Кіріспе

Гуанси – қытай мәдениетінде жеке адамның өзара тиімді жеке және іскерлік қарым-қатынастарының әлеуметтік желісін сипаттау үшін қолданылатын термин. Гуан (关) белгісі «жабық» және «қамқорлық» дегенді білдіреді, ал xi (系) белгісі «жүйе» дегенді білдіреді. Екі белгінің біріккен мағынасы – қарым-қатынастардың жабық, қамқорлыққа негізделген жүйесі, ол Батыстағы «ешкінің балаларының желісіне» (old boy's network) ұқсас. Батыс БАҚ-та пиньиньмен жазылған «гуанси» сөзі, «байланыстар» немесе «қарым-қатынастар» сияқты жалпы аудармалардан гөрі жиі қолданылады, себебі бұл аудармалар қытайлардағы адамның гуансиінің маңыздылығын толыққанды жеткізе алмайды. Батыстағыдай, гуанси қарым-қатынастары тек ресми кездесулер арқылы емес, сонымен қатар шай ішу, кешкі ас немесе басқа да жеке кездесулерде бір-бірін тану арқылы құрылады. Яғни, гуанси үшін кез келген іскерлік қарым-қатынасқа дейін жеке байланыс орнату қажет. Осы себепті гуанси қарым-қатынастары Батыстағы жеке әлеуметтік желілердегі қарым-қатынастарға қарағанда мықтырақ болады. Гуанси Қытайдың материктік бөлігінде, Гонконгта және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы шетелдегі қытайларға тиесілі бизнестерді басқаруға зор әсер етеді («бамбук желісі»). Гуанси және гуанси желілері конфуцийлік ілімге негізделген, ол қоғамдағы отбасылық, иерархиялық және достық қарым-қатынастардың дұрыс құрылымын, соның ішінде өзара міндеттемелерді, өзара сыйластықты және сенімді қажет етеді. Гуансидің 3 ішкі өлшемі бар, олар кейде GRX деп қысқартылады: ganqing – қарым-қатынастағы эмоционалдық байланыстың деңгейі, renqing (人情) – қарым-қатынасты өзара көмекпен сақтаудың моральдық міндеті және xinren – адамдар арасындағы сенімнің мөлшері. Гуанси «бет» (面子, miànzi) ұғымымен де байланысты, ол әлеуметтік мәртебе, әдеп, бедел немесе осылардың барлығын білдіреді. Басқа да байланысты ұғымдарға wulun (五倫) – қарым-қатынастың бес түрі кіреді, ол бизнес пен клиент арасындағы ұзақ мерзімді қарым-қатынасты дамыту идеясын қолдайды, сондай-ақ өзара сыйластық пен эмпатияны қолдайтын yi ren және ren ұғымдары да бар.

Тарих

Гуанси жүйесі императорлық, династиялық Қытайда қалыптасқан. Бұл термин, әдетте, отбасы ішіндегі жеке қарым-қатынастарды сипаттау үшін қолданылмайды, бірақ гуанси міндеттемелерін кейде кеңейтілген отбасы аясында түсіндіруге болады. Ең бастысы, отбасылық қарым-қатынастар – адамның жеке қарым-қатынастарының ядросы, ал отбасылық емес қарым-қатынастар отбасылық байланыстардың өзгеруі немесе кеңеюі болып табылады. Адам басқа адамдармен қарым-қатынас жасағанда, оларды отбасы мүшелеріне қарағандай көруі мүмкін; гуанси арқылы екі дос арасындағы қарым-қатынас әрқайсысы үшін жалған үлкен және кіші бауырластық қарым-қатынас сияқты болып көрінеді, соған сәйкес әрекет етеді (өзін "кіші бауырлас" санайтын дос "үлкен бауырласына" көбірек құрмет көрсетеді). Гуанси – адалдық, берілгендік, өзаралық және сенім сияқты ұғымдарға да негізделген, бұл отбасылық емес жеке қарым-қатынастарды дамытуға көмектеседі, сонымен қатар отбасылық байланыстарды нығайтатын, құрметке негізделген ұғымды көрсетеді. Нәтижесінде, гуанси арқылы құрылған қарым-қатынастар жеке және басқа біреуге берілмейді.

Бизнес жағдайында

Қытайда, бизнес қатынастарының жоғары деңгейде әлеуметтенген елде, гуанси күнделікті бизнес-мәмілелерді қалыптастыру және дамытуда орталық рөл атқарады, өйткені ұйымдарды білдіретін адамдар бір-бірімен жұмыс істей келе, бизнес арасындағы және бизнес пен үкімет арасындағы қарым-қатынастар өседі. Атап айтқанда, бизнес аясында гуанси корпоративтік деңгейде қолданылмас бұрын жеке өзара әрекеттесулер арқылы қалыптасады (мысалы, бір компанияның қызметкері екінші компанияның қызметкеріне көмек көрсетуі мүмкін, себебі олардың жеке байланыстары бар, бұл осы әрекеттесуге қатысқан екі компания арасындағы қарым-қатынасты жеңілдетуге көмектеседі). Гуанси сондай-ақ, қытай ұйымдарын әлеуметтік және экономикалық платформаларда қолдауға көмектесетін маңызды бейресми басқару механизмі болып табылады. Қытайдағы институттар, мысалы, жергілікті билік құрылымы мен үкіметтік саясат, бизнес-әрекеттесулерді тиімсіз етуі мүмкін болған жағдайларда, гуанси бизнес үшін мұндай институттарды айналып өту жолы ретінде қызмет ете алады, олардың қызметкерлері жеке байланыстарын дамытады. Дегенмен, гуанси сипаты клиент-патронат қарым-қатынастарының негізін құруы мүмкін. Нәтижесінде, бұл басқа компаниялардың қызметкерлеріне жақсылық жасауға міндетті болған кезде қиындықтар тудырады, егер олар оны толыққанды орындай алмаса. Осы міндеттемелерді орындау барысында компаниялар болашағына зиян келтіретін қадамдарға баруға мәжбүр болуы және бір-біріне тым көп сенуі мүмкін. Компаниялардың қызметкерлері бұрын барлықтарына белгілі ақпаратты талқылауға көбірек бейімделуі мүмкін, егер олар тек таңдалғандар ғана білетін ақпаратты талқылауға тырысса. Егер гуанси арқылы құрылған желідегі екі компания арасындағы байланыс үзілсе, жалпы желідегі басқа байланыстар да үзілуі мүмкін. Гуанси тудыратын ұйымдық кемшіліктерді тиімді институттар (мысалы, бәсекелестікті және инновацияны қолдайтын, ресми ұйымдық процедуралармен реттелген ашық нарық жүйелері) арқылы бизнестің өзара әрекеттесуін тиімдірек етуге көмектесу арқылы азайтуға болады. Алайда, гуанси тек жемқорлыққа айналады, егер адамдар өзінің жеке қарым-қатынастарын мақсаттарына жету құралы ретінде бағалай бастаса. Егер жеке қарым-қатынастар осы тұрғыдан қарастырылса, онда адамдар болашақ бизнес-қарым-қатынастарын бейтарап бағаламайды. Сонымен қатар, гуанси мен жемқорлықтың арасында айырмашылық бар: гуанси негізінен әлеуметтік транзакция (қарым-қатынас құруға баса назар аудара отырып) және тек қаржылық транзакцияларға негізделмейді, ал жемқорлық нақты қаржылық транзакцияларға негізделген және құқықтық салдарға әкелуі мүмкін. Дегенмен, гуансинің үкіметтік жемқорлықтың бір түрі ретінде қарастырылуы соңғы жылдары қызу талқылау тудырды. Бұл көбінесе бизнесмендер гуансидің өзара міндеттемелерін үкіметтік мақұлдау үшін этикалық емес сыйлық беру деп түсіндіргенде болады. Этикалық және этикалық емес өзара міндеттемелер арасындағы шекара анық емес, бірақ Қытай қазіргі уақытта гуанси жүйесіндегі құрылымдық проблемаларды түсінуге тырысуда.

Диаспоралық жағдайда

Гуанси этностық қытайлардың қоғамды қабылдауы мен оның туралы ойлау жолына әсер ететін ойлау мектебі ретінде қолданылуы мүмкін. Шетелдегі қытайлар ортақ текті, шығу тегі немесе мұрасы бар адамдар тобымен байланысқа түсуге және оларға жақындауға бейім. Сонымен қатар, шетелдегі қауымдастықтар өз елдеріндегі адамдармен байланыстарды сақтауы мүмкін. Гуанси шетелдегі қауымдастыққа өз желілерін сақтап, өз елдеріндегі адамдармен тығыз қарым-қатынас орнатуға және қоғам ішінде этностық анклав құруға мүмкіндік береді. Гуанси сондай-ақ шетелдегі қауымдастықтың жаңа елге бейімделуіне және қоғамдағы нәсілшілдікпен күресу жолдарына да әсер етуі мүмкін. Зерттеуге болатын топтар – қытай-американдықтар, қытай-индонезиялықтар, олар өздерінің жаңа елдерінде кемсітушілікке тап болған. 1871 жылғы Лос-Анджелестегі қырғын, 1992 жылғы Сайгу оқиғасы, Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі жапон-американдықтарды ұстау және «Хинду шапқыншылығы» идеясы салдарынан АҚШ-тағы азиялық американдықтар кеңінен американдық қоғам тарапынан кемсітуге ұшырады. Олар сынақ пен қателік арқылы шешімдер табуға мәжбүр болды, қоғамда өз орнын табудың заңдық, саяси және әлеуметтік жолдарын іздеді.

Этикалық мәселелер

Соңғы жылдары гуансидің этикалық салдары күмән тудырып отыр. Гуанси желісіндегі адамдар тікелей пайда көре алады, бірақ оны теріс пайдаланған жағдайда, жеке адамдарға, қоғамдарға және мемлекеттерге зиян келтіруі мүмкін. Мысалы, өзара міндеттеме гуансидің маңызды бөлігі болып табылады. Дегенмен, нақты күн, уақыт және тәсіл көбінесе белгіленбеген болады. Сондықтан, бір тарап басқалардың жеке қызметтерін пайдаланып, өзара жауап беруге тырыспаса, гуанси этикалық тұрғыдан күмәнді болуы мүмкін. Этикаға қайшы келетін өзара міндеттемелердің кең таралған мысалы – бизнес пен үкімет арасындағы қарым-қатынастарды теріс пайдалану. 2013 жылы Қытай Коммунистік партиясының (ҚКП) өкілі үкімет қызметкерлерін мемлекеттік қаражатты 10 000 юаньнан астам сомада банкеттерге жұмсағаны үшін сынады. Бұл жылдық банкеттерге жұмсалатын қаражаттың шамамен 48 миллиард долларға тең екенін көрсетеді. Гуанси – бейтарап сөз, бірақ гуансиді қолдану немесе тәжірибесі 'жақсы, бейтарап, күмәнді және сыбайласқан' болуы мүмкін. Қытайда «гуанси тәжірибесі» немесе «ла гуанси» терминдері парақорлық пен сыбайлас жемқорлықты білдіру үшін қолданылады. Гуанси тәжірибесі көбінесе пайда табуға тырысатындардың билік иелерінен заңсыз пайда алуына мүмкіндік береді. Гуанси өз мүшелеріне потенциалды және сенімді серіктестерді анықтауға көмектесетін тиімді ақпарат алмасу арнасын ұсынады, сонымен қатар заңсыз мәмілелер үшін қауіпсіз және құпия платформаны қамтамасыз етеді. Гуанси нормалары сыбайлас жемқорлықтан пайда түсірген сатып алушылар мен сатушыларға өз әрекеттерін ақтауға және дұрыстауға көмектеседі. Лидің «Қытайда пара беруді орындау» (2011) еңбегі гуанси тәжірибесінің сыбайлас жемқорлықпен байланысты алмасуларда қалай жұмыс істейтінін талдайды. Бұл мәселе әсіресе халықаралық бизнес серіктестіктерінде маңызды, яғни батыс фирмалары мен аудиторлары конфуцийлік мәдениет аймағында жұмыс істеген кезде. Батыс менеджерлері өздерінің қытайлық әріптестері мен бизнес серіктестерінің гуансиді қолданатындығын анықтауда сақтық танытуы керек. Мәдени келісімдердің дұрыс түсінілмеуінен туындаған қақтығыстарды болдырмау үшін, сақтық шараларын және қосымша нұсқауларды қолдану қажет. Гуансиксю (关系学, гуансидің «өнері» немесе «білімі») термині гуансиді жеке мүдделер үшін, кейде заңсыз пайдаланудан туындаған манипуляция мен сыбайлас жемқорлықты білдіру үшін қолданылады. Гуансиксю, өз кезегінде, гуансидің этикалық емес қолданылуын гуанси терминінің өзінен ажыратады. Көптеген қытайлықтар гуансидің мәдениеттегі маңыздылығын мойындаса да, оның этикалық емес пайдаланылуынан алаңдайды, бірақ оны қытайлық элемент ретінде жоққа шығаруға болмайды деп санайды.

Батыс пен Шығыс әлеуметтік-кәсіпкерлік қатынастар

Іскерлік желілердің табысты болуының төрт өлшемі: сенім, байланыс, өзара қарым-қатынас және жанашырлық. Дегенмен, осы өлшемдерді түсіну және бизнес міндеттеріне енгізуге қатысты көзқарастар Шығыс пен Батыста күрт өзгеше. Батыс тұрғысынан қарағанда, сенім – ортақ, тұрақты сапа, беріктік және сәйкестік. Ал Шығыс тұрғысынан қарағанда, сенім міндеттемемен де байланысты, онда гуанси ұзақ мерзімді байланыс пен қарым-қатынастың арқасында сақталуы тиіс. Қытайдың улун жүйесі (гуансидің негізгі нормалары) Шығыс көзқарасын қолдайды, адамның белгілі бір рөлдегі жауапкершілігін орындауы Қытай қоғамының тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Сәйкестік – бұл да өлшем, ол Шығыста Батысқа қарағанда әлдеқайда маңыздырақ. Конфуцийлік ілімде әр адам өздігінен ирен (үлгілі адам) болуға және алған көмегінен гөрі артық көмек көрсетуге шақырылады. Соңында, жанашырлық – Шығыс бизнес байланыстарына терең сіңген өлшем, сатушылар мен клиенттердің бір-бірінің қажеттіліктерін түсінуі өте маңызды. Конфуцийдің рен туралы түсінігі, яғни "Өзің үшін қаламаған нәрсені басқаларға жасама", сатушылар мен клиенттердің бір-бірінің қажеттіліктерін түсіну маңыздылығын көрсетеді. Мысалы, өзара міндеттеме іскерлік қарым-қатынастарды сақтауда маңызды рөл атқарады. Екі тарап та бір-бірімен тек достық қана емес, сонымен қатар екінші тараптан алған жақсылықты қайтаруға тиіс. Ал Батыстағы қарым-қатынас маркетингі көбінесе формалды құрылымдалған, онда қоғамдық міндеттемелер мен жақсылықтардың алмасуы күтілмейді. Осылайша, қытайлық гуанси практикасында Батыс қарым-қатынас маркетингіне қарағанда ұзақ мерзімді жеке қарым-қатынастарға көбірек мән беріледі.