Кіріспе

Құс түрлері

Макарон пингвині (Eudyptes chrysolophus) – Субантарктикадан Антарктика түбегіне дейін таралған пингвин түрі. Бұл – қыртысты пингвиннің алты түрінің бірі, ол патша пингвинімен өте жақын туыс, ал кейбір мамандар екеуін бір түр деп санайды. Оның атынан шыққан макаронға ұқсайтын ерекше сары түсті қыртысы бар. Жүзі мен үстіңгі бөлігі қара, ал астыңғы бөлігінен анық ажыратылады. Ересектердің салмағы орташа еседі, ал ұзындығы шамамен жетеді. Аталық пен аналық пішіндері ұқсас; аталық сәл ірілеу және күштірек, сондай-ақ оның тұмсығы үлкенірек. Барлық пингвиндер сияқты, ол ұша алмайды, денесі су ағысына ыңғайлы, ал қанаттары қатайып, жүзбеге арналған қосқайнаққа айналған. Оның рационында әртүрлі шағын тіршіліктер, негізінен криль, сондай-ақ шағын балықтар мен басқа да теңіз жәндіктері бар; бұл түр жыл сайын теңіз құстарының басқа түрлеріне қарағанда көбірек теңіз жануарларын жейді. Бұл құстар жылына бір рет қауырсындап, үш-төрт апта жағалауда болып, содан кейін теңізге қайтады. 100 000-ға дейін жететін макарон пингвинінің көбею ошақтары барлық пингвин түрлерінің ішіндегі ең ірілері мен тығыз орналасқандарының бірі болып табылады. Жазғы көбею маусымын өткізгеннен кейін пингвиндер алты айға мұхиттарға таралады; 2009 жылғы зерттеуде Кергеленнен шыққан макарон пингвині Үнді мұхитының орталық бөлігінде саяхаттағаны анықталды. Шамамен 18 миллион жеке басымен макарон пингвині – пингвиндердің ең көп саны бар түрі. 1970 жылдардың ортасынан бері популяцияның кеңінен төмендегені байқалды және олардың сақталу статусы «қауіпті жағдайда» деп жіктеледі.

Таксономия

Макаронды пингвин 1837 жылы Фолкленд аралдарынан неміс натуралисі Иоганн Фридрих фон Брандт сипаттаған. Ол Eudyptes туысына жататын шамамен алты түрдің бірі, олар жиынтығында қыртысты пингвиндер деп белгілі. Туыстың атауы ежегі грек тіліндегі "eu" – "жақсы" және "dyptes" – "суға шомылушы" сөздерінен шыққан. "Chrysolophus" деген түрлік атау грек тіліндегі "chryse" – "алтын" және "lophos" – "шошақ" сөздерінен алынған. Бұл пингвиннің жалпы аты 19 ғасырдың басында Фолкленд аралдарында тіркелген. Ағылшын теңізшілері оны жарқын сары шошағы үшін осылай атаған, ол сол кездегі сәнді макаронға ұқсас болған. ДНК-ны қолдана отырып жасалған молекулалық сағат деректері макарон пингвинінің ең жақын туысы – корольдік пингвиннен (Eudyptes schlegeli) шамамен 1,5 миллион жыл бұрын бөлініп шыққанын көрсетеді. Әдетте, бұл екі түрді бөлек түрлер деп есептейді, бірақ олардың ДНК тізбектерінің өте ұқсас болуына байланысты, австралиялық орнитологтар Лес Кристидис және Уолтер Боулз сияқтылар корольдік пингвинді макарон пингвинінің кіші түрі ретінде қарастыруды ұсынады. Екі түрдің де сыртқы түрі өте ұқсас, бірақ корольдік пингвиннің беті макарон пингвинінің әдеттегі қара түсінің орнына ақ болады. Оңтүстік рокхоппер пингвинінің (E. chrysocome filholi) Үнді-Тынық мұхитындағы тұқымымен будандасу фактісі Хирд және Марион аралдарында тіркелген, ал 1987–1988 жылдарғы Австралия Ұлттық Антарктика ғылыми-зерттеу экспедициясы онда үш гибридтік тұқымды тіркеді.

Сипаттама

Макарон пингвини - ірі, шоқтық пингвин, сыртқы түрімен Эудиптес туысына жататын басқа да түрлерге ұқсас. Ересек құстың орташа ұзындығы шамамен ; стандартты өлшемдердің ішінде қалың мүңкісі (ауыз ашылуынан) өлшенгенде , ал мүңкінің ұзындығы шамамен бір сантиметрге кем. Қанаты иықтан ұшына дейін шамамен , ал құйрығы ұзын. Басы, иегі, мойны және жоғарғы жағы қара түсті, ал астыңғы бөлігі ақ түсті және анық шекараланған. Қара қауырсыны жаңа болғанда көкшіл, ескі болғанда қоңыр түсті жылтырлыққа ие. Ең айқын ерекшелігі – маңдайдың ортасынан өсіп шығатын сары шоқ, ол артқа қарай мойынға дейін жайылады. Жүзбе қанаттары үстінен көк-қара, арт жағынан ақ, ал астыңғы жағы қара түсті ұшымен және алдыңғы жиегімен ақ. Ірі, дөңгелек мүңкі қызғылт-қоңыр түсті. Көздің қабыршағы қызыл, ал мүңкі табанынан көзге дейін қызғылт терісі бар. Аяқтары мен тырнақтары қызғылт түсті. Аталық пен аналық пішіндері бір-біріне ұқсас, аталықтары сәл ірілеу. Жалпы тірі қалу көрсеткіштері жеткілікті зерттелмеген; Оңтүстік Георгия аралында көбейген ересектердің үш жыл ішінде 49%-дан 78%-ға дейін сәтті оралуы байқалды, ал оралғандардың шамамен 10%-ы келесі жылы көбеймеді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

1993 жылғы шолу бойынша, макарон пингвині – ең көп кездесетін пингвин түрі, оның әлем бойынша кемінде 11 841 600 жұбы бар. Макарон пингвиндері Субантарктикадан Антарктика түбегіне дейін қоныс аударады; 50 локацияда кемінде 216 көбелектеп өсіретін колония тіркелген. Оңтүстік Америкада макарон пингвиндері Чилидің оңтүстігінде, Фолкленд аралдарында, Оңтүстік Джорджия және Оңтүстік Сандвич аралдарында, сондай-ақ Оңтүстік Оркней аралдарында табылған. Олар Антарктиданың және Антарктика түбегінің көп бөлігін, соның ішінде Оңтүстік Шетланд аралдарының солтүстік бөлігін, Буве аралын, Принц-Эдуард және Марион аралдарын, Крозе аралдарын, Кергелен аралдарын және Хёрд және Макдональд аралдарын қамтиды. Тамақ іздеу кезінде топтар Австралия, Жаңа Зеландия, Оңтүстік Бразилия, Тристан-да-Кунья және Оңтүстік Африка жағалауларындағы аралдарға дейін солтүстікке қарай жылжуы мүмкін.

Тамақтандыру

Макарон пингвинінің рационына әртүрлі қабықтылы жануарлар, кальмарлар және балықтар кіреді; олардың үлесі орналасқан жеріне және маусымға байланысты өзгереді. Криль, әсіресе Антарктика крилі (Euphausia superba), көбею маусымында тамақтың 90% астамын құрайды. Балықтардың ішінде баспаяқтылар мен кішкентай балықтар, мысалы, мәрмәр тасбалық (Notothenia rossii), боялған ноти (Lepidonothen larseni), Champsocephalus gunneri, шамшабақ балық түрлері Krefftichthys anderssoni, Protomyctophum tenisoni және P. normani балапандарды өсіру кезінде маңыздырақ болады. Басқа да бірнеше пингвин түрлері сияқты, макарон пингвині кейде кішкентай (10–30 мм диаметрлі) тастарды жұтады; осы мінез-құлқының терең теңізге сүңгу үшін салмақ беруге немесе тамақты, әсіресе қабықтылы жануарлардың экзоскелеттерін ұнтақтауға көмектесетіні болжанады, олар оның рационының маңызды бөлігін құрайды. Тамақ іздеу әдетте күн сайын, таңнан кешке дейін, балапандарды тамақтандыру қажет болғанда жүзеге асырылады. Балапандар өскенде кейде түнгі сапарлар жасалады; құстар инкубация кезінде және қанаттары ауысқанға дейін 10–20 күнге сыртқа шығады. Көбею маусымындағы қарағанда, макарон пингвиндері қыста тереңірек, ұзағырақ және тиімдірек суға түседі. Жыл бойы тамақ іздеуге арналған суға түсулер көбінесе күндізгі уақытта болады, бірақ қысқы суға түсулер күннің қысқа болуына байланысты жарыққа байланысты болады. Колониялардан тамақ іздеу қашықтығы Оңтүстік Джорджияда континенттік шельфте және Марион аралында өлшенді. Макарон пингвиндері әдетте тереңдікте тамақтанады, бірақ кейде тереңдікке дейін сүңгіген жағдайлар тіркелді. Түнгі тамақ іздеу де болады, бірақ бұл суға түсулер әлдеқайда жай, тек тереңдікте ғана. Суға түсудің ұзақтығы сирек екі минуттан аспайды. Барлық суға түсулер V пішіндес, және теңіз түбінде уақыт өткізілмейді; тамақ іздеу сапарының шамамен жартысы суға түсуге жұмсалады. Құстар бір суға түсуде 4–16 криль немесе 40–50 амфипод ұстай алады деп есептеледі. Колонияда өмір сүру құстар арасындағы әлеуметтік өзара әрекеттесудің жоғары деңгейіне әкеледі, бұл визуалды және дыбыстық сигналдардың кең спектрін тудырады. Бұл мінез-құлық көбею кезеңінің басында ең жоғары деңгейге жетеді, ал макарон пингвинінің аталары теңізде болғанда колониялар әсіресе тыныш болады. Агрессивті мінез-құлықтар басқа даралармен қақтығысуға немесе оларды қорқытуға немесе керісінше, татуласуға және қақтығыстан аулақ болуға бағытталған. Бағыныштылық мінез-құлықтарына «жұмсақ қадам» жатады, онда құстар қанаттарын денелерінің алдына жылжытып, бас пен мойынды иіп, ұяда тұрғанда немесе қозғалғанда денелерін жайып қояды.

Сүйісу және асылдандыру

Әйел макарон пингвиндері шамамен 5 жасында көбейе бастайды, ал еркектер әдетте кем дегенде 6 жасқа толғанға дейін көбеймейді. Әйелдер еркектер популяциясы үлкен болғандықтан, жас кезінде көбейеді. Еркектердің көп болуы әйел пингвиндерге физикалық жағдайы көбейтуге мүмкіндік бергенде тәжірибелі еркек серіктестерді таңдауға мүмкіндік береді. Әйелдер колонияға келгеннен кейін бірнеше күн өткен соң, еркектер серіктестерді тарту және өз аумағын көрсету үшін жыныстық демонстрацияларды қолданады, ал жұптар ұяда бірге болғанда және инкубациялық кезеңдерін ауыстырғанда осы демонстрацияларды жалғастырады. Құстар бір-біріне иіліп, дауыс шығарып, қанаттарын тазартады. Сәулетті макарон пингвині көбейту маусымында әрбір рет екі жұмыртқа салады. Салынған алғашқы жұмыртқаның салмағы екінші жұмыртқа салмағының 61–64% құрайды және оның тірі қалуы өте төмен. Басқа пингвин түрлері сияқты, қабықшасы сыну қаупін азайту үшін салыстырмалы түрде қалың, ал сарысы үлкен, бұл дамудың жоғары деңгейінде туған балапандармен байланысты. Балапанның алғашқы күндерінде жұмыртқадан қалған сарысының бір бөлігі жейді. Бұл кезеңде ересектердің дене салмағы 36–40% төмендейді. Екінші жұмыртқа салынғаннан кейін шамамен 34 күн өткен соң шығады. Макарон пингвиндері көбінесе сәуір немесе мамыр айларында көбейту отарларын тастап, мұхитқа таралады. Жұмыртқадан шыққаннан бастап, еркек макарон пингвині жаңа туған балапанға күтім жасайды. Шамамен 23–25 күн бойы еркек балапанын қорғайды және оның қауырсындары әлі толық өспегендіктен, оны жылы ұстайды. Аналық балапанға 1–2 күнде бір рет тамақ әкеледі. Ересектердің қорғауында болмағанда, балапандар жылы болу және қауіпсіздікке қол жеткізу үшін топтасады. Шамамен 60–70 күнге дейін қауырсындары толық өскеннен кейін, олар өздігінен теңізге шығуға дайын.

Қорғау

Макарон пингвиндерінің саны шамамен 18 миллион ересек жекеге жетеді; бірнеше аймақта айқын азаю тіркелген. Оған 1970 жылдардың ортасынан 1990 жылдардың ортасына дейін Оңтүстік Джорджиядағы популяцияның 50%-ға қысқаруы және Оңтүстік Чилидегі Исла Рекалада аралынан түрдің жоғалуы жатады. Соңғы 30 жылдағы жалпы популяцияның азаюы IUCN қауіп төнген түрлердің қызыл тізімінде түрдің бүкіл әлем бойынша осал деп саналауына себеп болды. 2008 жылғы зерттеу нәтижелеріне сәйкес, климаттың өзгеруі мен балық аулау салдарынан крилдің тығыздығы төмендегені әйел пингвиндердің көбею қабілетіне теріс әсер етуі мүмкін.