Кіріспе

Осман империясы мен оның халқымен байланысты адам қызметінің үлгісі және символикасы. Осман империясының мәдениеті түркілердің билік еткен әкімшілігі басып алынған жерлер мен олардың халықтарының әртүрлі жергілікті мәдениеттерін сіңіріп, бейімдеп, өзгерткен сайын бірнеше ғасырлар бойы дамыды. Иордания, Египет және Палестина сияқты жақын маңдағы исламдық қоғамдардың әдет-ғұрыптары мен тілдерінің әсері болды, ал парсы мәдениеті Осман империясының алдыңғылары – Сәлжұқ түркілері арқылы маңызды үлес қосты. Соңғы бірігулерге қарамастан, Осман әулеті, Рум сұлтандығы мен Сәлжұқ империясындағы олардың алдыңғылары сияқты, парсы мәдениеті, тілі, мінез-құлқы, әдет-ғұрыптары және тағамдарының ықпалына түсті. Тарихы бойында Осман империясында православиеліктер, армяндар, еврейлер және ассириялықтар сияқты көптеген халықтар болды, оларға Осман үкіметінің миллет жүйесі арқылы белгілі бір автономия берілді және олардың ерекше мәдениеттері Осман мемлекеті тарапынан қабылданып, бейімделді. Осман империясы кеңейген сайын, өзінің билігіндегі және одан тыс көптеген аймақтардың мәдениетін сіңіріп алды, әсіресе түрік, грек-рим, араб және парсы мәдениеттерінің ықпалына түсті.

Поэзия

Көптеген Осман түрік өнер түрлері сияқты, Османдық сарай үшін жазылған поэзия да классикалық парсы дәстүрлерінен күшті әсер көрді; парсы тілінен көптеген сөздер әдеби тілге еніп, парсы өлеңдерінің ырғақтары мен формалары (мысалы, ғазал) қолданылды. 19-шы ғасырда және Танзимат реформалары кезеңінде, осы уақытқа дейін ауызша беріліп келген түрік халық әдебиетінің ықпалы түрік поэзиясында көріне бастады, сондай-ақ Еуропа әдебиетінің ықпалы да артты; нәтижесінде классикалық сарай поэзиясының маңызы азайды. 1867 жылы туған Тевфик Фикрет қазіргі түрік поэзиясының негізін салушысы деп есептеледі. Османдық жазушы және зиялы Рекезаде Махмуд Экрем өзінің мансабын Ыбырайым Шинасидің "Тасвир-и Эфкар" газетінде өлең жазудан бастады. Кейіннен ол империядағы "Сервет-и Фүнүн" әдеби қозғалысының құрылуына көмектесті. Рекезаде Махмуд Экрем "Ах Нижад!", "Шевки Йок" және "Гузелим" сияқты өлеңдерін жариялаған.

Халықтық әдебиет

Ақын-музыканттар (озан) 9 ғасырдан бері Орталық Азияны аралап, эпостар мен әңгімелер айтып, копуз аспабында діни амалдар жасап келді. Бұл дәстүр Селжұқ және Осман империясы кезінде Анатолияда да сақталды, бірақ исламдық әсерге ұшырады. 14-15 ғасырларда "ашық" атауы пайда болды, ол "озан" атауымен мағыналас болды. Ашықтар – бағлама (саз) аспабымен өнер көрсететін ақындар, олар Анатолияны аралап, исламдық ықпалмен байытылған ежелгі түркі дәстүріндегі эпостарды жырлап жүрді.

Прозалық шығарма

19 ғасырға дейін Осман прозасы ғылыми-ақпараттық сипатта ғана болды және Осман поэзиясына қарағанда кем дамыған еді, себебі оның көп бөлігі бастапқыда араб тіліндегі рифмалы проза (Садж) дәстүрінің ережелерін қатаң сақтады. Дегенмен, саяхаттар туралы жазбалар, саяси трактаттар және өмірбаян сияқты бірнеше жанрлар қолданыста болды. 19 ғасырдан бастап еуропалық, әсіресе француз романдарының күшті ықпалы байқалды. 1872 жылы Шемсеттин Самидің "Таашук у Талат у Фитнат" романы жарық көрді, ол алғашқы түрік романы деп есептеледі. Осман прозасының тағы бір көрнекті жазушылары – Ахмет Митхат және Халит Зия Ушаклыгил.

Сәулет

Осман сәулет өнері негізінен Сәлжұқ және Византия дәстүрлерінің қосындысы болды. Ол 16 ғасырдағы мешіттер мен керуенсарайлар сияқты ірі қоғамдық ғимараттарда ең жоғары деңгейге жетті. Осы саланың ең маңызды өкілі – 16 ғасырдың сәулетшісі және инженеры Мимар Синан – мұсылманға айналып, яничарлар қатарында тәрбиеленген. Оның ең әйгілі туындылары – Эдирнедегі Селимие мешіті және Константинопольдегі Сүлейман мешіті. Оның шәкірттерінің бірі – Седефкар Мехмед Аға – классикалық Осман сәулетінің соңғы ұлы құрылысы саналатын 17 ғасырдың басындағы Көк мешіттің авторы.

Каллиграфия

Қалиграфия Осман империясы тұсында жоғары мәртебеге ие болды, оның дәстүрлері Бағдаттық Аббасид каллиграфы Якут әл-Мустасимидің еңбектерімен қалыптасты, оның ықпалы Ислам әлеміне тарады, ал әл-Мустасимидің өзі Анатолиялық текті болуы мүмкін. Дивани жазуы – 16 және 17 ғасырларда дамыған араб каллиграфиясының курсивті және ерекше Османдық стилі. Оны Хусам Руми ойлап тапты, ал Сүлеймен I-нің (1520–66) тұсында ең жоғары деңгейге жетті. Бұл өте әсем жазу сызықтардың күрделілігімен және сөздер ішіндегі әріптердің тығыз орналасуымен ерекшеленді. Басқа түрлеріне 10 ғасырдағы Аббасид каллиграфы Әли Мұхаммед ибн Мукланың ойлап тапқан ағыншақты, дөңгелек Нашки жазуы және парсы Насталик стиліне негізделген Талиқ жазуы кіреді. Белгілі Осман каллиграфтарының қатарында Сейід Қасым Губари, Шейх Хамдулла, Ахмед Карахисари және Хафиз Осман бар.

Миниатюралар

Осман дәстүрінде қолжазбаларды иллюстрациялау немесе арнайы альбомдарда пайдалану үшін миниатюралар салу, парсы өнерінен күшті ықпал алған, бірақ византиялық безендіру және сурет салу дәстүрлерінің элементтерін де қамтыды. 15 ғасырда Топкапы сарайында грек суретшілерінің академиясы – Наққашане-и Рум құрылды, ал келесі ғасырдың басында оған ұқсас парсы академиясы – Наққашане-и Ирани қосылды. II Мехмедтің (1451–81) билеу кезеңін Осман миниатюраларын жасаудың "тууы" ретінде шартты түрде белгілеуге болады, өйткені осы дәуірге жататын алғашқы туындылар осы кезден табылды. Сол дәуірде көптеген қолжазбалар, патша сарайында империяның жаңадан басып алған астанасы Стамбулда сурет салу шеберханасын құруға деген ниетті көрсетеді. Бұл жоба 1480 жылдары сәтті жүзеге асырылған сияқты, және оның бар екендігінің, сондай-ақ 1825 жылға қарай басқа қалаларда жаңа шеберханалар ашылғанының нақты дәлелдері бар.

Кілем тоқу және тоқыма өнерлері

Кілем тоқу өнері Осман империясында ерекше маңызға ие болды, кілемдер әсемдік үшін де, діни және басқа да символизмге толы, сонымен қатар тұрмыстық жағдайларда аяқ киім шешу дәстүрі болғандықтан, практикалық тұрғыдан да маңызды болды. Мұндай кілемдерді тоқу Орталық Азияның көшпелі мәдениеттерінде пайда болды (кілемдер оңай тасымалданатын жиһаз түрі болғандықтан), кейіннен Анадолияның отырықшы қоғамдарына тарады. Түріктер кілемдерді, кілемшелерді және өрнекті килімдерді бөлме едендерінде ғана емес, сондай-ақ қабырғалар мен есіктерге іліп, қосымша жылу сақтау үшін де пайдаланды. Олар жиі мешіттерге сыйға беріліп, олардың ірі коллекцияларын құрады. Hereke кілемдері ерекше құнды саналды, олар жібек немесе жібек пен мақтадан жасалып, күрделі түйінмен тоқылған. Басқа да маңызды дизайндарға "Сарай", "Yörük", Ушак және Милас немесе "Түрікмен" кілемдері кірді. "Yörük" және "Түрікмен" кілемдері көбінесе стильделген суреттермен, ал "Сарай" кілемдері – табиғатқа жақын суреттермен ерекшеленді.

Зергерлік бұйымдар

Осман империясы алтын және күміс шеберлерінің шеберлігімен, әсіресе олар жасаған зергерлік бұйымдарымен танымал болды. Зергерлік бұйымдарға ерекше мән берілді, өйткені олар көбінесе үйлену тойларында сыйлық ретінде тарту етіліп, сонымен қатар ақша жинау құралы ретінде де пайдаланылды. Күміс ең көп қолданылатын материал болса, алтын жоғары мәртебелі бұйымдарға арналды; дизайн үлгілерінде көбінесе күрделі филигрань жұмыстары орындалып, парсы және византиялық мотивтер қолданылды. Дизайнның дамуы Османдық сарайының талғамына байланысты болды, мысалы, 1514 жылғы Халдиран шайқасында Османдықтардың Исмаил I-ді жеңгенінен кейін парсы Сафавид өнері де ықпал етті. Империяның ауылдық аймақтарында зергерлік бұйымдар қарапайым болды және көбінесе алтын монеталарды (османдық алтын) қамтыды, бірақ Константинопольдің дизайн үлгілері Осман империясының барлық аймақтарына тарады және тіпті Мысыр мен Солтүстік Африка металл өнімдерінде де көрініс тапты. Көптеген зергерлер мен алтын шеберлері христиан армяндар мен яһудилер болды, бірақ Османдықтардың сағат жасау өнеріне деген қызығушылығы нәтижесінде көптеген еуропалық алтын шеберлері, сағатшылар мен асыл тастарды кесетін шеберлер Константинопольге көшіп келді. Олар шетелдіктердің тұратын ауданында, Галатада жұмыс істеді.

Музыка

Өзінің құрамына кіретін халықтардың музыкалық дәстүрлерінен басқа, Осман империясы ерекше сарай музыкасын, Осман классикалық музыкасын қалыптастырды. Бұл, негізінен вокалдық форма, аспаптық сүйемелдеумен, мақамдарға – мелодиялық жүйелер жиынтығына және оған сәйкес ритмикалық үлгілер жиынтығына, usul-ға негізделген. Осман музыкасының тағы бір ерекшелігі – мехтер, яничарлар мен жоғары лауазымды шенеуніктердің сүйемелдеуші әскери музыкалық тобы. Осы топтар қазіргі Осман әскери оркестрлерінің, сондай-ақ Балқанның дәстүрлі музыкасында кең таралған мыс қорытындыларының алғабасы болды.

Билеу

Билеу Осман мәдениетінің маңызды бір бөлігі болды, ол үш құрлықтағы көптеген елдер мен аймақтардың халықтық би дәстүрлерін қамтыды; Балқан түбегі мен Қара теңіз аймақтарынан Кавказға, Таяу Шығысқа және Солтүстік Африкаға дейін. Билеу сонымен қатар Топкапы сарайының хареміндегі ең танымал ойын-сауық түрлерінің бірі болды. "Ченги" деп аталатын әйел бишілердің көпшілігі рома халқынан шыққан. Бүгінде Стамбулдың Сүлүкуле, Куштепе, Ценнет және Касымпаша сияқты рома аудандарында тұратын олар қаланың дәстүрлі мейрамханаларындағы дәстүрлі іш биі және музыкалық ойын-сауық көрсетілімдерінде әлі де жетекшілік етеді. Сонымен қатар, "Кёчек" деп аталатын еркек бишілер де болды, олар ойын-сауық көрсетілімдері мен тойларда цирк акробаттарымен – "Камбаз" деп аталатын, қиын трюктер орындайтын адамдармен бірге өнер көрсететін және қызығушылық тудыратын басқа да шараларға қатысты.

Медда

Медда немесе әңгімеші шағын көрермендер тобының алдында өнер көрсететін, мысалы, кофеханадағы жұртшылықтың алдында ойнайтын. Оның қойылымы көбінесе бір тақырыпқа арналған, медда түрлі кейіпкерлерді сомдайтын, ал әңгіме әдетте оның моральдық мәніне назар аудару арқылы басталатын. Медда кейіпкер алмасуын білдіру үшін қолшатыр, орамал, түрлі бас киімдер сияқты заттарды пайдаланатын, сондай-ақ дауысын өзгертуге және әртүрлі диалекттерді шебер имитациялауға қабілетті болған. Көрсетілімдердің уақыт шегі болмаған; жақсы медда көрерменмен өзара әрекеттесуге байланысты әңгімені өзгерту дағдысын меңгерген. Меддалар көбінесе бір үлкен қаладан екіншісіне саяхаттайтын, мысалы, дәмдеуіштер жолындағы қалаларды аралайтын суретшілер болған; бұл дәстүр Гомер заманына дейін барып тіреледі. Меддалардың әдістері грек эпостарын, мысалы, «Илиада» мен «Одиссея» сияқты әңгімелеушілердің әдістерімен ұқсас болған, бірақ қазіргі негізгі оқиғалар Ферхат пен Ширин немесе Лейла мен Мажнун туралы болған. Меддалардың репертуарында сонымен қатар көрерменге, суретшіге және саяси жағдайға қарай өзгертілген нақты оқиғалар да болған. Стамбул меддалары өз қойылымдарына музыкалық аспаптарды енгізумен белгілі болған: бұл оларды Шығыс Анатолияның Денгбежиндерінен ерекшелендірген. 2008 жылы медда өнері Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне қайта енгізілді.

Қарагөз көлеңкелік ойын

Түрік көлеңке театры, бас кейіпкерлерінің бірінің атымен "Қарагөз" ("Қара көз") деп те аталады, Шығыс көлеңке театрынан тараған. Бүгінде ғалымдар бір қуыршақ шеберінің дауыстарды шығарып, әңгіме айту, тіпті ән салу және қуыршақтарды қолдану арқылы жасайтын тәсілін индонезиялықтардың өнертабысы деп есептейді. Георг Якобтың сөзіне сәйкес, Қарагөз бен Хасиват көлеңке театрының нақты пайда болған күні белгісіз. Дегенмен, көлеңке театрының өзі Қытайда туған, кейін моңғолдардың әсерімен түрік дәстүріне енген. Тағы бір теория бойынша, көлеңке театры дәстүрі Осман империясына Мысырдан келген. Ал Мысыр бұл дәстүрді 7-10 ғасырларда араб саудагерлері арқылы Ява аралынан алғандығы мәлім.

Ойынның бөлімдері мен кейіпкерлері

Қарагөз көлеңке ойыны (gölge oyunu) төрт бөлімнен тұрады: Giriş (кіріспе); Muhavere (әңгіме); Fasıl; Bitiş (қорытынды). Кіріспе бөлімінде Хасиват сахнаға кіреді, Нареке – араның шуындай естілетін аспап, және Қарагөзді сахнаға шақырып, өлеңдер оқи бастайды. Тұлғалар тұрғысынан, Қарагөз бен Хасиват Осман қоғамының бейнесі болды. Империяның, әсіресе Стамбулдың көпұлтты құрылымы көрермендерге көрсетілді. Міне, көлеңке ойынының кейіпкерлерінің тізімі:

Медян 19 ғасырдың басында соңғы пішінін алды. Селжұқтардың еліктеу мен тұлғаландыруға негізделген ойындары кең таралған. Алайда, ракс (би), мусики (музыка), мухавере (дискурс), және актерлік шеберлік үйлесімімен Орта Ойынының пьесасы толыққанды түрін алды. Медиянның қалыптасуына басқа да ықпалды пьесалар, мысалы, Қарагөз және Хасиват, Кукла (қуыршақ ойыны), dans (би), медда (жыршы), және фокус қолдары да маңызды болды, себебі бұл пьесалар да тұлғаландыруға негізделген. Орта Ойынының құраушы элементтері – Осман империясының әртүрлі аймақтарындағы музыка, бидің түрлері және әртүрлі өнерлер. Бұлармен қатар, әжуалау, еліктеу және сөздердің мәдени жолдары да Орта Ойынында маңызды рөл атқарады.

Осман асханасы

Осман Түркиясының асханасын Осман әмірлігі сарайының асханасы мен империяның өңірлік асханаларына бөлуге болады. Сарай асханасы – империяда, оның алдыңғы мемлекеттерінде (әсіресе Византия империясында) және халықтың, империяның аз ұлттағы азаматтарының аспаздық дәстүрлерінің жоғары деңгейдегі және күрделі қосындысы болды, ол жергілікті өнімдермен байланысты болды. Мысалы, күріш жоғары мәртебелі аспаздық өнімдердің негізгі тағамы болды (императорлық аспазшылар оны пісірудегі шеберлігіне қарай жалданатын), бірақ Анатолияның көп бөлігінде нан негізгі астық болғандықтан, күріш тек қана сән-салтанатқа арналған тағам ретінде қарастырылатын.

Ішімдіктер

Түрік кофесі – Левант араб мәдениетінен келген болуы мүмкін, кофе Осман қоғамының маңызды бөлігіне айналды – көбінесе Наргілемен (Наргіле / Хука) бірге ішіледі. Айран – дәстүрлі йогурт сусыны, бұрынғы империяның көптеген аймақтарында әлі де кең таралған. Шербет – дәмделі салқын жеміс сусындары. Рақы – түрік дәстүрлі алкогольдік сусыны.