Кіріспе

Ауызбен жанасу, әдетте, махаббатты, құрметті немесе сәлемдесуді білдіреді. Өбеу – адамның ерінін екінші адамға немесе затқа тигізуі. Кейбір ғалымдар бұл мінез-құлық үйренілгенін, алғашқы адамдар мәдениетінде сүт сору немесе алдын ала шайнау сияқты әрекеттерден пайда болғанын және қазіргі адамдарға жеткенін айтады. Тағы бір теория бойынша, бұл практика палеолит дәуірінде еркектердің әйелдердің сілекейін татып, олардың денсаулығын тексеруінен туындаған, осылайша олар ұрпақ беруге жарамды серіктес екенін анықтаған. Барлық мәдениеттерде өбеу кездеспейтіні, адамдарда инстинктивті мінез-құлық емес екенін көрсетеді; халықтың шамамен 90% ғана өбеді деп есептеледі. Вон Брайнт, Техас A&M университетінің антропологы, Ведаларда, индуизм, буддизм және джайнизмді құраған Санскрит жазбаларында өбеске ұқсас әрекеттердің ең алғашқы айғағы бар екенін хабарлайды (шамамен 3500 жыл бұрын). Алайда, соңғы зерттеулер б.з.д. 1500 жылдары Оңтүстік Азияда өбеу пайда болды деген сенімге күмәнді қарап, тарихи тұрғыдан қарағанда бір ғана бастапқы нүкте болмағанын көрсетеді. Археологиялық қазбалар өбеудің тарихқа дейінгі дәуірде де болғанын көрсетеді. Неандертальдар мен адамдардың өбескені де айтылады. Ежелгі Месопотамия мен Мысырдан алынған мәліметтер б.з.д. 2500 жылға дейін өбеудің тіркелгенін көрсетеді. Ежелгі Месопотамияда өбеу романтикалық және отбасылық контексте де болған, бірақ ол әлеуметтік реттеуге бағынған, ал өбеудің жыныстық жағын жұрт алдында көрсетуге тыйым салынған. Өбеудің де салт-дәстүрлердегі рөлі болған. Өбеу арқылы берілетін микроорганизмдердің таралуына мүмкіндік туындап, ауруларға әкелуі мүмкін. Ежелгі ДНК-ны алудағы жетістіктер адам денелеріндегі патогендердің геномдарын, оның ішінде сілекей арқылы жұқтырғандарды анықтады. Бронза дәуірінде герпес симплекс вирусы 1 (HSV 1) үстемдік ететін тұқымдардың өзгеруі романтикалық жыныстық өбеу сияқты мәдени тәжірибелердің оны таратуға ықпал еткенін көрсетеді. Ежелгі Месопотамия медициналық мәтіндерінде HSV 1 инфекциясымен байланысты болуы мүмкін бушану деп аталатын ауру туралы айтылған. Месопотамияда өбеудің өзі ауру жұқтырумен тікелей байланысты болмаса да, оның жүзеге асылуын белгілі бір мәдени және діни факторлар бақылап отырған. Шығыс поэзиясында ерінмен де, тілмен де өбеу туралы айтылған: "Менің еріндерім тым кішкентай, олар өбеуді білмейді". Менің жанымдағы сүйікті жаным, бірінен соң бірі "тілмен ойын", бірінен соң бірі. Менің жанымдағы сүйікті жаным да жатқанда, әрқайсысы тілмен сүйісіп, бірінен соң бірі. Өбеу жаңа патшалық дәуіріндегі египеттік махаббат поэзиясында сипатталған, ол Дейр-эль-Мединада қазбадан табылған папирустарда сақталған: "Соңында мен сенің еріндеріңнен өмір ішемін және осы мәңгілік ұйқыдан оянамын". Жердің даналығы – өбеуде, ал қалғандары – сенің көздеріңде. Мен оны бәрінің алдында сүйемін, осылайша барлығы менің махаббатымды көреді. Оның еріндері менің еріндеріме тигенде, мен мас болып, шарапқа мұқтаж емеспін. Біз сүйгенде, оның жылы, жартылай ашылған еріндерімен, мен бұлттарға көтерілемін, тіпті сыра да керек емес! Оның менің еріндерімді, кеудемді, шашымды сүйгені, Келіңіздер! Келіңіздер! Келіңіздер! Мен өлгенімде де мені сүй, Өмір, өмірдің күштілігі, сенің деміңде, Мен қабірде жатсам да, өлімнің құлынан босап, тірілемін. Ежелгі Келісімде өбеу туралы ең алғашқы айтылған оқиға – Жақыптың бата алу үшін әкесіне өтірік айтқаны туралы: "Содан әкесі Ысқақ оған: «Жақындап кел, балам, мені сүй», – деді". Жақып Есаудан қашып, ағасы Лабанның үйіне барады: «Жақып Рахиланы сүйіп, қатты жылады». Кейінірек, жиі келтірілетін аят бар: «Ол мені аузынан сүйсін, өйткені сенің махаббатың шараптан артық». Киропедияда (б.з.д. 370 ж.) Ксенофонт Кирдің (б.з.д. 600 ж.) Парсы әдеті туралы жазған, ол кісінің кетіп бара жатқанда еріндерін сүйісуі. Геродоттың (б.з.д. V ғасыр) айтуынша, екі парсы кездескенде, сәлемдесу формуласы олардың тең немесе тең емес мәртебесін көрсетеді. Олар сөйлеспейді, керісінше, теңдер бір-бірінің аузын сүйеді, ал біреуі екіншісінен аздап төмен болса, бетінен сүйеді. Кейінгі классикалық кезеңде махаббатпен ауыздан ауызға өбеу алғаш рет индустар эпосы Махабхаратада сипатталған. Антрополог Вон Брайнт өбеудің б.з.д. 326 ж. Ұлы Александр Үндістанның солтүстік бөлігіндегі Панджабты жаулап алғаннан кейін Үндістаннан Еуропаға тарағанын айтады. Римдіктер өбесуге құштар болды және оның түрлері туралы көп айтты. Қолды немесе бетті сүйгенді оскулум деп атады. Ауызды жауып, иыққа сүйгенді басиум деп атады, ол туыстар арасында қолданылған. Жанға сүйгенді суавиум деп атады. Өбеу әрқашан махаббатты білдірмейтін, сонымен қатар құрмет пен мәртебені де көрсетуге болатын, осылайша орта ғасырлық Еуропада қолданылған. Өбеуді зерттеу 19 ғасырдың басында басталды және оны филематология деп атайды, оны Чезаре Ломброзо, Эрнест Кроули, Чарльз Дарвин, Эдвард Бернетт Тайлор және қазіргі ғалымдар, мысалы, Элейн Хэтфилд зерттеген.

Түрлері

Кристоффер Найроп сүйіспеншілік, әуесқойлық, бейбітшілік, құрмет және достық сияқты сүйісудің бірнеше түрін анықтады. Дегенмен, ол бұл санаттардың шамалы қиындықпен жасалғанын және бірін-бірі толықтыратынын, ал кейбір мәдениеттерде одан да көп түрлері бар екенін айтады, мысалы, француздерде жиырма, ал немістерде отыз түрлі сүйісу қалыптасқан.

Сүйіспеншілікті білдіру

Әлемнің көптеген мәдениеттерінде екі адамның еріндерін сүю – махаббатты білдірудің немесе жылы сәлемдесудің кең таралған тәсіліне айналған. Дегенмен, кейбір мәдениеттерде сүю еуропалықтардың қоныстануы арқылы ғана таныстырылды, ал бұрын ол күнделікті кездесетін жағдай емес еді. Мұндай мәдениеттерге Австралияның кейбір аборигендері, таитиліктер және Африканың көптеген тайпалары жатады. Сүйісу эротикалық сипаттамасыз сезімдерді білдіру үшін де қолданылуы мүмкін, бірақ бұл "әлдеқайда терең және ұзаққа созылатын" болады, – деп жазады Нироп. Ол сондай-ақ мұндай сүйісулер махаббатты "сөздің ең кең және толық мағынасында, адал құрмет, алғыс, қайырымдылық, соғымпаздық, зор қуаныш және терең қайғы секілді хабарды жеткізеді" дейді.

Ауызға құшақ

Екі дос немесе туысқандардың арасында еріндерге сүйісу мүмкін. Бұл әрекет досқа деген құрмет пен жақындық сезімін білдіру мақсатында жасалады. Махаббатпен сүйісуден өзгеше, достық сүйісуде жыныстық мағына жоқ. Еріндерге сүйісу – патриархтар дәуірінде (Киелі кітапта) кездесетін амал. Ежелгі Грецияда еріндерге сүйісу бірдей мәртебедегі адамдардың теңдігін көрсететін. Орта ғасырларда католик шіркеуі бейбітшілік сүйісін ұсынған. Сондай-ақ, еріндерге сүйісу шайқасшылардың арасында да кең таралған.

Оңтүстік Азия

Экрандағы ерінмен сүйісу 1990-жылдарға дейін Болливудта кең таралған емес, бірақ Болливуд пайда болғаннан бері кездесіп жүрген. Бұл қарама-қайшылық сияқты көрінеді, себебі сүйісу мәдениетінің Үндістанда пайда болып, тарағанына сендіреді.

Таяу Шығыс

Сондай-ақ, кейбір мұсылман көпшілік қоғамдарында діни заңмен басқарылатын, кімді сүйуге болатындығына қатысты тыйымдар бар. Иран Ислам Республикасында әйелі немесе туысы емес әйелді сүйген немесе тиген ер адам 100 рет қамшымен жазалануы немесе түрмеге қамалуы мүмкін. 2023 жылдың мамыр айындағы зерттеулер Месопотамиядағы ежелгі халықтардың мәтіндерін анықтады, олар өбісу 4500 жыл бұрын кең таралған практика болғанын көрсетеді. Осы зерттеудің авторларының бірі, доктор Троелс Панк Арбёлл: "Ежелгі Месопотамияда, яғни қазіргі Ирак және Сирия аумағындағы Евфрат және Тигр өзендері арасында болған ежелгі мәдениеттерде, адамдар саз тақташаларға клинописьпен жазған. Осы саз тақташалардың мыңдаған данасы бүгінгі күнге дейін жетіп келді және олар өбісудің ежелгі заманда романтикалық жақындық пен достастық және туыстық қарым-қатынастардың бір бөлігі саналғанын нақты көрсетеді."

Шығыс Азия

Дональд Ричи Жапонияда да, Қытайда да, өбісу эротикалық жағдайларда болғанын, бірақ "қоғамда өбісу көрінбегенін", ал "еріндердің жанасуы Еуропа мен Америкада көптен бері қалыптасқан мәдени құбылысқа айналмағанын" айтады. Эдисонның алғашқы фильмі "Жесір Джонс – Мэй Ирвин мен Джон Райстың өбісі" (1896) Токиода көрсетілгенде сенсация тудырды, адамдар оның қызықтылығын көру үшін жиналды. Сол сияқты, Роденнің "Өбіс" мүсіні Тынық мұхиты соғысынан кейін ғана Жапонияда қойылды. Сондай-ақ, 1900 жылдарда Амур өзені бойындағы маньчжур тайпалары ересектердің қоғамда өбісуіне жиренді. Қытай дәстүрінде де ұқсас жағдай болды, қытай еркектері батыс әйелдерінің еркектерді қоғамда өбіскенін көргенде, оларды проституткалар деп ойлады.

Қазіргі заманғы тәжірибелер

Қазіргі батыс мәдениетінде еріндерден сүйгеніңіз – сүйіспеншілік танытудың немесе жылы сәлемдесудің әдеттегі жолы. Егер еріндер ұзақ уақытқа қысылып, құшақтасумен бірге болса, ол романтикалық және жыныстық құштарлықты білдіреді. Ауызды ашып, екінші адамның ерінін соруға немесе тілін аузына енгізуге мүмкіндік беретін сүйісу – француз сүйісі деп аталады. "Кездесу" жасөспірімдердің жыныстық тәжірибесінің алғашқы қадамы болуы мүмкін, ал бөтелке айналдыру сияқты ойындар осы тәжірибені жеңілдетуге көмектеседі. Адамдар балаларды жұбату үшін маңдайларынан, ал сүйіспеншілік көрсету үшін беттерінен немесе еріндерінен сүйеді. Қазіргі шығыс мәдениетінде әдеп аймаққа қарай өзгереді. Батыс Азияда ерлер мен әйелдердің арасында еріндерден сүйісу – кең таралған сәлемдесу түрі. Оңтүстік және Шығыс Азияда бұл көбінесе әйелдер арасындағы сәлемдесу болып табылады, бірақ ерлер арасында бұл сирек кездеседі. Сәбидің бетінен сүйіп сүйгеніңіз – сүйіспеншіліктің кең таралған түрі. Ерлер мен әйелдер арасындағы сүйісулердің көп бөлігі беттен болады, егер олардың арасында романтикалық қарым-қатынас болмаса, еріндерден емес. Ал махаббаттастар арасындағы жыныстық сипаттағы сүйісулер – әлемдік тәжірибелердің барлық түрлерін қамтиды.

Фильмдердегі өбеу

Екрандағы алғашқы романтикалық өлім 1896 жылы американдық үнсіз фильмдерде, «Өлім» фильмінен бастау алды. Бұл өлім 18 секундқа созылды және көптеген адамдар жаңа үнсіз фильмнің декаденттігіне наразылық білдірді. Жазушы Луи Блэк «Америка Құрама Штаттары өлімді қараңғы ғасырлардан шығарды» деп жазады. Дегенмен, бұл қоғамдық моральді қорғаушылардың, әсіресе Нью-Йоркте, қатты қарсылығына ұшырады. Бір сыншы «Бұл мүлдем жегіш. Мұндай нәрселер полицияның араласуын талап етеді» деп мәлімдеді. Жаңа кодекске сәйкес, «Шексеріп, құмарлықпен өлім, құмарлықпен құшақтасу, ұялтатын позалар мен қимылдар көрсетілмеуі керек». Романтикалық өлімнің гүлденген кезеңі 1930-1940 жылдардағы Голливудтың алтын ғасырында, дыбыс дәуірінің басында болды. Дене тілі романтикалық көріністерді толықтыру үшін қолданыла бастады, әсіресе көз арқылы, бұл Грета Гарбоның танымалдылығын арттырды. Автор Лана Ситрон «Ерлер өлім берушілер, ал әйелдер оны қабылдаушылар ретінде қарастырылды. Егер рөлдер ауысса, әйелдер вампирлер деп есептелді» деп жазады. Жапон фильмдерінің алғашқы кезеңінде өлім мен сексуалдық мәселелер даулы болды. 1931 жылы режиссер цензордың (онымен дос болған) бақылауын асырып өтіп, өлім көрінісін қосты, бірақ фильм Токионың орталық театрында көрсетілген кезде көрсетілім тоқтатылып, фильм тәркіленді. 1946 жылы Жапонияны американдықтар басып алған кезде, американдық цензор фильмге өлім көрінісін қосуды талап етті. Бір ғалымның айтуынша, цензор «Біздің ойымызша, жапондықтар да махаббатта болғанда өлімге ұқсас нәрсе жасайды. Неге сіз мұны фильмдеріңізге енгізбейсіз?» деген ұсыныс жасаған. Америкалықтар жапондықтарды жеке өмірде ғана болатын әрекеттер мен сезімдерін ашық көрсетуге мәжбүрлеу үшін мұндай көріністерді қолдады. Перл-Харбордан кейін американдықтар жапондықтарды «хитрошыл» деп санады, «Егер жапондықтар жекеде өлімге барыса, онда олар оны көпшілік алдында да жасауы керек» деп мәлімдеді.

Жыныстық емес құшақтар

Кейбір батыс мәдениеттерінде Рождество немесе Жаңа жыл қарсаңында, әсіресе қасиетті жиде бұтағының астында біреуді сүйген – жақсы ниеттің белгісі саналады. Жаңа үйленгендер әдетте тойдың соңында бір-бірін сүйеді. Әйел достары мен туыстары, жақын таныстары сәлемдесу немесе қоштасу ретінде бетке сүйіп, жылы лебіз білдіреді. Беттен сүйіскен кезде кейбір елдерде бір рет сүйіседі, ал басқаларында екі беттен сүйіседі, тіпті кейде бірінен кейін бірі үш-төрт рет сүйіседі. АҚШ-та ауада сүйісу көбірек таралған. Бұл беттердің жанаспауы мүмкін, тек ауада сүйісу арқылы жасалады. Алғашқы кездесуден кейін, жұбайлар бір-бірінің бетінен (немесе әдетке сай, еріндерінен) жылдам сүйіп, жақсы өткендігін және мүмкін, тағы кездесуге ниетті екендігін көрсетеді. Батыс мәдениетінде символдық сүйіспеншілік жиі кездеседі. Сүйіспеншілік білдіру үшін, саусақ ұштарын еріндерге тигізіп, содан кейін оларды сүйетін адамға бағыттап, «үру» әрекеті жасалады. Бұл әдетте қоштасқанда немесе жұбайлар бір-бірінен алыс болғанда, бірақ көре алатында қолданылады. Адам көпшілікке немесе тыңдаушыларға сүйіспеншілігін білдіргісі келгенде де қолданылады. Үндістанда «ұшқан сүйіс» деп аталатын әрекет, сүйіспеншілік білдірудің осы түрін сипаттайды. Жазысқан хаттарда 1763 жылдан бері «X» әрпі сүйіспеншілікті білдіру үшін қолданылып келеді. Сахнада немесе экранда сүйісу оқиғасы шын сүйісу арқылы немесе еріндерге саусақтарды тосқауыл етіп, көрермендерге толық көрінбеуі үшін бұрылып жасалма сүйісу түрінде көрсетілуі мүмкін. Кейбір зерттеулерге сәйкес, адамзаттың елеулі бөлігі сүйіспейді. Сахара асты Африка, Азия, Полинезия және, мүмкін, кейбір американдық халықтарда еуропалық отарлауға дейін сүйісудің маңызы аз болған деп есептеледі. Алайда, тарихи тұрғыдан алғанда, сүйісу мәдениеті Шығыс әлемінен, әсіресе Үндістаннан басталып тараған деп саналады. Дәстүрлі ислам мәдениеттерінде никесі жок немесе туысқандық байланысы жоқ ер және әйелдің арасында сүйісуге рұқсат етілмейді. Бір жынысты адамдар арасында беттен сүйісу – көптеген ислам елдерінде кең таралған сәлемдесу түрі, бұл Оңтүстік Еуропа үлгісіне ұқсас.

Қоғамда өлудің заңдылығы

2007 жылы Дубайда екі адам жұрт алдында құшақтасып, өбескендері үшін айыппұл төлеп, бір айға түрмеге жабылған. Үндістанда жұрт алдында әуес көрсету – Үндістанның 1860 жылғы Қылмыстық кодексінің 294-бабы бойынша қылмыс саналады және үш айға дейін бас бостандығынан айыру, немесе айыппұл салу, немесе екеуі де қолданылуы мүмкін. Бұл заң полиция тарапынан жұптардың жұрт алдында өбісу сияқты жақын әрекеттеріне қатысты қудалау үшін пайдаланылды. Алайда, бірқатар маңызды сот істерінде жоғары соттар жұрт алдында өбісуді ұятты деп есептеуге қатысты талаптарды қабылдамады.

Қажетсіз өлудің заңдылығы

Америка Құрама Штаттарындағы Нью-Йорк қаласында, қаланбаған сүйіс - күштеп қол тигізудің жыныстық қылмысы болып есептеледі. Италияда Кассация Жоғарғы соты күштеп сүйгендік үшін жыныстық зорлық-зомбылық туралы сот үкімдерін қолдады. Австралияда қаланбаған сүйісу - жыныстық зорлық-зомбылық. Нидерландыда 1998 жылдан 2017 жылға дейін тілмен күштеп сүйісу зорлау ретінде қудаланды, содан кейін Нидерланды Жоғарғы соты оны (әлі де заңсыз саналатын) жыныстық зорлаудың мүмкін түрі ретінде қарастыру керек деп шешті, бұл үшін ең көп сегіз жылға бас бостандығынан айыру жазасы қарастырылады.

Діндер

Ысқақ ұлы Жақыпты сүйген кезде, Жаратылыс кітабының 27:26-шы аятында (ЖД) айтылғандай, өбісу Киелі кітаптағы дәуірде кең таралған әдет болған. Киелі кітапта өбісу әртүрлі контекстерде қолданылады: құрмет көрсету үшін (Естер 5:2), бағыну үшін (1 Самуил 10:1), татуласу үшін (2 Самуил 14:33), қоштасу үшін (Рут 1:14), мақұлдау үшін (Забур 2:12), адал алғыс айту үшін (Лұқа 7:38), құшақ жару үшін (Мысырдан шығу 18:7) және махаббат пен қуаныш білдіру үшін (Жаратылыс 20:11). "Песняры" 1:2-де айтылғандай, рухани құсылулар, Нақыл сөздер 7:13-де айтылғандай, сезімтал құсылулар, ал 2 Самуил 15:5-де айтылғандай, екі жүзді құсылулар да кездеседі. Киелі кітапта ауызға өбісу, сондай-ақ сақалды өбісу де әдет болған, бұл әлі күнге дейін Араб мәдениетінде сақталған. Табордың сөзіне сүйенсек, қолды өбісу Киелі кітапта көрсетілмеген. Краули атап өткендей, жануарлар әлемінде де өбісуге ұқсас әрекеттерге кездесесіз, мысалы, құстардың бір-біріне жақындасуы, көгершіннің мойнын сығып алуы және кейбір жәндіктердің мұртшаларымен ойнауы. Ит, мысық, аю сияқты сүтқоректілердің арасында да осындай мінез-құлық байқалады. Иттер, мысықтар, құстар және басқа жануарлар бір-біріне, сондай-ақ адамдарға немесе басқа түрлерге қарай жауып, мұрын шашу және күтім жасау сияқты әрекеттер көрсетеді, осыны кейде байқаушылар өбісудің бір түрі деп түсіндіреді. Этолог Эйбл Эйбесфельдт адамдардағы өбісудің ата-анадан балаға немесе еркектен әйелге (құдайылық тамақтандыру) тамақты тікелей ауыздан ауызға қайтарудан (тамақтандыру) пайда болғанын айтады және бұл әрекет көптеген сүтқоректілерде байқалған. Тамақтандыру және терең адам өбісуі (мысалы, француз өбісуі) арасындағы ұқсастық өте айқын: біріншісінде тіл ананың аузынан балаға тамақты итеру үшін қолданылады, ал бала сору арқылы ананың тамағын да, тілін де алады, екіншісінде де осылай болады, бірақ алдын ала шайналған тамақтан бас тартады. Шындығында, түрлі түрлер мен мәдениеттердегі байқаулар арқылы өбісу және алдын ала шайналған тамақтандыру әрекеттерінің ұқсас қарым-қатынасқа негізделген тамақтандыру мінез-құлқынан дамыған болуы мүмкін екендігі расталады.

Физиологиясы

Өбеу – күрделі әрекет, ол 34 бет бұлшық еті мен 112 дене бұлшық етінің қатысуымен қажетті бұлшық еттерді үйлестіруді талап етеді. Ең маңызды бұлшық ет – еріндерді жиырылуға келтіретін және «өбеу бұлшық еті» деп белгілі Orbicularis oris бұлшық еті. Француз өбеуі кезінде тіл де маңызды рөл атқарады. Еріндерде көптеген нерв ұштары болады, олар тиюге және шағуға сезімталдық береді.

Денсаулыққа арналған жәрдемақылар

Өбiру жақсы көңіл-күйге жауапты гормондардың өндірілуін қозғайды: сүйіспеншілік сезімін тудыратын және серіктеспен байланысты нығайтатын окситоцин, бақыт сезіміне жауапты эндорфиндер, сондай-ақ мидың ләззат орталығын ынталандыратын дофамин. Жалпы, мейірімділік стрессті азайтуға көмектеседі. Атап айтқанда, өбiсу зертханалық жағдайда бақыланып, ерлі-зайыпты және бірге тұратын жұбайлардың өбiсу жиілігін арттыру сезілетін стрессті азайтады, қарым-қатынасқа қанағаттанушылықты арттырады және холестерин деңгейін төмендетуге ықпал етеді деген қорытындыға келiндi.