Кіріспе

Зоизм, қастық немесе ойын-құлық ниетпен
Таңдау әдісі
Келекелеудің көптеген мағыналары мен қолданыстары бар. Адамдардың өзара әрекеттесуінде келекелеудің үш негізгі түрі бар: ойыншыл, жаралы және тәрбиелік. Келекелеудің әсері, оның қалай қолданылуына және қандай нәтижеге қол жеткізуге тырысылғанына байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Егер келекелеуге қарсы болса, оны, әсіресе жұмыс орнында немесе мектепте, мазалау немесе эмоционалды зорлық-зомбылық деп қарастыруға болады. Егер ол көпшілік алдында жасалса, оны қорлау деп санауға болады. Білім беру мақсатында бейресми оқыту құралы ретінде қолданылса, келекелеуді тәрбиелік деп қарастыруға болады. Кейбір американдық жергілікті қауымдастықтарында ересектер балаларды олардың мінез-құлқының қоғамға қалай кері әсер ететінін көрнекті түрде көрсету және үйрету үшін жиі келекелейді. Көптеген американдық жергілікті қауымдастықтарының балалары басқалардың іс-әрекеттерін бақылау арқылы және олармен бірлесіп жұмыс істеу арқылы да білім алады. Бұл бейресми оқыту түрі, келекелеумен қатар, Батыс Америка балаларының оқу тәсілдерінен ерекшеленеді. Балалардың бейресми білім алуы өзара жауапкершілікті, сондай-ақ ересектермен және достарымен белсенді ынтымақтастықты қамтиды. Бұл формалды оқытудан өзгеше, себебі ол ересектерге бағытталмайды. Адамдарды сыртқы түрі, салмағы, мінез-құлқы, отбасы, жынысы, діні, денсаулығы, қабілеттері, киім-кешегі және интеллектуалдық деңгейі сияқты мәселелер бойынша келекелеуге болады. Жәбірленушінің көзқарасы бойынша, мұндай келекелеу көбінесе жағымсыз болып табылады, тіпті келекелеушінің ниетіне қарамастан. Жануарларды да келекелеуге болады. Иттер мен мысықтар сияқты кейбір жануарлар оны ойын немесе мазалау ретінде тануы мүмкін.

Табиғат

Көңіл көтерудің жиі кездесетін түрі – сөзбен мазақтау немесе келекелеу. Бұл әрекет мақсаты – қарсы тараптың назарын аудару, алаңдату, ренжіту, қайғырту, ашуландыру, жалықтыру немесе ызаландыру. Ол әзілден өзгеше, себебі зиян келтіреді және көбінесе әлеуметтік қабылдамаушылықпен бірге жүреді. Мазақтауды «қайырсу, ойыншықтап мазақтау» немесе сарказм қолдану, келекелеу түрінде де түсінуге болады. Дашер Келтнер, Пенелопа Браунның «ашық» және «жасырын» коммуникация арасындағы айырмашылықты зерттеген классикалық еңбегін пайдаланып, адамдардың басқалардың дауысы мен бет-әлпетін оқу арқылы мазақтауға қалай дұрыс жауап беруді үйрену керектігін түсіндіреді. Көбінесе назардан тыс қалатын мазақтау түрі – тәрбиелік мазақтау. Бұл әдіс екі Түпкі Америка қауымдастығы мен Мексикалық текті қауымдастықтардағы ата-аналар мен күтушілер балаларын жақсы мінез-құлыққа итермелеу үшін қолданады. Мысалы, ата-ана тәтті сұрап, ашуланған баланы мазақтап, тәтті беретіндей болып, кейін алып қойып, тәтті алғанға дейін мінез-құлқына келтіруін талап етеді. Осылайша, ата-ана баласына өзін-өзі бақылаудың маңыздылығын үйретеді. Ересектер балаларды мазақтау арқылы тәрбиелегенде, оларға бейресми білім береді. Бұл оқу түрі көбінесе Батыс Америка қауымдастықтарындағы балаларды оқыту әдісінен өзгеше болғандықтан, көбінесе назардан тыс қалады. Мазақтаудың тағы бір түрі – қарсы тараптың қалаған нәрсесін беруді немесе өте баяу беруді көрсету. Бұл көбінесе қызығушылықты немесе тілеуді ояту арқылы жасалады және қанағаттандыру немесе ашу ниеті болмауы мүмкін. Бұл мазақтау түрін, Тантал әңгімесінен кейін «талдау» деп атауға болады. Талдау ересектер арасында көңілді ойын-сауық ретінде қарастырылады, бірақ балалар арасында зиянды болуы мүмкін, мысалы, бір бала екіншісінің мүлкін иеленіп, қайтармайды. Бұл флирт және татуласуда да кездеседі. Мысалы, бір адамға романдық қызығушылық танытқан адам, қызығушылық пен күдік тудыру үшін алғашқы ұсыныстан бас тартуы мүмкін, ал екінші немесе үшінші рет келіседі. Мазақтау ойыншыл, зиянды немесе тәрбиелік болса, бұл мазақталған адамның түсінігіне байланысты. Егер мазақталған адам зиян шеккенін сезінсе, онда мазақтау зиянды болып саналады. Адамдар арасындағы билік арасындағы айырмашылық мінез-құлықты ойыншыл емес, зиянды етуі мүмкін. Бірақ егер біреу өзін мазақтаудың құрбаны деп санаса және мазақтауды жағымсыз сезінсе, онда ол зиянды деп есептеледі. Егер ата-аналардың ниеттері жақсы болса, көптеген Түпкі Америка қауымдастықтарындағыдай, онда қауымдастықта мазақтау білім беру құралы ретінде қарастырылуы мүмкін. Бала бұл туралы сол сәтте түсінбеуі мүмкін. Егер екінші адам тоқтатуды сұрағаннан кейін де жалғаса берсе, онда бұл қорлаудың немесе зорлық-зомбылықтың бір түрі. Мазақтауды айырмашылықтарды адал түрде бейнелеудің бір жолы деп қарастыруға болады, бұл «жағдайды түзеу» мақсатымен әзіл-қалжыңмен айтылады. Бұл қарсы тарапқа деген жайлылықты білдіруі мүмкін, бұл жайлы болуға көмектеседі. Біреудің артынан жаман сөздер айтудың орнына, мазақтау айырмашылықтарды іштей сақтаудың орнына тікелей білдірудің бір жолы болуы мүмкін.

Американың жергілікті қауымдастықтарында

Кейбір американдық жергілікті қауымдастықтар балаларына қауымның күтулері мен құндылықтарын үйрету және жағымсыз мінез-құлықтарды өзгерту үшін әзіл-қалжыңды қолданады. Әзіл-қалжың балаларға өз мінез-құлқының айналасындағы адамдарға қалай әсер ететінін жақсырақ түсінуге көмектеседі. Түпкілікті американдық қауымдастықтардағы әзіл-қалжың қауымдық қабылдауды, қарапайымдылықты, мінез-құлықты түзетуді және әлеуметтік бақылауды үйрену үшін пайдаланылады. Кейбір мексикалық американдық жергілікті қауымдастықтарда әзіл-қалжың тиімді тәрбие құралы ретінде қолданылады. Оның тиімділігі жоғары, себебі ол балаға өз мінез-құлқының тиісті салдарларын сезінуге және түсінуге мүмкіндік береді, сыртқы жағдайдан тыс кері байланыс алудың орнына. Кейбір түпкілікті американдық қауымдастықтардағы ата-аналар балаларды ортақ түсінік арқылы сәл ұялтса, оларға өз мінез-құлқының салдары туралы жақсы сезім қалыптастырады деп санайды. Мұндай әзіл-қалжың балаларды өзімшілдікке қарсы тәрбиелейді, өз мінез-құлқына дербестік пен жауапкершілікпен бақылау жасауды үйретеді. Ата-аналар әзіл-қалжың арқылы балаларды өз мінез-құлқы туралы әлеуметтік контексте ойлауға ынталандырады. Кейбір американдық аналар бұл балаларды өз мінез-құлқының айналасындағыларға қалай әсер ететінін түсінуге жетелейді дейді. Айзенбергтің мақаласындағы мысалдардан ата-аналар қарым-қатынасты нығайту және топтық/қауымдық іс-шараларға қатысу (әлеуметтік жақсылыққа ұмтылу) үшін әзіл-қалжыңды пайдаланады. Ата-аналар балаларының мінез-құлқын "басқару және олармен бірге көңіл көтеру" үшін оларды әзілдейді. Инуиттердің осыған ұқсас оқу принципі issumaksaiyuk деп аталады, яғни ойландыру. Көбінесе ересектер балаларға сұрақтар қояды немесе гипотетикалық жағдайлар ұсынады (кейде қауіпті), бірақ оларды әзілдеп, ойыншықтап, көбінесе олардың жауаптарын драматизациялайды. Бұл сұрақтар баланың қауымдағы мәселелерге сезімталдығын арттырады, сондай-ақ оларға қауымның бір мүшесі ретінде әсер етуге және өзгерістер жасауға қабілетті екенін сезіндіреді. Бала ересек адам сияқты сұрақтарға ақылмен жауап бере бастағанда, сұрақтар тоқтатылады. Кейбір чероки қауымдастықтарында әзіл-қалжың агрессивті немесе жауыртқыш жағдайларды басып тастау және адамды өз мінез-құлқының салдары туралы үйрету тәсілі болып табылады. Бұл адамға өз мінез-құлқының басқаларға қалай әсер ететінін сезінуге және оны бақылауға мүмкіндік береді.

Басқа қолданыстар

Жыныстық мағынада "қайырсу" немесе "қайырсушы болу" – басқа адамды жыныстық қызығуға түрту үшін дене тілі, сөздер немесе басқа флирт әдістерін қолдану. Мұндай әзіл-қалжың жыныстық қатынасқа ұласуы да, ұласпауы да мүмкін, бұл беймаздық жағдайларға әкелуі мүмкін. Көбірек физикалық мағынада бұл жыныстық ынталандыруды білдіруі мүмкін. "Қайырсу" концертте әннің бір бөлігін орындауды сипаттау үшін де қолданылады. Жам-топтар жиі жам сессияларында басқа әннің негізгі рифін ойнайды. "Tease it" сөзі марихуана тарту үшін сленг ретінде де қолданылады. "Tease" сөзі марихуананы білдіретін есім ретінде де қолданылуы мүмкін. Өте басқа контексте шашты "көлемді ету", "тарақтап шашу" немесе "кері тарау" деп те айтуға болады. Атынан көрініп тұрғандай, кері тарау шашты ұшынан түбіне қарай тарау арқылы жіптерді қасақана торықтырып, көлем беруді қамтиды. Бұл әдіс дредлоктар жасау үшін бөліктерге бөліп шамадан тыс қолданылуы мүмкін.