Арпад әулеті: Венгрия тарихындағы билеуші династия

Кіріспе

Венгрияның билік еткен әулеті (9 ғасыр – 1301)

Арпад әулеті – Арпад патшалық үйінің (Árpád ház) мүшелерінен, сондай-ақ Арпадтар (Árpádok) деп белгілі. Олар 9 және 10 ғасырларда Венгрия княздығының, ал 1000-1301 жылдар аралығында Венгрия Корольдігінің билік еткен әулеті болды. Әулет атауы Венгрияның Ұлы князі Арпадтың есімімен байланысты, ол шамамен 895 жылы Карпат алқабын жаулау кезінде венгр тайпалық конфедерациясының басшысы болған. Бұрын бұл әулет Турул немесе Турул әулеті деп те аталатын. Венгрияның алғашқы Ұлы князі (Альмос) және алғашқы королі (Ағыл текті Стефан) осы әулеттен шыққан. Әулет Венгрия Корольдігі үшін христиан дінін мемлекеттік дін ретінде қабылдады, ал Арпад патшалары «Апостолдық король» атағын қолданды. Әулеттің ұрпақтары бір отбасынан шыққан қасиеттілер мен киелілердің ең көп санын дүниеге әкелді. Арпад әулеті Карпат алқабында төрт жүз жыл бойы билік етіп, кең династиялық байланыстары арқылы Еуропаның көп бөлігіне әсер етті. Әулеттің сегіз мүшесі католик шіркеуімен қасиетті деп жарияланды немесе киеліленді; сондықтан 13 ғасырдан бері әулетті көбінесе «Қасиетті корольдердің туысы» деп атайды. Шығыс православие шіркеуі екі Арпадты қасиетті деп мойындады. Әулет 1301 жылы Венгрия королі Андрей III-нің қайтысымен аяқталды, ал Арпад әулетінің соңғы мүшесі, Андрейдің қызы, киелі Елизавета Тосс 1336 немесе 1338 жылы қайтыс болды. Венгрияның кейінгі барлық корольдері (король Матиас Корвинды қоспағанда) Арпад әулетінің туысқан ұрпақтары болды. Croÿ үйі мен Шотландияның Драммонд отбасы Геза II және Андрей I, ортағасырлық венгр корольдерінің ұлдары Геза мен Георгийден тарағандарын мәлімдейді.

Шығу тегі

Династияның ұрпағы және Венгрияның патшасы Бела III, сондай-ақ Секешфехервар корольдік базиликасынан табылған "II/52" / "HU52" деп аталатын белгісіз Арпад мүшесінің қаңқа қалдықтарының жақындағы Y STR және Y SNP археогенетикалық зерттеулері нәтижесінде, еркек әулеттің Y гаплогруппасы R1a-ның сирек субклады R Z2125 > R Z2123 > R Y2632 > R Y2633 > R1a SUR51-ге жататыны анықталды. Бұл субклад Волгалық Урал аймағындағы Башқұртстан Республикасының Бурзян және Абзелил аудандарындағы 48 башқұрттан және Сербияның Воеводина аймағынан бір адамнан да табылды. Арпад мүшелері мен Сербиядан келген бір жеке тұлға R1a SUR51 > R ARP жаңа субкладын құрайтын қосымша жеке SNP-лермен бөліседі. Аталған жеке тұлғадағы қосымша жеке SNP-лер ортағасырлық Арпадтардан R ARP > R UVD түрінде тармақталуына себеп болды. R Y2633 таралуы, пайда болуы және бірігуі туралы деректерге сүйенсек, әулеттің тегі шамамен 4500 жыл бұрын Солтүстік Ауғанстан маңында пайда болған. R ARP субклады Волгалық Урал аймағындағы ең жақын туыс башқұрттардан 2000 жыл бұрын бөлінген, ал Сербиядан келген жеке тұлға (R UVD) Арпадтардан шамамен 900 жыл бұрын тараған. Сондай-ақ, венгрлер мен башқұрттар арасындағы N B539 гаплогруппасының 2000 жыл бұрын бөлінгені есептеледі, бұл венгрлердің ата-бабалары Волгалық Урал аймағынан шамамен 2000 жыл бұрын кетіп, ақырында Карпат алабында қоныстанған көші-қонды бастағанын көрсетеді.

9 және 10 ғасырлар

Орта ғасырлардағы жылнамашылар Арпадтардың ата-тегі Угьек болғанын айтқан. "Гунндар мен венгрлердің істері" (Gesta Hunnorum et Hungarorum) Арпадтардың Турул (генс) руынан тарағанын, ал "Венгрлердің істері" (Gesta Hungarorum) Арпадтардың тотемдік атасы – турул (ірі құс, мүмкін бүркіт) болғанын жазған. Басшылар арасында Арпад, Альмостың ұлы, Эльдодтың ұлы, Угьек ұлы, Турул руынан шыққан, байлығымен және соғыстағы күшімен ерекшеленген. Симон Кеза: "Гунндар мен венгрлердің істері" Турул руынан шыққан Герцог Геза, олардың айтуынша, христиан дінін қабылдау және крещение рәсімін өткізу үшін көктен шақыру алған венгрлердің алғашқысы болған. Симон Кеза: "Гунндар мен венгрлердің істері" Орта ғасырлық жылнамашылар Арпадтардың Атиллдан тарағанын да айтқан. Мысалы, "Венгрлердің істері" еңбегінің анонимді авторы Арпадтың: Дунай мен Тиса арасындағы жерлер бұрын күшті Атиллдың меншігінде болған десін келтіреді.

Medieval chroniclers stated that the Árpáds' forefather was Ügyek, whose name derived from the ancient Hungarian word for "holy" (igy). The Gesta Hunnorum et Hungarorum ("The Deeds of the Huns and Hungarians") mentioned that the Árpáds descended from the gens (clan) Turul, and the Gesta Hungarorum ("The Deeds of the Hungarians") recorded that the Árpáds' totemic ancestor was a turul (a large bird, probably a falcon). And among the captains, Árpád the son of Álmos, son of Előd, son of Ügyek, from the Turul clan, was richer in wealth and more powerful in war.|Simon of Kéza: Gesta Hunnorum et HungarorumDuke Géza from the Turul clan was the one who, as they say, was the first among the Hungarians who got a summon from heaven in order to receive the Christian faith and baptism.|Simon of Kéza: Gesta Hunnorum et Hungarorum

Medieval chroniclers also referred to a tradition that the Árpáds descended from Attila the Hun – the anonymous author of the Gesta Hungarorum, for example, has Árpád say: The land stretching between the Danube and the Tisza used to belong to my forefather, the mighty Attila.|Gesta Hungarorum

The first member of the dynasty mentioned by a nearly contemporary written source was Álmos. The Byzantine Emperor Constantine VII recorded in his De Administrando Imperio that Álmos was the first Grand Prince of the federation of the seven Magyar tribes (megas Turkias arkhon). Álmos probably accepted the supremacy of the Khagan of the Khazars in the beginning of his rule, but, by 862, the Magyar tribal federation broke free from the Khazar Khaganate. Álmos was either the spiritual leader of the tribal federation (kende) or its military commander (gyula). The Hungarians took possession of the Carpathian Basin in a pre planned manner, with a long move in between 862–895. Prince Álmos, the sacred leader of the Hungarian Great Principality died before he could reach Pannonia, he was sacrificed in Transylvania. Between 899 and 970, the Magyars frequently conducted raids into the territories of present day Italy, Germany, France and Spain and into the lands of the Byzantine Empire. Such activities continued westwards until the Battle of Lechfeld (955), when Otto, King of the Germans destroyed their troops; their raids against the Byzantine Empire ended in 970. From 917, the Magyars made raids into several territories at the same time, which may have led to the disintegration of their tribal federation. The sources prove the existence of at least three and possibly five groups of tribes within the tribal federation, and only one of them was led directly by the Árpáds. The list of the Grand Princes of the Magyars in the first half of the 10th century is incomplete, which may also prove a lack of central government within their tribal federation. The medieval chronicles mention that Grand Prince Árpád was followed by his son, Zoltán, but contemporary sources only refer to Grand Prince Fajsz (around 950). After the defeat at the Battle of Lechfeld, Grand Prince Taksony (in or after 955 – before 972) adopted the policy of isolation from the Western countries – in contrast to his son, Grand Prince Géza (before 972–997) who may have sent envoys to Otto I, Holy Roman Emperor in 973. Géza was baptised in 972, and although he never became a convinced Christian, the new faith started to spread among the Hungarians during his reign. He managed to expand his rule over the territories west of the Danube and the Garam (today Hron in Slovakia), but significant parts of the Carpathian Basin still remained under the rule of local tribal leaders. Géza was followed by his son Stephen (originally called Vajk), who had been a convinced follower of Christianity. Stephen had to face the rebellion of his relative, Koppány, who claimed Géza's inheritance based on the Magyar tradition of agnatic seniority. He was able to defeat Koppány with the assistance of the German retinue of his wife, Giselle of Bavaria.

Жақындағы жазба деректердегі әулеттің алғашқы мүшесі Альмос болған. Византия императоры Константин VII өзінің "Империяны басқару туралы" (De Administrando Imperio) еңбегінде Альмостың жеті мажар тайпасының (megas Turkias arkhon) федерациясының алғашқы Ұлы князі болғанын жазған. Альмос билігінің басында Хазар қағанының билігін мойындаған, бірақ 862 жылы мажар тайпаларының федерациясы Хазар қағанатынан тәуелсіздік алған. Альмос тайпалық федерацияның рухани жетекшісі (кенде) немесе әскери қолбасшысы (гюла) болған. Венгрлер 862-895 жылдар аралығында ұзақ дайындықтан кейін Карпат алқабына ие болған. Мажар Ұлы Князьдығының қасиетті басшысы, ханзада Альмос Паннонияға жетпей қайтыс болған, ол Трансильванияда құрбандыққа шалынған. 899 мен 970 жылдар аралығында мажарлар қазіргі Италия, Германия, Франция, Испания және Византия империясының жерлеріне жиі шабуылдар жасаған. Бұл шабуылдар 955 жылғы Лехфельд шайқасына дейін батысқа қарай жалғасқан, онда неміс патшасы Отто олардың әскерін талқандаған; Византия империясына жасаған шабуылдары 970 жылы аяқталған. 917 жылдан бастап мажарлар бірнеше аумаққа бір уақытта шабуыл жасаған, бұл олардың тайпалық федерациясының ыдырауына себеп болуы мүмкін. Дереккөздер тайпалық федерация құрамында кем дегенде үш, мүмкін бес тайпа болғанын көрсетеді, және олардың тек біреуін Арпадтар тікелей басқарған. 10 ғасырдың бірінші жартысындағы мажарлардың Ұлы княздарының тізімі толық емес, бұл олардың тайпалық федерациясында орталық үкімет болмағанын көрсетеді. Орта ғасырлық жылнамаларда Арпадтан кейін оның ұлы Золтан билік құрғаны айтылған, бірақ замандас дереккөздерде тек Ұлы князь Файс (шамамен 950 ж.) туралы мәлімет бар. Лехфельд шайқасындағы жеңілістен кейін Ұлы князь Таксоний (955 ж. немесе одан кейін – 972 ж. дейін) батыс елдерінен оқшаулану саясатын қабылдаған, ал оның ұлы Ұлы князь Геза (972–997 ж. дейін) 973 жылы Киелі Рим императоры Отто I-ге елші жіберген болуы мүмкін. Геза 972 жылы крещение рәсімін қабылдаған, және ол толық христиан болмаса да, оның билігі кезінде жаңа дін венгрлер арасында тарала бастады. Ол Дунай мен Гарамның (қазіргі Словакиядағы Хрон) батысындағы аумақтарды кеңейтуге қол жеткізді, бірақ Карпат алқабының маңызды бөлігі әлі де жергілікті тайпа басшыларының билігінде болды. Гезадан кейін оның ұлы Стефан (алғашқыда Ваджк деп аталған), христиан дінін шын жүректен ұстанған адам патша болды. Стефан өзінің туысы Коппанидің қарсылығына тап болды, ол мажар дәстүрі бойынша Гезаның мұрасын талап еткен. Ол әйелі Бавариялық Жизельдің неміс жасағының көмегімен Коппаниді жеңе алды.

ХІ ғасыр

Ұлы князь Стефан 1000 жылдың 25 желтоқсанында немесе 1001 жылдың 1 қаңтарында Венгрияның алғашқы королі (1000–1038) және мемлекеттің негізін қалаушы атанды. Ол 1030 жылға дейін Карпат алқабын өзінің билігіне біріктірді, Қара мадьярлардың жерлерін және (жартылай) тәуелсіз жергілікті басшылардың (мысалы, Гюла Прокуй, Айтонь) билеген аймақтарды бағындырды. Ол округтерге (комитаттар) негізделген корольдіктің әкімшілік жүйесін енгізді және екі архиепископтық пен бірнеше епископтықтан тұратын шіркеу ұйымын құрды. Ұлы Эмерик (1031 жылдың 2 қыркүйегінде) қайтыс болғаннан кейін король Стефан I өзінің мұрагері ретінде әпкесінің ұлы, венециялық Петр Орсеолоны тағайындады, бұл оның туысы Вазул бастаған қастандыққа әкелді, ол Нитрада (қазіргі Словакиядағы Нитра) тұтқындалған. Вазул король Стефанның бұйрығымен соқырланды, ал оның үш ұлы (Левенте, Андрей және Бела) жер аударылды. Король Стефан I 1038 жылдың 15 тамызында қайтыс болғанда Петр Орсеоло таққа отырды, бірақ оған король Стефанның қайын інісі Самуил Абамен (1041–1044) күресуге тура келді. Петр патшаның билігі 1046 жылы аяқталды, ол кезде ескі венгрлердің кең көлемді көтерілісі басталды және ол оларға түтінге алынды. Ескі венгрлердің көмегімен Киев Русінде тұтқындықта болған және онда шомылдырылған герцог Вазулдың ұлы Андрей билікті басып алып, таққа отырды; осылайша, әулеттің жанама тармағының өкілі таққа ие болды. Король Андрей I (1046–1060) ескі венгрлердің көтерілісін басып, корольдікте христиан дінінің беделін қалпына келтірді. 1048 жылы король Андрей өзінің кіші інісі Беланы корольдікке шақырды және оған корольдіктің үштен бір бөлігін (Tercia pars regni) иелік ретінде берді. Хроника Пиктумда (prima regni huius divisio) бірінші рет айтылған корольдіктің бұл династиялық бөлінісінен кейін 11-13 ғасырларда бірнеше ұқсас бөліністер болды, онда корольдіктің бір бөлігі Арпад әулетінің мүшелері басқарды. 11 ғасырда билік басындағы әулет мүшелеріне берілген округтер корольдік ішінде жеке провинция құрмады, бірақ олар екі немесе үш орталықтың айналасында ұйымдастырылды. Король Андрей I өзінің ұлын Сүлейменді тірі кезінде таққа отырғызған алғашқы король болды, осылайша оның мұрагерлігін қамтамасыз етті (1057). Алайда, агнатикалық тұңғыштық принципі абыройдың дәстүрін жеңе алмады, және король Андрей I-ге ілесіп, оның ағасы король Бела I (1060–1063) жас Сүлейменнің талаптарына қарамастан таққа отырды. 1063 жылдан 1080 жылға дейін король Сүлеймен (1057–1080) мен оның туыстары Геза, Ладислав және Ламперт арасында жиі қақтығыстар болды. Герцог Геза 1074 жылы өзінің туыстарына қарсы көтеріліп, өз жақтастарымен абыройдың қағидасына сәйкес король деп жарияланды. Король Геза I қайтыс болғаннан кейін (1077 жылдың 25 сәуірінде) оның жақтастары жас ұлдарын ескермей, оның інісі Ладиславты король деп жариялады. Оның тұсында Венгрия корольдігі нығайып, Ладислав I көршілес Хорватия корольдігіне билігін кеңейте алды (1091). Ол жаңадан басып алынған аумақтарды басқаруды өзінің кіші немере інісі Альмоске сеніп тапсырды. 1083 жылдың 20 тамызында король Ладислав I бастамасымен Секешфехерварда король Стефан I және оның ұлы герцог Эмерик қасиетті деп жарияланды. Оның қызы Эйрен, Византия императоры Иоанн II Комненнің әйелі, Шығыс православие шіркеуімен құрметтеледі. Король Ладислав I қайтыс болғаннан кейін оның үлкен немере інісі Коломан король деп жарияланды (1095–1116), бірақ ол ағасы Альмоске атақ-даңқ ретінде Tercia pars regni-ді беруге мәжбүр болды. Король Коломан Гвозд тауындағы шайқаста (1097) Петар Сначич бастаған хорват әскерін жеңіп, 1102 жылы Биоградта Хорватия мен Далмацияның королі атанды.

The Grand Prince Stephen was crowned on 25 December 1000 or 1 January 1001, becoming the first King of Hungary (1000–1038) and founder of the state. He unified the Carpathian Basin under his rule by 1030, subjugating the territories of the Black Magyars and the domains that had been ruled by (semi )independent local chieftains (e. g., by the Gyula Prokuj, Ajtony). He introduced the administrative system of the kingdom, based on counties (comitatus), and founded an ecclesiastic organization with two archbishoprics and several bishoprics. Following the death of his son, Emeric (2 September 1031), King Stephen I assigned his sister's son, the Venetian Peter Orseolo as his heir which resulted in a conspiracy led by his cousin, Vazul, who had been living imprisoned in Nyitra (today Nitra in Slovakia). Vazul was blinded on King Stephen's order and his three sons (Levente, Andrew and Béla) were exiled. When King Stephen I died on 15 August 1038, Peter Orseolo ascended to the throne, but he had to struggle with King Stephen's brother in law, Samuel Aba (1041–1044). King Peter's rule ended in 1046 when an extensive revolt of the pagan Hungarians broke out and he was captured by them. With the assistance of the pagans, Duke Vazul's son, Andrew, who had been living in exile in the Kievan Rus' and had been baptized there, seized power and was crowned; thus, a member of a collateral branch of the dynasty seized the crown. King Andrew I (1046–1060) managed to pacify the pagan rebels and restore the position of Christianity in the kingdom. In 1048, King Andrew invited his younger brother, Béla to the kingdom and conceded one third of the counties of the kingdom (Tercia pars regni) in appanage to him. This dynastic division of the kingdom, mentioned as the first one in the Chronicon Pictum (prima regni huius divisio), was followed by several similar divisions during the 11th through 13th centuries, when parts of the kingdom were governed by members of the Árpád dynasty. In the 11th century, the counties entrusted to the members of the ruling dynasty did not form a separate province within the kingdom, but they were organized around two or three centers. King Andrew I was the first king who had his son, Solomon crowned during his life in order to ensure his son's succession (1057). However, the principle of agnatic primogeniture was not able to overcome the tradition of seniority, and following King Andrew I, his brother, King Béla I (1060–1063) acquired the throne despite the claims of the young Solomon. From 1063 until 1080 there were frequent conflicts between King Solomon (1057–1080) and his cousins, Géza, Ladislaus and Lampert who governed the Tercia pars regni. Duke Géza rebelled against his cousin in 1074 and was proclaimed king by his partisans in accordance with the principle of seniority. When King Géza I died (25 April 1077) his partisans, disregarding his young sons, proclaimed his brother Ladislaus king. During his reign, the Kingdom of Hungary strengthened and Ladislaus I was able to expand his rule over neighboring Kingdom of Croatia (1091). He entrusted the government of the newly occupied territories to his younger nephew, Álmos. On 20 August 1083, two members of the dynasty, King Stephen I and his son, Duke Emeric, were canonized in Székesfehérvár upon the initiative of King Ladislaus I. His daughter Eirene, the wife of the Byzantine Emperor John II Komnenos, is venerated by the Eastern Orthodox Church. When King Ladislaus I died, his elder nephew Coloman was proclaimed king (1095–1116), but he had to concede the Tercia pars regni in appanage to his brother Álmos. King Coloman defeated Croatian army led by Petar Snačić in Battle of Gvozd Mountain (1097) and was crowned King of Croatia and Dalmatia in 1102 in Biograd.

12 ғасыр

1107 жылы король Коломан өзінің ағасы Альмосты оның герцогтығынан (Терция парс регни) айырды. Ол екінші әйелі Евфемияның ізгіліксіздігін байқады; ол ажырасып, шамамен 1114 жылы Киевке қайтарылды. Евфемия Киевте Борис есімді ұл туды, бірақ король Коломан оны өзінің ұлы ретінде мойындаудан бас тартты. 1115 жыл шамасында король өзінің ұлы король Степан II (1116–1131) мұрагерлігін қамтамасыз ету үшін герцог Альмосты және оның ұлы король Беланы соқыр етті. 1131 жылдың 1 наурызында король Степан II қайтыс болғанда, оның соқыр туысы бәрібір таққа отыруға қол жеткізді. Король Бела II (1131–1141) шетелдік әскери көмекпен оны тақтан түсіруге тырысқан король Коломанның күмәнді ұлы Бористі жеңіп, өзінің билігін нығайтты. Король Бела II Боснияның бір бөлігін басып алды және жаңа аумақты кіші ұлы Ладиславқа иелікке берді. Осыдан бастап Арпад әулетінің мүшелері Терция парс регни орнына корольдіктің оңтүстік немесе шығыс провинцияларын (яғни Славония және Трансильвания) басқарды. Оның ұлы, король Степан III (1162–1172) тақ үшін өзінің інілері, корольдер Ладислав II (1162–1163) және Степан IV (1163–1165) қарсы күресті, олар Византия империясының көмегімен оған қарсы бүлік көтерді. Өзінің билігі кезінде император Мануил I Комнен корольдің інісі Бела (деспот Алексий) оның сарайында тұр деген сылтаумен корольдіктің оңтүстік провинцияларын басып алды. Императордың жалғыз қызының күйеуі ретінде деспот Алексий қысқа мерзімге (1165–1169) императордың мұрагері болды. Король Степан III қайтыс болғаннан кейін король Бела III (1173–1196) таққа отырды, бірақ өзінің билігін нығайту үшін өзінің інісі Гезаны түрмеге қамады. Византия империясында білім алған король Бела III Венгрия Корольдігінің символы ретінде "қос крестті" қолданған алғашқы король болды. 1188 жылы Бела боярларымен тақтан қуылған Галичті басып алды және княздықты екінші ұлы Андраске берді, бірақ оның билігі халыққа ұнамай, 1189 жылы венгр әскері Галичтен қуылды. 1192 жылдың 27 маусымында әулеттің үшінші мүшесі король Ладислав I Варадта (қазіргі Румыниядағы Орадея) қасиетті деп жарияланды. Король Бела III өзінің корольдігін үлкен ұлы Эмерикке (1196–1204) мұра етіп қалдырды, бірақ жаңа король оған қарсы бүлік көтерген інісі Андраске Хорватия мен Далмацияны иелікке беруге мәжбүр болды.

King Coloman deprived his brother Álmos of his duchy (the Tercia pars regni) in 1107. He caught his second wife, Eufemia of Kiev, in adultery; she was divorced and sent back to Kiev around 1114. Eufemia bore a son, named Boris in Kiev, but King Coloman refused to accept him as his son. Around 1115, the king had Duke Álmos and his son, King Béla, blinded in order to ensure the succession of his own son, King Stephen II (1116–1131). When King Stephen II died on 1 March 1131, his blind cousin managed nevertheless to acquire the throne. King Béla II (1131–1141) strengthened his rule by defeating King Coloman's alleged son, Boris, who endeavoured to deprive him of the throne with foreign military assistance. King Béla II occupied some territories in Bosnia, and he conceded the new territory in appanage to his younger son, Ladislaus. Henceforward, members of the Árpád dynasty governed southern or eastern provinces (i. e., Slavonia, and Transylvania) of the kingdom instead of the Tercia pars regni. His son, King Stephen III (1162–1172) had to struggle for his throne against his uncles, Kings Ladislaus II (1162–1163) and Stephen IV (1163–1165), who rebelled against him with the assistance of the Byzantine Empire. During his reign, the Emperor Manuel I Komnenos occupied the southern provinces of the kingdom on the pretext that the king's brother, Béla (the Despotes Alexius) lived in his court. As the fiancé of the Emperor's only daughter, Despotes Alexius was the heir presumptive to the Emperor for a short period (1165–1169). Following the death of King Stephen III, King Béla III (1173–1196) ascended the throne, but he had imprisoned his brother Géza in order to secure his rule. King Béla III, who had been educated in the Byzantine Empire, was the first king who used the "double cross" as the symbol of the Kingdom of Hungary. In 1188, Béla occupied Halych, whose prince had been dethroned by his boyars, and granted the principality to his second son Andrew, but his rule became unpopular and the Hungarian troops were expelled from Halych in 1189. On 27 June 1192 the third member of the dynasty, King Ladislaus I was canonized in Várad (today Oradea in Romania). King Béla III bequeathed his kingdom intact to his elder son, King Emeric (1196–1204), but the new king had to concede Croatia and Dalmatia in appanage to his brother Andrew, who had rebelled against him.

13 ғасыр

Король Эмерик женился на Констанции Арагонской из Барселонского дома, и, возможно, следовал барселонским (каталонским) образцам, когда выбирал свой герб, который станет привычным знаком Арпадов (эскудеон, разделенный на восемь частей красного и серебряного цвета). Его сын и преемник, король Ладислав III (1204–1205) умер в детстве, и ему наследовал его дядя, король Андраш II (1205–1235). Его правление характеризовалось постоянными внутренними конфликтами: группа заговорщиков убила его королеву, Гертруду Меранскую (1213 год); недовольные дворяне вынудили его издать Золотую буллу 1222 года, устанавливающую их права (включая право не повиноваться королю); и он поссорился со своим старшим сыном, Белой, который стремился вернуть королевские земли, которые его отец даровал своим сторонникам. Король Андраш II, который был князем Галицким (1188–1189), регулярно вмешивался во внутренние распри княжества и предпринял несколько усилий, чтобы обеспечить правление своих младших сыновей (Коломана или Андраша) в соседней стране. Одна из его дочерей, Елизавета, была канонизирована при его жизни (1 июля 1235 года) и таким образом стала четвертой святой из рода Арпадов. Старшие сыновья короля Андраша отказались от его посмертного сына, Стефана, который должен был получить образование в Ферраре. Члены семьи время от времени правили в Галицком княжестве (позже Королевстве) (1188–1189, 1208–1209, 1214–1219, 1227–1229, 1231–1234) и в Герцогстве Штирия (1254–1260). Король Бела IV (1235–1270) восстановил королевскую власть, но его королевство было опустошено во время монгольского нашествия (1241–1242). После отступления монгольских войск по его приказу было построено или укреплено несколько крепостей. Он также предоставил городские привилегии нескольким поселениям в своем королевстве, например, Буде, Надьсомбату (ныне Трнава в Словакии), Сельмецбане (ныне Банска Штиавница в Словакии), и Пешт получил свои привилегии от него. Король Бела IV на короткий период (1254–1260) оккупировал Герцогство Штирия, но позже ему пришлось отказаться от него в пользу короля Оттокара II Богемского. В последние годы он боролся со своим сыном Стефаном, который был коронован при его жизни и заставил отца уступить ему восточные части королевства. Его четвертая дочь, Констанция, также почиталась во Львове. Когда король Стефан V (1270–1272) взошел на престол, многие последователи его отца отправились в Богемию. Они вернулись во время правления его сына, короля Ладислава IV Кумана (1272–1290), чье правление характеризовалось внутренними конфликтами между членами различных аристократических групп. Король Ладислав IV, чья мать была куманского происхождения, предпочитал компанию кочевых и полуязыческих куманов; поэтому он несколько раз был отлучен от церкви, но был убит куманскими убийцами. Распад королевства начался во время его правления, когда несколько аристократов стремились приобрести владения за счет королевских земель. Когда король Ладислав IV умер, большинство его современников считали, что династия Арпадов подошла к концу, поскольку единственным потомком мужского пола семьи был Андраш, сын герцога Стефана, посмертного сына короля Андраша II, от которого его братья отказались. Тем не менее, герцог Андраш "Венецианец" был коронован Святой Короной Венгрии, и большинство баронов признали его правление. Во время своего правления король Андраш III (1290–1301) должен был бороться с могущественными баронами (например, с членами семей Чаков и Кесеги). Мужская линия Арпадов пресеклась с его смертью (14 января 1301 года); один из его современников упомянул его как "последнюю золотую ветвь". Его дочь, Елизавета, последний член семьи, умерла 6 мая 1338 года; она почитается Римско-католической церковью. После смерти короля Андраша III несколько претендентов начали борьбу за трон; в конце концов, король Карл I (внук дочери короля Стефана V) смог укрепить свои позиции около 1310 года. Отныне все короли Венгрии (за исключением короля Матьяша Корвина) были потомками Арпадов по материнской или когнитивной линии. Хотя агнатские Арпады вымерли, их когнитивные потомки живут повсюду в аристократических семьях Европы.

King Emeric married Constance of Aragon, from the house of Barcelona, and he may have followed Barcelonese (Catalan) patterns when he chose his coat of arms that would become the Árpáds' familiar badge (an escutcheon barry of eight Gules and Argent). His son and successor, King Ladislaus III (1204–1205) died in childhood and was followed by his uncle, King Andrew II (1205–1235). His reign was characterized by permanent internal conflicts: a group of conspirators murdered his queen, Gertrude of Merania (1213); discontent noblemen obliged him to issue the Golden Bull of 1222 establishing their rights (including the right to disobey the king); and he quarreled with his eldest son, Béla who endeavoured to take back the royal domains his father had granted to his followers. King Andrew II, who had been Prince of Halych (1188–1189), intervened regularly in the internal struggles of the principality and made several efforts to ensure the rule of his younger sons (Coloman or Andrew) in the neighboring country. One of his daughters, Elizabeth was canonized during his lifetime (1 July 1235) and thus became the fourth saint of the Árpáds. King Andrew's elder sons disowned his posthumous son, Stephen, who would be educated in Ferrara. Members of the family reigned occasionally in the Principality (later Kingdom) of Halych (1188–1189, 1208–1209, 1214–1219, 1227–1229, 1231–1234) and in the Duchy of Styria (1254–1260). King Béla IV (1235–1270) restored the royal power, but his kingdom became devastated during the Mongol invasion (1241–1242). Following the withdrawal of the Mongol troops, several fortresses were built or enstrengthened on his order. He also granted town privileges to several settlements in his kingdom, e. g., Buda, Nagyszombat (today Trnava in Slovakia), Selmecbánya (now Banská Štiavnica in Slovakia) and Pest received their privileges from him. King Béla IV managed to occupy the Duchy of Styria for a short period (1254–1260), but later he had to abandon it in favour of King Ottokar II of Bohemia. During his last years, he was struggling with his son, Stephen who was crowned during his lifetime and obliged his father to concede the eastern parts of the kingdom to him. His fourth daughter, Constance was also venerated in Lviv. When King Stephen V (1270–1272) ascended the throne, many of his father's followers left for Bohemia. They returned during the reign of his son, King Ladislaus IV the Cuman (1272–1290) whose reign was characterized by internal conflicts among the members of different aristocratic groups. King Ladislaus IV, whose mother was of Cuman origin, preferred the companion of the nomadic and semi pagan Cumans; therefore, he was excommunicated several times, but he was murdered by Cuman assassins. The disintegration of the kingdom started during his reign when several aristocrats endeavoured to acquire possessions on the account of the royal domains. When King Ladislaus IV died, most of his contemporaries thought that the dynasty of the Árpáds had come to an end, because the only patrilineal descendant of the family, Andrew, was the son of Duke Stephen, the posthumous son of King Andrew II who had been disowned by his brothers. Nevertheless, Duke Andrew "the Venetian" was crowned with the Holy Crown of Hungary and most of the barons accepted his rule. During his reign, King Andrew III (1290–1301) had to struggle with the powerful barons (e. g., with members of the Csák and Kőszegi families). The male line of the Árpáds ended with his death (14 January 1301); one of his contemporaries mentioned him as "the last golden twig". His daughter, Elizabeth, the last member of the family, died on 6 May 1338; she is venerated by the Roman Catholic Church. Following the death of King Andrew III, several claimants started to struggle for the throne; finally, King Charles I (the grandson of King Stephen V's daughter) managed to strengthen his position around 1310. Henceforward, all the kings of Hungary (with the exception of King Matthias Corvinus) were matrilineal or cognate descendants of the Árpáds. Although the agnatic Árpáds have died out, their cognatic descendants live everywhere in the aristocratic families of Europe.