Футболдағы жартылай қорғаушы позициясы

Кіріспе

Футболдағы позиция

Футбол спортында жартылай қорғаушы – алаңның ортасында негізгі ойын көрсететін позиция. Жартылай қорғаушылар тек қорғанысқа бағытталған рөлді ойнап, қарсыластардың шабуылдарын тоқтатуы мүмкін, мұндай жағдайда олар қорғаныс жартылай қорғаушылары деп аталады. Орталық жартылай қорғаушылар көбінесе алаңның әртүрлі бөліктерінде ойнайды, жылдамдық пен пас беру қабілеттерін пайдаланады, сондықтан оларды терең жатқан жартылай қорғаушылар, ойыншы жасаушылар, алаңды шарлайтын жартылай қорғаушылар немесе қорғаушы жартылай қорғаушылар деп атайды. Сонымен қатар, қорғаныс міндеттері шектеулі шабуылдаушы жартылай қорғаушылар да болады. Командадағы жартылай қорғаушылардың саны мен олардың міндеттері қолданылатын схемаға байланысты; алаңдағы осы ойыншылардың тобы әдетте жартылай қорғау деп аталады. Осы атаудың себебі – жартылай қорғаушылардың тобы әдетте қорғаныс және шабуылдық топтардың арасындағы байланыс тізімін құрайды. Бапкерлер көбінесе қарсыластардың шабуылдарын тоқтату үшін бір немесе бірнеше жартылай қорғаушыларды тағайындайды, ал басқалары гол соғуға көмектесуі немесе шабуыл мен қорғаныс арасында тең жауапкершілікті жүктеуі мүмкін. Жартылай қорғаушылар – матч барысында ең көп қашықтықты жүретін ойыншылар. Олар ойын кезінде допты жиі ұстап тұрады, сондықтан алаңдағы ең жақсы физикалық жағдайдағы ойыншылардың қатарында болады. Жартылай қорғаушыларға көбінесе форвардтарға гол соғу мүмкіндіктерін жасауға көмектесу міндеті жүктеледі.

Орталық жартылай қорғаушы

Орталық немесе орталық жартылай қорғаушылар – бұл ойыншылардың рөлі шабуыл және қорғаныс міндеттерін шамамен тең бөліседі, олардың мақсаты алаңның ортасындағы ойынды бақылау. Бұл ойыншылар допты команданың шабуылдаушы жартылай қорғаушылары мен шабуылшыларына беруге тырысады, сондай-ақ қарсыластардың қақпасына қарай жүгіріп, өздері соққы беру арқылы команданың шабуылына көмектесе алады. Олар допты иеленгенде де, иеленбегенде де шабуылшыларға екінші деңгейде қолдау көрсетеді. Қарсы команда допты иеленген кезде орталық жартылай қорғаушы қақпаны қорғау үшін артқа шегінуі немесе допты қайтару үшін қарсыластың допты алып жүрген ойыншысын қысымға алуы мүмкін. Өз қақпасын қорғап тұрған орталық жартылай қорғаушы қарсыластардың алысқа соққыларын тоқтату үшін өз орталық қорғаушыларының алдына тұрады және қақпаға қарай жүгіріп келе жатқан қарсыластардың жартылай қорғаушыларын қадағалайды. 4–3–3 және 4–5–1 формацияларында үш орталық жартылай қорғаушы қолданылады. 4–4–2 формациясында екі орталық жартылай қорғаушы, ал 4–2–3–1 формациясында екі терең жартылай қорғаушының бірі орталық жартылай қорғаушы болуы мүмкін. Көрнекті орталық жартылай қорғаушылар командасы допты иеленген кезде ойынның қарқынын реттеу қабілетімен белгілі.

Қақпаға қарсы жартылай қорғаушы

"Қорғаныстан шабуылға" жартылай қорғаушысы термині жан-жақты қабілеттерімен және еңбекқорлығымен ерекшеленетін орталық жартылай қорғаушыларды білдіреді, бұл оларды қорғаныс және шабуылда тиімді ойнауға мүмкіндік береді. Осы ойыншылар өздерінің қақпаларына қайтып, допты тартып алуға және соққыларды қабылдауға, сондай-ақ допты алға жылжытуға немесе қарсыластар қақпасына шабуылдап, гол соғуға тырысады. 2000 жылдардың ортасынан бастап, тактикалық өзгерістер мен дәстүрлі 4–4–2 формациясының қанағаттандырмай бастауы (көп жағдайда 4–2–3–1 және 4–3–3 формацияларына орын беруі) 1980 және 1990 жылдардағы "қорғаныстан шабуылға" жартылай қорғаушыларының рөліне шектеулер қойды, себебі командалардың екі орталық позициясы көбінесе "қорғаушы" немесе "шабуылшы" рөлдеріне бөлінетін болды, ал үшінші нұсқасы "доп жеткізуші" немесе "шабуылды күшейтуші" деп сипатталды. "Қорғаныстан шабуылға" жартылай қорғаушыларының танымал мысалдары: Лотар Маттеус, Кларенс Сейдорф, Бастиан Швайнштайгер, Стивен Джеррард, Йохан Неескенс, Сократес, Яя Туре, Артуро Видаль, Патрик Виейра, Фрэнк Лэмпард, Брайан Робсон, Рой Кин және соңғы кезде Джуд Беллингем.

Меззала

Италия футболында «меццала» (италия тілінде «жартылай қанат») термині орта алаңдағы бір немесе екі орталық ойыншының позициясын сипаттау үшін қолданылады, олар қорғаушы жартылай қорғаушының және/немесе ойын жасаушының екі жағында ойнайды. Бұл термин бастапқыда итальяндық WM және Metodo формацияларындағы ішкі шабуылшының рөліне қатысты қолданылған, бірақ кейіннен нақты бір типтегі орталық жартылай қорғаушыны сипаттады. Меццала көбінесе жылдам, еңбекқор және шабуылға бағытталған жартылай қорғаушы болып табылады, жақсы дағдылары мен айқын шабуылдық қабілеттерімен ерекшеленеді, сондай-ақ шабуылдық жүрістер жасауға бейім, бірақ сонымен қатар ойынның қорғаныс бөлігіне де қатысады және командаға қанатқа шығу арқылы кеңдік бере алады; осылайша, бұл термин әртүрлі рөлдерге қолданылуы мүмкін. Ағылшын тілінде бұл термин «бокс-бокс» жартылай қорғаушы рөлінің бір түрі ретінде қарастырылады.

"Сегізінші сан"

8-ші нөмір көбінесе команданың жүрегі деп аталады, мысалы, қақпадан қақпаға дейін ойнайтын жартылай қорғаушы, шабуыл мен қорғаныс міндеттерін бірдей атқарады, бірақ оның басты рөлі – ойынның қарқынын бақылау. Мысалы, Хави 2008-2013 жылдар аралығында Испания құрамасының ең табысты кезеңінде 8-ші нөмір болды; осы рөлде ол екі қорғаушының бірі немесе орталық алаңдағы бақылаушы, позициялық ойын жүйесінде ойнай алды. Испания құрамасының "Тики-Така" дәуірі 8-ші нөмірдің гүлденуіне мүмкіндік берді. Бұл жартылай қорғаушылар "не" және "қашан" білуі керек, бұл команданың шабуылға дайындалу кезеңіне, қарсыласына және ойын стиліне байланысты. Мысалы, Жозе Моуриньо сияқты жаттықтырушының басшылығымен 8-ші нөмірдің рөлі – ойынды жылдамдату, соның арқасында шабуылға өту жылдам және қарсыластарға тиіспейтіндей болуы керек, және көбінесе қанатты жартылай қорғаушы ретінде ойнайды; алайда, Пеп Гвардиола, Висенте дель Боске, Йохан Кройф немесе Зинедин Зидан сияқты жаттықтырушылар кезінде 8-ші нөмір терең немесе орталық жартылай қорғаушы ретінде ойнайды, оның міндеті – ойынды баяулату, допты ұстап беру және пас беру немесе көбірек пас беруге мүмкіндік беретін кішкентай кеңістіктер жасау. Осы жаттықтырушылардың мысалдары – Хави, Гвардиоланың өзі ойыншы болып ойнаған кезі және Лука Модрич.

Кең орта қорғаушы

Сол және оң жақтағы жартылай қорғаушылар шабуыл мен қорғаныс арасында тепе-теңдік сақтайтын рөл атқарады және форвардтар үшін қоршауда көптеген пастарды (берулерді) ойнайды. Олар алаңның қабырға сызықтарына жақын орналасады. Олардан қарсыластың пенальти алаңына допты беруді сұрауы мүмкін, бұл олардың командаластарына гол соғу мүмкіндігін береді, ал қорғаныста олар қарсыластардың пастарын тоқтатуға тырысып, оларға қысым көрсетуі мүмкін. Қазіргі кездегі кең таралған формацияларға 4–4–2, 4–4–1–1, 4–2–3–1 және 4–5–1 жатады. Джонатан Уилсон 4–4–2 формациясының дамуын былай сипаттайды: «қанат шегінен шыққан ойыншы кең жартылай қорғаушыға, шаттлға айналды, ол допты беруге қабілетті болса да, қорғанысқа да белсенді қатысуы керек болды». Кең жартылай қорғаушылардың екі көрнекті мысалы – Дэвид Бекхэм және Райан Гиггс. Италия футболында кең жартылай қорғаушының рөлі tornante di centrocampo немесе жай ғана tornante («қайта оралу») деп аталады; бұл рөл сыртқы шабуылшыдан пайда болды және осы позициядағы ойыншылар көбінесе қорғанысқа көмектесу үшін артқа қарай жүгіріп, қорғаныс шебіне қолдау көрсетуі керек болғандықтан осылай аталды, сонымен қатар орта алаң мен шабуылға да көмектеседі.

Қанат жартысы

Қанат жартысының тарихи орны (мецзаламен шатастырмау керек) алаңның қанатына жақын ойнаған жартылай қорғаушыларға (жартылай арқаларға) берілді. Бұл позиция ескірді, себебі қанатта ойнайтын және қорғаныс міндеттерін атқаратын ойыншылар көбінесе толық қорғаушылардың құрамына енді.

Қорғаушы жартылай қорғаушы

Қорғаушы жартылай қорғаушылар – бұл өз командасының қақпасын қорғауға бағытталған жартылай қорғаушылар. Олар өз командасының қорғанысының алдындағы аймақты қорғай алады немесе қарсы команданың белгілі бір шабуылшыларын тікелей қадағалайды. Сонымен қатар, қорғаушы жартылай қорғаушылар, егер толық қорғаушылар немесе орталық қорғаушылар шабуылға қосылса, олардың позицияларын баса алады. Серхио Бускетс өзінің көзқарасын былай түсіндірді: "Бапкер мені мойынсұнғыш, көмектесуге дайын ойыншы екенімді жақсы біледі, және егер мен біреудің орнын басу үшін қанатқа қадам бассам, маған бұл ұнайды".

Қалыптасқан ойыншы

Бұл ойыншылар әдетте команданың шабуылдаушы тірегі ретінде қызмет етеді және кейде "бос аймақта ойнайды" деп айтылады, бірақ бұл термин тереңдегі шабуылшы ретінде де қолданылуы мүмкін. Шабуылдаушы жартылай қорғаушы – бұл маңызды позиция, ол ойыншыдан пас беру және дриблинг бойынша жоғары техникалық қабілеттерге ие болуды, сондай-ақ, одан да маңыздысы, қарсыластың қорғанысын оқуға және шабуылшыға допты беруге қабілетті болуды талап етеді. Бұл мамандандырылған жартылай қорғаушының басты рөлі – жоғары көру қабілеті, бақылау және техникалық шеберлікті пайдаланып, жақсы соққы және гол соғу мүмкіндіктерін жасау, сондай-ақ, допты әрі қарай беру, тікелей пас беру және командаластарына баспен допты беру арқылы мүмкіндіктерді тудыру. Олар өздері үшін дриблинг немесе командаласымен бірлесіп допты алмастыру арқылы соққы беру мүмкіндіктерін жасауға тырысады. Шабуылдаушы жартылай қорғаушылар қарсыластардың жаза алаңына еніп, командаласының пасынан соққы беруі мүмкін. Алдын-ала ойын жасайтын шеберлердің мысалдары – Зико, Франческо Тотти, Кевин Де Брюйн және Мишель Платини. Зинедин Зидан, Руи Коста, Кака, Андрес Иниеста, Хуан Рикельме, Давид Сильва және Несиб сияқты икемді алдын-ала ойын жасайтын ойыншылардың да мысалдары бар. Бұл ойыншылар алаңның терең аймақтарында ойын темпін басқара алады, сонымен қатар алға жылжып, қорғанысты бұзатын доптарды бере алады. Месут Озилді классикалық 10-дық ойыншы деп санауға болады, ол сәл тікелей стильде ойнап, соңғы пас беруге маманданған.

Жалған шабуылдаушы жартылай қорғаушы

Итальяндық футболда "жалған шабуылдаушы жартылай қорғаушы" термині 4–3–1–2 формациясында шабуылдаушы жартылай қорғаушы рөлінде ойнайтын сияқты көрінетін, бірақ нәтижесінде орта алаңға терең түсіп, қарсыластардың ойыншыларын орыннан жылдырып, шабуылға шыққан командаластарына пайдалануға мүмкіндік беретін кеңістік жасайтын ойыншыны сипаттау үшін қолданылады. Жалған шабуылдаушы жартылай қорғаушы ақырында орталық жартылай қорғаушы рөліне отырып, терең жатқан ойын құрушы ретінде жұмыс істейді. Сондықтан жалған шабуылдаушы жартылай қорғаушы әдетте жақсы көру қабілетімен, техникасымен, қозғалысымен, пас беру қабілетімен және қашықтықтан соққы беру қабілетімен қатар шығармашылық пен тактикалық ойлау қабілетіне ие ойыншы болады. Ол сонымен қатар, ойынды оқып, командаға қорғаныста көмектесе алатын еңбекқор болуы керек. Уэйн Руни кейде осыған ұқсас рөлде ойнаған; негізгі шабуылшының артында 10-шы нөмір ретінде орналасқан ол, командасына допты қайтарып алуға және шабуылдарды бастауға көмектесу үшін көбінесе орта алаңға терең түсіп кеткен.

"Жалған 10" немесе "орталық қанатты"

"Жалған 10" немесе "орталық қанатты" – жарты қорғаушының бір түрі, ол жалған шабуылдаушы жарты қорғаушыдан өзгеше. "Жалған 9" сияқты, олардың ерекшелігі – қағаз жүзінде шабуылдаушы жартылай қорғаушы ретінде ойнаса да, дәстүрлі ойын жасаушыдан айырмашылығы, ол шабуылшының артында алаң ортасында қалады. "Жалған 10" мақсаты – позициясынан шығып, домендегіде кеңге қарай жылжу арқылы қанаттардағы қанат ойыншылары мен қорғаушыларға көмектесу, осылайша оларды күшейту. Бұл қарсыластардың орта алаңдағы ойыншылары үшін екі мәселе тудырады: егер олар "жалған 10"-ды кеңге жіберсе, оның қатысуы, қанат ойыншысы және қорғаушымен бірге, қанатта үш ойыншыға қарсы екі ойыншының артықшылығын жасайды; немесе олар "жалған 10"-ды ұстап қалуға тырысса, алаң ортасында қанат ойыншылары немесе қарқынмен алға шығатын жарты қорғаушылар үшін бос орын қалдырады. "Жалған 10"-дар көбінесе алаң ортасында ойнауға бағытталған дәстүрлі қанат ойыншылары болып табылады, ал олардың табиғи ойын стилі оларды кеңге жылжиды және командаластары үшін қапшықтағы пас беруге ұмтылады. Кейде "жалған 10" жалған 9-мен бірге басқаша жұмыс істей алады, әдетте 4–6–0 формациясында, 4–3–3 немесе 4–2–3–1 формациясы ретінде жасырынып. Басқа шабуылшылар немесе жалған 9-дар тереңке түсіп, қорғаушыларды "жалған 10"-дардан алшақтатқанда, алаң ортасында бос орын жасайды, сонда "жалған 10" да осы кеңістікті пайдаланып, тағы да позициясынан шығып, қорғаушыларды таң қалдырады, көбінесе қақпаға қарай шабуылдық дриблингпен немесе жалған 9-дардан берілген пасқа қарқынмен шығып, гол мүмкіндіктерін жасайды немесе өзі гол соғуға тырысады.

Кері бұрылған флигер және раумдеутер

Кері бұрылған қанатшы – дәстүрлі қанатшы позициясының қазіргі заманғы тактикалық дамуы. Көптеген қанатшылар алаңның екі жағына да орналасады, олардың басым аяғына қарай: оң аяқты ойыншылар оң жақта, сол аяқтылар – сол жақта. Мұндай тағайындама ойыншының табиғи жағында ойнауы арқасында күштірек пас беруді және допты жақсырақ қорғауды қамтамасыз етеді деп есептеледі. Алайда, егер қанатшы позициясы кері бұрылса, яғни ойыншы қарсы жақтан (мысалы, оң аяқты ойыншы сол қанатта) ойнаса, ол тиімді түрде шабуылшыға көмектеседі және шабуылда басты рөл атқарады. Дәстүрлі қанатшылар қарсыластың қорғаушысын жаққа тартып, допты жақын жерден пас беруге тырысады. Ал кері бұрылған қанатшы алаңның қарама-қарсы жағында ойнайтындықтан, 18 метрлік аймақтың маңынан кесіп өтеді, қорғаушылар арасына пас береді немесе басым аяғымен қақпаға соққы береді. Бұл шабуылдық тактика қазіргі футболда кең таралды, себебі ол дәстүрлі қанатшыларға ойын жасаушы және гол соғу қабілетін арттырады. Мысалы, «Сассуоло» клубының сол аяқты оң қанатшысы Доменико Берарди Серия А тарихындағы соңғы жарты ғасырда кез келген ойыншыдан бұрын 30 гол соқты. Кері бұрылған қанатшылар қарсыластың қорғаушыларын әлсіз жақтарына итеруге және қарсы команданы терең қорғануға мәжбүр етуге қабілетті. Олардың алға және қанатқа қарай жылдам қозғалысы, қақпаға қарай ұпай табуға мүмкіндік береді. Бұл тактикалық схемадағы басқа жартылай қорғаушыларға Лионель Месси, Эден Азар және АҚШ әйелдер құрамасының ойыншысы Меган Рапино жатады. «Реал Мадрид» сияқты клубтар осы себепті қанатшыларын «бұрыс» жақтан ойнатуды жиі таңдайды. «Реал Мадридтің» бұрынғы бапкері Жозе Моуринью Анхель Ди Марияны оң жақта, ал Криштиану Роналдуды сол жақта ойнатқан. «Баварияның» бұрынғы бапкері Юпп Хайнкес сол аяқты Арьен Роббенді оң жақта, ал оң аяқты Франк Рибериді сол жақта ойнатқан. Екі жақтан да ойнаудың шебері – неміс қанатшысы Юрген Грабовски болды. Оның әмбебаптығы Германия құрамасына 1970 жылғы әлем чемпионатына үшінші орынды және 1974 жылғы әлем чемпионатын жеңуге көмектесті. Бұқаралық ақпарат құралдары кері бұрылған қанатшы позициясының бір түрін «шабуылдық», «жалған» немесе «голдық қанатшы» деп атайды. Бұл рөлді Криштиану Роналду «Реал Мадридте» ойнаған кезінде жақсы көрсетті. Мұндай ойыншы қағаз жүзінде жақтан ойнайтын сияқты көрінеді, бірақ оған жаза алаңының ішіндегі орталық аймаққа еркін жүгіруге рұқсат беріледі. Ол допты қабылдап, гол соғу үшін позиция алады, тиімді түрде шабуылшы ретінде өнер танытады. Бұл рөлді неміс футбол терминологиясында «raumdeuter» (сөзбе-сөз «кеңістік түсіндіруші») деп атайды. Томас Мюллер, Деле Алли және Тим Кахилл осы рөлдің жарқын өкілдері. Олар допты қабылдау және гол соғу үшін кеңістік табу үшін орталыққа жылдам қозғалады, ал командаластары олардың қозғалысын қолдап, қарсыластарды шатыстырады.

An inverted winger is a modern tactical development of the traditional winger position. Most wingers are assigned to either side of the field based on their footedness, with right footed players on the right and left footed players on the left. This assumes that assigning a player to their natural side ensures a more powerful cross as well as greater ball protection along the touch lines. However, when the position is inverted and a winger instead plays inside out on the opposite flank (i. e., a right footed player as a left inverted winger), they effectively become supporting strikers and primarily assume a role in the attack. As opposed to traditionally pulling the opponent's full back out and down the flanks before crossing the ball in near the by line, positioning a winger on the opposite side of the field allows the player to cut in around the 18 yard box, either threading passes between defenders or shooting on goal using the dominant foot. This offensive tactic has found popularity in the modern game due to the fact that it gives traditional wingers increased mobility as playmakers and goalscorers, such as the left footed right winger Domenico Berardi of Sassuolo who achieved 30 career goals faster than any player in the past half century of Serie A football. Not only are inverted wingers able to push full backs onto their weak sides, but they are also able to spread and force the other team to defend deeper as forwards and wing backs route towards the goal, ultimately creating more scoring opportunities. Other midfielders within this tactical archetype include Lionel Messi and Eden Hazard, as well as Megan Rapinoe of the USWNT. Clubs such as Real Madrid often choose to play their wingers on the "wrong" flank for this reason; former Real Madrid coach José Mourinho often played Ángel Di María on the right and Cristiano Ronaldo on the left. Former Bayern Munich manager Jupp Heynckes often played the left footed Arjen Robben on the right and the right footed Franck Ribéry on the left. One of the foremost practitioners of playing from either flank was German winger Jürgen Grabowski, whose flexibility helped Germany to third place in the 1970 World Cup, and the world title in 1974. A description that has been used in the media to label a variation upon the inverted winger position is that of an "attacking", "false", or "goalscoring winger", as exemplified by Cristiano Ronaldo's role on the left flank during his time at Real Madrid in particular. This label has been used to describe an offensive minded inverted winger, who will seemingly operate out wide on paper, but who instead will be given the freedom to make unmarked runs into more advanced central areas inside the penalty area to get on the end of passes and crosses and score goals, effectively functioning as a striker. This role is somewhat comparable to what is known as the raumdeuter role in German football jargon (literally "space interpreter"), as exemplified by Thomas Müller, as well as Dele Alli and Tim Cahill, namely an attacking minded wide player, who will move into effective central attacking areas to find spaces from which they can receive passes and score or assist goals, while other teammates create space for their runs by drawing opponents away from them.

Жалған қанатты

"Жалған қанат" немесе "жеті жарым" дегені – әдетте орталықта ойнайтын, бірақ қағаз бойынша қанатқа орналастырылатын ойыншы түрін сипаттау үшін қолданылатын термин. Алайда, ойын барысында ол ішке қарай жылжып, алаңның ортасында ойнайды, бұл қорғаушыларды орын ауыстыруға, орта алаңды тығыздауға және командасына осы аймақта сандық басымдық беруге мүмкіндік береді. Осы арқылы алаңның ортасында доминанттық құруға және шабуылшылар үшін мүмкіндіктер жасауға болады. Бұл позиция сонымен қатар қанаттан шабуылдауға толық қорғаушыларға кеңістік береді. Самир Насри бұл рөлді "осьтік емес креативті ойыншы" деп сипаттаған.