Кіріспе

Коммуникация зерттеулеріндегі ұғым. Меншік құқығы термині. Vested interest (Crano, 1983; Crano & Prislin, 1995; Sivacek & Crano, 1982) – бұл коммуникация теориясы, ол өзімшілдікке қатысты көзқарастың мінез-құлыққа қалай әсер ететінін түсіндіруге бағытталған; немесе, техникалық тұрғыдан алғанда, белгілі бір гедоникалық маңызы бар (Миллер және Авербек, 2013) көзқарас өлшемдері адамның нақты бір мінез-құлық нысанына деген субъективтік инвестициясының деңгейіне байланысты мінез-құлықты қалай ықпалдастыратынын және тұрақты түрде болжалайтынын сұрауға тырысады. Уильям Краноның анықтамасы бойынша, мүдделік байланыс – бұл көзқарас иесінің идеяны, ұғымды немесе эмоционалдық қызығушылықты білдіретін құндылықты гедоникалық тұрғыдан маңызды деп санайтын дәрежесі. Краноның айтуынша, "жеке тұлға үшін маңызды жеке салдары бар көзқарас нысаны жоғары деңгейдегі мүдделік байланысқа ие болады. Жоғары деңгейдегі көзқарастар мінез-құлықпен функционалды байланысты болады" (Крано, 1983). Қарапайым тілмен айтқанда, адамдар эмоционалды немесе психологиялық тұрғыдан бір нысанның нәтижесіне қатты қатысқанда (мысалы, оларға үлкен әсер ететін заң немесе саясат), олар өздерінің жеке мүдделерін қорғау үшін сол нысанды тікелей қолдайтын немесе оған қарсы тұратын әрекеттер жасайды. Мысалы, 30 жастағы адам өзінің штатында көлік жүргізу жасының 16-дан 17-ге дейін көтеріліп жатқанын біледі. Ол бұл ұсынысқа келіспесе де, оған 15 жасар балаға қарағанда аз әсер етеді және бұл өзгеріске наразылық білдіруі мүмкін емес. Алайда, 15 жастағы балаға көптеген нәрселерден айырылу қаупі бар (жүргізуші куәлігін алу үшін тағы бір жыл күту керек) және ол заң жобасына қарсы күресуі мүмкін. Өзінің ұстанымын қолдау үшін 15 жасар бала жаңа заң туралы басқа болашақ жүргізушілерге айтуы мүмкін, осылайша олардың барлығы заңды өзгертуге мүдделі болуы мүмкін. Бұл мысал мәселелерге қатысты көзқарастың жеке адамның көзқарасына қаншалықты байланысты екенін көрсетеді. Берндсен, Спирс және ван дер Плигт Амстердам университетінің студенттері арасында жүргізген зерттеуінде де осыған ұқсас жағдайды көруге болады, онда оқытушылар факультеті оқу бағдарламасын голланд тілінен емес, ағылшын тіліне ауыстыруды ұсынды. Бұл жағдайда, студенттер ағылшын тілінде оқытылатын лекциялардың олардың бағаларына тигізетін әсеріне байланысты голланд тілінен гөрі ағылшын тілін қолдануға қарсы болады. Ынтымақтастыққа ұмтылатын ұйымдар басқа серіктестердің мүдделерін түсіну арқылы қолдау деңгейін сақтап қалуға мүмкіндік алады. Джон Сивачек пен Уильям Д. Крано жүргізген зерттеуде эгоның қатысуы мен мүдделік байланыстың шын мәнінде екі бөлек ұғым екені дәлелденді. Сивачек пен Крано әлеуметтік үкім теориясының негізгі идеясы – эго, сондықтан эгоның әртүрлі деңгейдегі әрекеттері немесе идеялары Шериф, Келли, Роджерс, Саруп және Титтлер түсіндіргендей, жеке тұлғаға тиісті мөлшерде мүдделерді қамтиды. Шериф және авторлар тобы 1967 жылы, мүмкіндіктердің аз немесе мүлдем болмауы эгоның төмен деңгейдегі қатысуын көрсететінін айтты. Олар бұл ұғымды "орталық, эголық және маңызды көзқарастар" жеке мүдделер үшін маңызды көзқарастарды қамтиды деп анықтады. Мысалы, саясатта сайлаушылар өздерінің құндылықтарымен (саясатымен) сәйкес келетін үміткерлерге мүдделі болады. Саясаттың табиғатына байланысты сайлаушылар бір үміткер туралы басқасына қарағанда, осы саясаттарға қатысты көзқарастың маңыздылығына (нысанға) негізделген қорытындыға келеді, дауыстық қолдау ғана емес, осы тұжырымдамаға жоғары мән береді. Бастапқыда нәтижеге қатысты нысандар жоғары деңгейдегі мүдделілікті сақтайды, бірақ олар солай болып көрінбейді. Екіншісі, нәтижеге қатысты қатысу мақсатқа қол жеткізілгеннен кейін мүдде тоқтап қалады, ал мүдделік байланыс өзін-өзі дамытатын мүддеге ие болады. Келесі бөлімдерде осы айнымалылардың әрқайсысы егжей-тегжейлі түсіндіріледі.

Қазық

Мүдде дегеніміз – көзқарасқа байланысты жеке адамның сезінетін салдары, ол мүдделіліктің күшімен тікелей байланысты және мінез-құлықтың тұрақтылығын анықтайтын факторларға әсер етеді. Ең қарапайым түрінде, қаншалықты көп нәрсе белгілі бір мәселеге байланысты болса, көзқарас соншалықты күшті болады. Осылайша, көзқарас күшейген сайын, оған негізделген әрекеттердің дәйектілігі де артады. Егер мүдде сенімділік және дереулік арқылы анықталса, оның әсері оң немесе теріс салдарға байланысты мінез-құлыққа қатысты болады. Мысалы, өлім жағдайы, өлімнің болу мүмкіндігі, дос немесе туыстың қазасы, немесе біреудің өліміне әкеп соққан оқиға кездескенде айқын болады. Бұл өлім туралы сана оқиғадан кейін қысқа мерзімге мінез-құлыққа әсер етеді.

Қауіпсіздік

Нақтылық – адамның көзқарасы немесе әрекетінің нәтижесінде жеке салдарлар болатыны туралы қабылдау деңгейі. Нақтылық – шындық сияқты, біздің тікелей бақылауымыздан тыс, бізге сырттан таңылған түсінік болуы керек. Бұл механизм адамдардың өлім жағдайында мүшелерін беруге келісуінен көрінеді (мысалы, жүргізуші куәліктері). Мысалы, дене шынықтыруды қарастырайық, өйткені өзіне сенімділіктің артуы немесе азаюы адамды күнделікті қиын тапсырманы қабылдауға немесе қабылдамауға итермелейді. Зерттеушілер үлкендер мен кішілердің мемлекеттік қаржыландырудың толықтыруын субсидиялау үшін қосымша төлем жасауға дайындығын анықтау арқылы жоғары және төмен мүдделі топтарды құрды. Қосымша төлем жасауға таңдалған топ жоғары мүдделілік деңгейін көрсетті, ал төлем жасаудан босатылған студенттердің тобы төмен мүдделілік деңгейін көрсетті. Зерттеу қатысушылардың студенттердің қанша пайызы олардың сенімдерін қолдайтынын бағалауын анықтады. Крано жеке мүдделілік болжанған консенсустың қалыптасуына әсер ететінін және студенттердің көпшілігі олардың қиын жағдайын қолдайтынына сенгенін, бірақ оның тек жартысы ғана әсер ететінін анықтады. Бұл зерттеу Йель университетінде 81 ер және әйел студентінің қатысуымен жүргізілді. Эксперименттің мақсаты қатысушылардың жартысы темекі шегу саясатына қатысты өз көзқарастарын, ал қалған жартысы басқалардың осы саясатқа қатысты көзқарастары туралы ойларын білдіру болды. Темекі шегуге қатысты жеке көзқарастары туралы сауалнама алған топтан: 1. олар темекі шегуші ме, шегмейтін ме, 2. темекі шегушілердің салмағы қаншалықты ауыр немесе жеңіл, 3. темекіге салықты көтеруді қолдай ма, 4. темекі жарнамаларын тоқтатуға келісе ме және 5. қоғамдық орындарда темекі шегуге шектеулер туралы ойлары сұралды. Қатысушылардың екінші жартысы темекі шегушілер мен темекі тартпаушыларға қатысты жоғарыда аталған саясатты темекі шегушілердің қанша пайызы қолдайтынын бағалауға шақырылды. Олардан темекі шегетін-шегетпейтіндері сұралмады. Зерттеу нәтижелері Грин мен Геркиннің 1989 жылғы зерттеуін растады, яғни темекі шегмейтін адамдар темекі шегуге шектеулерді қолдауға көбірек бейім. Егер адамдар өз сенімдерін бөлісетін басқалардың санын асыра бағалауға бейім болса, бұл бейімділік жеке салдары бар немесе жоғары мүдделі сенімдермен байланысты жағдайларда күшейе түседі. Зерттеулер осы болжамды растайды. Жаңа университет саясаты оларға жеке зиян келтіреді деп ойлаған колледж студенттері студенттердің басым көпшілігі саясатты өздері сияқты бағалайды деп болжады, бірақ студенттердің жартысы ғана осындай зиянға ұшырайды.

Қорытынды

Бес компоненттің әрқайсысы (мүдделілік, маңыздылық, нақтылық, шұғылдық және өзіне сенімділік) жеке адамның саналы бағалау аясында бірге өмір сүреді. Егер осы компоненттердің кез келгені жеткілікті күшті көзқарас тудырса, ол адамның белгілі бір ұстанымды қабылдауына немесе одан бас тартуына себеп болуы мүмкін. Адамға белгілі бір ұстанымды қабылдауға немесе әрекет етуге тырысатын кез келген хабарлама ұсынылғанда, бес компоненттің барлығы ескеріледі. Бұл компоненттерді бағалау процесі бір сәттен басталып, бірнеше жылға созылуы мүмкін. Қалай болғанда да, барлық бес компонент (саналы немесе санасыз) мүдделерге қатысты шешім қабылдау алдында қарастырылады.