанумен тікелей байланысты.

Өнер саласында

Навахо суретшісі Ричард К. Яззи Нью-Мексико штатының Галлап қаласы үшін "Ұзақ жол үйге" атты қабырға суретін жасады. Ол Үшінші және Хилл көшелерінің қиылысында орналасқан. Сурет төрт "қасиетті түс" – қара, ақ, көк және сары түстерде бейнеленген.

Музыка саласында

Навахо халқы азаттыққа шыққанда, отанына қайту туралы «Ши́ нааша́» (Мен бара жатырмын) деген атақты ән жазды.

Әдебиетте

Боск Редондодан келген Ұзақ жолдың қалдығы саналатын "Тоқыма қайғы" кілемі, 2006 жылы жарық көрген Тони Хиллерманның "Тұлға өзгертуші" романының сюжетінде құнды антиквариат ретінде маңызды орын алады. Энн Хиллерман "Ұзақ жол" сериясының келесі романы "Сүйектер үңгірінде" (2018) осы туралы айтады. Мәжбүрлі көшіру туралы оқиға 1999 жылы Энн Тернер жазған "Көңілді қуған қыз" атты жасөспірімдер романының негізгі оқиғасы болып табылады. Боск Редондоданғы Ұзақ жолды бейнелейтін тағы бір роман – валлий тіліндегі "I Ble'r aeth Haul y Bore?" романы, авторы Евриг Уин. Бұл валлий тіліндегі роман көптеген кейіпкерлерді (кейбіреуі тарихи, ал енді біреулері автордың туындысы) қамтиды және тек навахо ғана емес, сонымен қатар апачи тайпаларына да назар аударады. 1979 жылы Стивен Кингтің "Ұзақ жол" романы (Ричард Бахман псевдонімімен жазылған) екі хопиді жүз жасөспірім баланың қатарында бәсекелестік және ерікті түрде қатысатын өлім шеруіне қатыстырады, бұл Американың тоталитарлық қайта жаңғыртуындағы қарапайым жылдық көрініс ретінде танылады. Скотт О'Деллдің Ньюбери сыйлығын жеңіп алған "Айға төмен қарап ай саламын" (1970) кітабы навахо тайпаларының Боск Редондоға мәжбүрлі түрде көшірілуін көрсетеді.