Кіріспе

Француз философы Гастон Башелар (Gaston Bachelard; 27 маусым 1884 – 16 қазан 1962) – француз философы. Ол поэтика және ғылым философиясы саласына үлкен үлес қосты. Ол соңғысына эпистемологиялық кедергі және эпистемологиялық үзіліс (obstacle épistémologique және rupture épistémologique) тұжырымдамаларын енгізді. Башелар көптеген француз философтарына, оның ішінде Мишель Фуко, Луи Альтюссер, Доминик Лекур және Жак Дерридаға, сондай-ақ Пьер Бурдье және Бруно Латур сияқты социологтарға әсер етті. Башелар үшін ғылыми объект құрастырылуға тиіс, демек позитивистік ғылымдардан өзгешеленеді; яғни, ақпарат үнемі құрастырылып отырады. Эмпиризм мен рационализм екіұштылық немесе қарсылық ретінде қарастырылмайды, бірақ толықтырады, сондықтан априорлы және апостериорлы зерттеулер, басқаша айтқанда, ақыл мен диалектика ғылыми зерттеулердің бір бөлігі болып табылады.

Өмір және жұмыс

Башелард Бар-сюр-Об қаласында пошта қызметкері болды, содан кейін физика мен химияны оқыды, бірақ ақырында философияға қызығушылық танытты. 1927 жылы докторлық диссертациясын қорғау үшін ол екі жұмыс жазды: Абель Рейдің жетекшілігімен «Жақын білім туралы эссе» (Essai sur la connaissance approchée) негізгі диссертациясы және Леон Бруншвигтің жетекшілігімен «Қатты денелердегі жылу таралуының физикалық мәселесінің эволюциясы туралы зерттеу» (Étude sur l'évolution d'un problème de physique: la propagation thermique dans les solides) қосымша диссертациясы. Ол алғаш рет 1902-1903 жылдары Сезан колледжінде оқытты, бірақ телеграфия саласында мансапты қарастыру үшін оқытудан бас тартты. Әдебиетті білуші болғандықтан, ол ғылым мен математикаға бет бұрмас бұрын технологиялық жолды таңдады. Оны әсіресе XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы маңызды жаңалықтар (радиоактивтілік, кванттық және толқындық механика, салыстырмалылық теориясы, электромагнетизм және сымсыз телеграфия) қызықтырды. 1930-1940 жылдары Дижон университетінде профессор болып жұмыс істеді, содан кейін Париж университетінде ғылым тарихы мен философиясы кафедрасының меңгері болып тағайындалды. 1958 жылы Бельгияның Корольдік ғылым, әдебиет және көркем өнер академиясының мүшесі болды.

Башелардтың ғылым психологиясы

Башелардтың "Жаңа ғылыми рух" (1934) және "Ғылыми ақыл-ойының қалыптасуы" (1938) сияқты еңбектердегі ғылым тарихы мен философиясын зерттеуі, оның тарихи эпистемологияны ғылыми ақыл-ойдың психоанализі түрі деп қарауына негізделген. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде Башелардтың психология мен ғылым тарихы арасындағы байланысы толыққанды түсінік таппады. Башелард ғылымның дамуына белгілі бір ойлау қалыптарының кедергі келтіруін көрсетіп, "эпистемологиялық кедергі" ұғымын енгізді. Эпистемологияның бір міндеті – ғылымда қолданылатын ойлау қалыптарын анықтау, соның арқасында ғалымдар білім алуға кедергі жасайтын нәрселерді жеңуге қол жеткізеді. Тағы бір мақсаты – Башелардтың "L'engagement rationaliste" (1972) еңбегінде айтқандай, "адам ақылына оның қозғалыс пен шабуылдау функцияларын қайтару".

Эпистемологиялық үзілістер: ғылыми прогрестің үздіксіздігі

Башелард ғылымды үнемі дамитын прогресс ретінде қараған Огюст Конттың позитивизмін сынады. Башелард үшін Эйнштейннің салыстырмалылық теориясы сияқты ғылыми жаңалықтар ғылым тарихының үздіксіз емес екенін көрсетті. Сондықтан, Конт пен Эмиль Мейерсонның ғылыми дамуды үздіксіз процеске айналдырған модельдері Башелардқа тым әрі қарапайым да, қате болып көрінді. "Эпистемологиялық үзіліс" тұжырымы арқылы Башелард ғылым тарихындағы үзілістердің маңызды екенін көрсетті. Дегенмен, "эпистемологиялық үзіліс" терминінің өзі Башелардтың еңбектерінде дерлік қолданылмаған, бірақ Луи Альтюссердің арқасында кеңінен танымал болды. Ол жаңа теориялардың ескі теорияларды жаңа парадигмаларға енгізіп, түсініктердің мағынасын өзгертетінін көрсетті (мысалы, Ньютон мен Эйнштейннің екі түрлі мағынада қолданған масса түсінігі). Сондықтан, Евклидтік емес геометрия Евклидтік геометрияға қарсы келмейді, оны кеңейтілген аяға біріктіреді.

Ұстаз және философ

1919 жылдың наурызында әскерден босатылып, жұмыссыз қалған Башелард қазан айында Бар-сюр-Обе колледжінде физика және химия профессоры болып жұмыс іздеді де тапты. 1914 жылы үйленген әйелі Жанна Росси, мектеп мұғалімі, Войньге ауыстырылды. Оның қызы Сюзанна 18 қазанда дүниеге келді. Ол күн сайын Бар-сюр-Обеге дейін алты шақырымды жаяу жүріп барып, өте пайдалы білім алды және философия факультетіне оқуға түсті. Жанна 1920 жылдың маусымында қайтыс болды, ал Башелард қызын өзі тәрбиеледі. Ол отыз алты жасында күтпеген философиялық мансапты бастады. 1922 жылдан бастап белсенді түрде, 1927 жылы Сорбоннада әдебиет докторы ғылымын қорғады. Абель Рей мен Леон Бруншвик қолдаған диссертациялары жарияланды. 1927 жылдың қазан айынан бастап Дижон әдебиет факультетінде лекция оқыды, бірақ 1930 жылға дейін Бар-сюр-Обе колледжінде жұмысын жалғастырды. Ол тіпті 1929 жылғы қалалық сайлауға қатысып, баршаға арналған колледж жобасын қорғады. Дегенмен, қызы Сюзан екінші курсқа түскенде Бургундия университетінде профессорлық қызметке қабылдануға келісті. Ол 1940 жылы Сорбоннаға университет профессоры және Ғылым және Технология тарихы институтының директоры болып тағайындалғанда да осылай істеді, қызының жоғары біліміне қолдау көрсетті. 1937 жылдың 25 тамызында ол Құрмет Легионының рыцары атанды. 1940 жылдан 1954 жылға дейін Сорбонна профессоры болды. Ол ғылым тарихы мен философиясы кафедрасын басқарды, 1992 жылы IHPST аталған Ғылым және Технология тарихы мен философиясы институтының (IHST) директоры Абель Рейден кейін осы лауазымға келді. Ол "ғылыми білімді" күнделікті біліммен салыстырып, қателіктерді тек қана иллюзия деп қарады: «Ғылыми тұрғыдан алғанда, шындық – тұрақты қателіктің тарихи түзелуі, ал эксперименттер – бастапқы, жалпы иллюзияны (illusion première) түзету болып табылады». Эпистемологияның міндеті – (ғылыми) ұғымдардың қалыптасу тарихын көрсету. Бұл ұғымдар тек теориялық емес, сонымен қатар абстрактілі де, нақты да болып, техникалық және педагогикалық қызметке еніп жатады. Сондықтан «электр шам – ғылыми ойдың нысаны, абстрактілі нақты нысанның мысалы». Оның қалай жұмыс істейтінін түсіну үшін ғылыми білімге жүгіну қажет. Эпистемология – ғылыми ойлауды негіздеуге бағытталған жалпы философия емес. Оның орнына, ол ғылымның аймақтық тарихын жасайды.

Ғылыми көзқарастың өзгеруі

Башелард көрінеу ақылға сыймайтын теориялардың көбінесе ғылыми көзқарастың күрт өзгеруін білдіретінін ешқашан түсінбеді. Мысалы, ол ықтималдықтар теориясының рационалдылықты тереңдету арқылы шындықты күрделендірудің тағы бір жолы екенін ешқашан айтқан емес (Лорд Кельвин сияқты сыншылар бұл теорияны иррационалды деп тапса да). Оның "Жаңа ғылыми сана" еңбегіндегі негізгі тезистерінің бірі – қазіргі ғылымдар заттың классикалық онтологиясын "қатынастардың онтологиясымен" алмастырды, оны процестік философияға ұқсас нәрсеге айналдыруға болады. Мысалы, материя мен сәулелер туралы физикалық ұғымдар, оның пікірінше, зат пен қозғалыс туралы метафизикалық ұғымдарға сәйкес келеді; бірақ классикалық философия оларды ерекше қарастырып, затты онтологиялық жағынан нақты санаса, қазіргі ғылым материяны сәулелерден ажырата алмайды. Осылайша, жылжымайтын затты зерттеу мүмкін емес, ал бұл классикалық білім теориясы бойынша білімнің алғы шарты болды (Аристотель мен Платонның білім туралы теорияларына сәйкес, болашақ танылмайды). Картезиандық емес эпистемологияда картезиандықтардағыдай "жай зат" жоқ, тек теориялар мен тәжірибелер арқылы құрылған және үнемі жетілдірілетін күрделі нысандар ғана бар (VI, 4). Сондықтан интуиция бастапқы емес, құрылған (VI, 2). Осы тақырыптар Башелардты конструктивистік эпистемологияны қолдауға басты.

Басқа академиялық қызығушылықтар

Эпистемологиядан басқа, Башелардтың еңбегі поэзия, түстер, психоанализ және қиял сияқты көптеген тақырыптарды қамтиды. "От психоанализі" (1938) және "Кеңістік поэтикасы" (1958) – оның ең танымал еңбектері. Жан-Поль Сартр "Бытылу және ешнәрсе" (1943) атты еңбегінде бұл еңбектердің біріншісін, сондай-ақ Башелардтың "Су және түстер" еңбегін сілтеме жасайды, ал "Кеңістік поэтикасы" сәулет теориясы салаларында кеңінен танылып, әдебиет теориясы мен шығармашылық жазудағы әсерін жалғастыруда. Философияда оның осы түнгі жағын шәкірті Гилберт Дюран одан әрі дамытады.

Феминист философ

Сол кездегі гендерлік рөлдерге қарамастан, Бачелард қызының академиялық карьера жасауына үлкен көңіл бөлді және оны қолдады. Әйелдерге қатысты дискриминациялық көзқарастарға қарсы тұрып, ол қызын ғалым етіп тәрбиелегісі келді. Сюзанна математик және философ болып өсті, соның арқасында ол жоғары деңгейдегі феноменологиялық және эпистемологиялық зерттеулер жүргізе алды.

Ағылшын тіліндегі аудармалары

Бачелардтың поэтикаға қатысты негізгі еңбектерінің көпшілігі ағылшын тіліне аударылса да, оның ғылым философиясына қатысты еңбектерінің шамамен жартысы ғана аударылған. «Ғарыш поэтикасы». «Орион» баспасы, Нью-Йорк, 1964 жыл. Аудармашы: Мария Жолас. (La poétique de l'espace) «Жоқ философиясы: Жаңа ғылыми ой-сананың философиясы». «Орион» баспасы, Нью-Йорк, 1968 жыл. Аудармашы: Г. С. Уотерстон. (La philosophie du non) «Жаңа ғылыми рух». «Бикон» баспасы, Бостон, 1985 жыл. Аудармашы: А. Голдхаммер. (Le nouvel esprit scientifique) «Ұзақтықтың диалектикасы». «Клинамен», Болтон, 2000 жыл. Аудармашы: М. МакАллестер Джонс. (La dialectique de la durée) «Ғылыми сананың қалыптасуы». «Клинамен», Болтон, 2002 жыл. Аудармашы: М. МакАллестер Джонс. (La formation de l'esprit scientifique) «Мезгілдік сезім». Солтүстік-Батыс университетінің баспасы, 2013 жыл. Аудармашы: Айлин Ризо Патрон. (L'intuition de l'instant) «Атомистік сезімдер». Нью-Йорк мемлекеттік университетінің баспасы, 2018 жыл. Аудармашы: Рох Смит. (Intuitions atomistiques)