Кіріспе

Әдептілік – басқаларды ренжітпеу және оларды жайлы сезіндіру мақсатымен жақсы мінез-құлықтың немесе әдептіліктің іс жүзінде қолданылуы. Бұл мәдениетпен анықталатын құбылыс, сондықтан бір мәдениетте әдепті деп есептелетін нәрсе, кейде басқа мәдени ортада әдепсіз немесе ерекше болып көрінуі мүмкін. Әдептіліктің басты мақсаты – басқаларды ренжітпеу үшін, оларды қынжырлатуға болмайтын әрекеттерден сақтану және барлық адамдардың бір-бірімен ашық және жайлы сезінуін қамтамасыз ету. Алайда, осы мәдени тұрғыдан анықталған нормалар кейде жеке шешімдер шегінде бұзылуы мүмкін – мұны жағымды әдептілік деп атайды.

Тарих

Ағарту дәуірінде әдептілік нормалары мен мінез-құлықты қасақана енгізу процесі жоғарғы таптың мәдениетті мүшесі болудың белгісіне айналды. Өрге жүзуге ұмтылған орта тап буржуазиясы өзінің талғамдық таңдаулары мен мінез-құлық стандарттары арқылы элитамен өзін теңестіруге тырысты. Олар эмоцияларды қалай білдіруге, сәнді киім киюге, әдепті сөйлеуге және әсіресе әйелдермен қалай сыпайы қарым-қатынас жасауға қатысты нақты әдептік ережелерге ден қоя бастады. Бұл жаңа дискурстың ықпалында 18-шы ғасырдың басында философ Лорд Шафтсбери жазған коммерциялық қоғамдағы әдептіліктің мәні туралы эсселер сериясы болды. Шафтсбери әдептілікті компанияда жағымды болу өнері деп түсіндірді: «'Әдептілік' – біздің сөздеріміз бен іс-әрекеттерімізді шеберлікпен басқару, осы арқылы біз басқа адамдардың біз туралы және өздері туралы жақсы пікір қалыптастыруына мүмкіндік береміз». 1711 жылы Джозеф Аддисон мен Ричард Стил құрған, күнделікті жарияланым ретінде таралған «The Spectator» сияқты мерзімді басылымдар оқырмандарына әдепті джентльмен болу туралы тұрақты кеңес берді. Оның мақсаты – «ақылдылықпен моральды жандандыру, моральмен ақылдылықты теңгеру, философияны шкафтар мен кітапханалардан, мектептер мен колледждерден шығарып, клубтар мен басқосуларда, шайханаларда және кофеханаларда орналастыру» еді. Ол оқырмандарына білімді, күнделікті тақырыптар мен әдепті әңгімелесу және әлеуметтік өзара әрекеттесу туралы кеңес берді. Сол кезеңдегі кофеханаларда әдепті әңгімелесу және пікірсайыс өнері қалыптасты. Әңгімелесу белгілі бір стильде жүргізілуі керек еді, әдепті және мәдениетті сөйлеу тілі кофеханадағы пікірталас пен әңгімелер үшін өте маңызды деп есептелді. «Мәдениет» ұғымы – қызықты мәселелер бойынша салмақты және логикалық пікірсайысты бағалайтын қажетті әлеуметтік өзара әрекеттесуді білдірді. Дұрыс мінез-құлық ережелері мен процедуралары, сондай-ақ конвенциялар, мысалы, Харрингтонның Рота клубы сияқты джентльмендер клубында баяндалған. «The Tatler» және «The Spectator» сияқты мерзімді басылымдар ағылшын кофеханаларындағы әңгімеге әдептілік енгізуді көздеді, өйткені олардың басты мақсаты – ағылшын әдептері мен моральдық қағидаларын реформалау еді.

Техникалар

Әдептілік таныту үшін қолдануға болатын әртүрлі тәсілдер бар. Кейбір тәсілдерге күмәнділікті және беймәлімділікті хеджирлеу және тікес айтпау арқылы білдіру, сыпайы жалған сөйлеу немесе эвфемизмдерді қолдану (бұл көп мағыналылықты және мағыналық бояуды пайдаланады) кіреді. Сонымен қатар, "Сіз дүкенде болдыңыз ғой, солай емес пе?" сияқты тікелей айғақтарды бағыттау үшін сұрау тіркелтерін қолдануға болады. Тіркелтелердің үш түрі бар: модальді тіркелтелер, эмоционалды тіркелтелер және жеңілдетуші тіркелтелер. Модальді тіркелтелер сөйлеушіге белгісіз ақпаратты сұрайды: "Сіз әлі дүкенге бармадыңыз ба?" Эмоционалды тіркелтелер тыңдаушыға деген қамқорлықты көрсетеді: "Сіз бұл жерде көптен бері емессіз ғой?" Жеңілдетуші тіркелтелер сұранысқа жауап беруге адресатты шақырады: "Сіз мұны істей аласыз ба?" Соңында, жұмсартқыштар тікелей талаптың күшін азайтады: "Маған сол затты беріңізші?" Кейбір зерттеулер көрсеткендей, әйелдер әдептілік формулаларын ерлерге қарағанда жиірек қолданады, бірақ нақты айырмашылықтар анық емес. Қазіргі зерттеулер әдептілікті қолданудағы жыныстық айырмашылықтардың күрделі екенін көрсетті, себебі әдептілік нормалары мен орта таптың ақ нәсілді әйелдерінің стереотиптік сөйлеуі арасында, кем дегенде Ұлыбритания мен АҚШ-та айқын байланыс бар. Сондықтан әйелдердің әдептілікпен көбірек байланыстырылуы және олардың тілдік мінез-құлқы осы әдептілік нормаларына сәйкес бағалануы таңқаларлық емес.

Тілдік құралдар

Жоғарыда айтылғандарға қоса, көптеген тілдерде әдептілік, құрмет көрсету, сыйластық немесе сөйлеуші мен тыңдаушының әлеуметтік статусын тану үшін арнайы құралдар бар. Тілде әдептілікті көрсетудің екі негізгі жолы бар: лексикасы арқылы (мысалы, ресми жағдайларда белгілі бір сөздерді, ал бейресми жағдайларда күнделікті сөздерді қолдану) және морфологиясы арқылы (мысалы, әдепті сөйлеу үшін ерекше етістік формаларын пайдалану). "Сіз" және "Сен" айырмашылығы батыс тілдерінде жиі кездесетін мысал, ал кейбір азия тілдері мұны есімдіктерді мүлдем қолданбауға дейін жеткізеді. Корей тіліндегі сөйлеу деңгейлері мен жапон тіліндегі құрметтеу сөздері сияқты, кейбір тілдерде күрделі әдептілік жүйелері бар. Жапон тілі, әдептілікті өз құрамында сақтайтын тілдің ең танымал мысалы болып табылады. Жапон тілінде әдептіліктің екі негізгі деңгейі бар: бірі жақын туыстар, отбасы және достар үшін, екіншісі – басқа топтар үшін, және етістіктің морфологиясы осы деңгейлерді көрсетеді. Одан бөлек, кейбір етістіктердің арнайы, жоғары дәрежеде әдепті, түбірден өзгеше формалары бар. Бұл кейбір есімдер мен сұрау есімдіктері үшін де орын алады. Жапон тілінде әр адамға жынысына, жасына, лауазымына, танысқан деңгейіне және басқа да мәдени факторларға қарай әртүрлі жеке есімдіктер қолданылады.

Браун мен Левинсонның типологиясын сынға алу

Браун мен Левинсонның сыпайылық теориясы, Шығыс Азия тілдерімен, оның ішінде жапон тілімен айналысатын лингвистер тарапынан, жалпыға бірдей қолданылмайды деп сынға ұшырады. Мацумото мен Иде Браун мен Левинсон сөйлеушінің тілді қалауынша қолдануын ескеретінін, бұл сөйлеушіге адресатқа қатысты бет-әлпетті сақтау стратегияларын шығармашылықпен пайдалануға мүмкіндік береді деп айтады. Бірақ, Жапония сияқты Шығыс Азия мәдениеттерінде, сыпайылық көбінесе қалауға емес, жағдайды сезінуге (вакимаэ, өз орнын білу) немесе белгіленген әлеуметтік нормаларға сәйкес келу арқылы қол жеткізіледі. Вакимаэ – бұл барлық қатысушылардың мәртебесін немесе рөлін мойындау және аталған жағдайға лайықты ресмилік нормаларын сақтау қажеттілігіне бағытталған.