Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Инковтың егіс шаруашылығы
none
Перудің егіс шаруашылығы тарихы — Перуде немесе оның тарихи аймақтарындағы егіс шаруашылығының, өсімдіктер мен дәрілік шөптерді өсірудің және жалпы өзгерістердің тарихын қамтиды.
Incan agriculture
The agricultural history of Peru includes agriculture, cultivation of plants and herbs and general changes in the history of farming in Peru or its historical regions.
Тарихқа дейінгі кезең
Перудің тарихқа дейінгі кезеңінің көп бөлігі егіс жерінің орналасуымен тікелей байланысты болды. Перудің ең көп халқы қоныстанған жағалау аймақтары – екі параллель тау тізбегі және жағалау шөлі арқылы төмен ағатын 20-30 өзен. Құрғақ жылдары тек тауларда ғана ауыл шаруашылығы үшін жеткілікті жауын-шашын түсетін, ал шөлді жағалау адамсыз болып қалатын. Ылғалды кезеңдерде көптеген мәдениеттер өзендер бойында гүлденді. Инкалар – климат ылғалданған кезде кеңейген таулы мәдениет болды, олар бағындырылған халықтарды таудан төменге, тың, бірақ егіс шаруашылығына жарамды жазықтарға көшірді. Керісінше, Моче мәдениеті – жазық жерде дамыған халық, ол күшті Эль-Ниньо құбылысынан кейін құрып кетті, бұл құбылыс тым көп жауын-шашын мен су тасқынына, одан кейін ұзақ құрғақшылыққа әкеп соқты. Бір зерттеуде Перуде 10 000, 8 500 және 6 000 жыл бұрын қабақ, жержаңғақ және мақта егілгені анықталды. Оларды Нанчок аңғарындағы Нанчок халқы өсірген. Бұл дақылдарды егудің одан бұрынғы деректері белгілі емес.
Much of the pre history of Peru was driven by the location of farmable land. The most populated coastal regions of Peru are the two parallel mountain ranges and the series of 20 to 30 rivers descending through its coastal desert. In dry periods only the mountains had enough rainfall for agriculture while the desert coast was empty. In wet periods many cultures thrived along the rivers. The Inca were a mountain based culture that expanded when the climate became wetter, often sending conquered peoples down from the mountains into fallow but farmable lowlands. In contrast, the Moche were a lowland culture that died out after a strong El Niño, which caused abnormally high rainfall and floods followed by a long drought. A study reported that crops of squash, peanuts, and cotton were domesticated in Peru around 10,000, 8,500, and 6,000 years ago, respectively. They were grown by the Ñanchoc people in the Ñanchoc Valley. No earlier instances of the farming of these crops are known.
Гумбольдт ағыны
Перуде Гумбольдт ағымының әсерінен ерекше климат қалыптасады. Балық аулаудың шектен тыс көбеюі балық шаруашылығын жойғанша, Перу суық ағымның арқасында әлемдегі ең өнімді балық шаруашылығына ие болды. Ағым Тынық мұхитының түбінен су бетіне қоректік заттарды көтереді. Құрлықта бұл Перудің жағалауын жабатын суық тұманға себеп болады, сондықтан шөл өсімдіктері (сирек жауатын жаңбырдан емес) ауадан ылғалды алуға бейімделген. Жасыл жерлердегі топырақ жұқа, ал құрғақ аймақтарда өзендердің саны аз. Осының салдарынан, Перуді екіге бөлетін Анд тауларының Атлантика жағынан су тасымалдануы қажет. Көптеген кедергілер Перудің ауыл шаруашылығы өндірісін шектеді. Перу әрқашан қалайы, күміс, алтын, гуано және каучук сияқты табиғи ресурстарға бай болды. Бұл ресурстар өсірілмеген, табылды. Теміржолдар халықты байланыстырмады, олар осы құнды ресурстардың кеніштерін теңізге жеткізді. Ауыл шаруашылығы өнімдерін нарыққа жеткізудің мүмкіндіктері шектеулі болды. Перуде жол жүйесі жетілмеген, мысалы, көршілес Бразилиямен байланыс жоқ. 15 ғасырға тән Инка жолдарының тек төрттен бірі ғана жаңартылған. Тағы бір кедергі – Перудің ірі бейресми экономикасы. Бұл Перу үкіметін басқару үшін табыс салығына сүйенуіне кедерілді. Оның кірісінің көп бөлігі ауыл шаруашылығы өнімдерінің жалпы сатылымынан алынатын 13% салықтан түседі. Бұл Перу фермерлерін қиын жағдайға түсіреді, олар таза пайдадан салық төлейтін елдердегі фермерлермен бәсекелесуге мәжбүр. Пайда болмаса, салық та жоқ. XXI ғасырда Перуде спаржа, картоп, жүгері, күріш, киноа және кофе сияқты ауыл шаруашылығы тауарлары өсіріледі. Перу әлемдегі киноа өндірісінің жартысын құрайды. Инфрақұрылымдық мәселелерге байланысты Перуде әлі де көптеп кездесетін гуаноның орнына синтетикалық тыңайтқыштар қолданылады. Перу жүгері Еуропа мен АҚШ-тағы өндірушілерге берілетін үлкен субсидиялардың салдарынан экспорттала алмайды. Кофе экспортталуы мүмкін, өйткені бұл елдерде оның өсірілуі шектеулі. Соңғы жылдары Перу жоғары сапалы органикалық кофе өндірісінің басты көзіне айналды. Перуде Кения сияқты сапаны бақылау жүйесі жоқ, бірақ үкімет фермерлерге сапаны жақсарту жолдарын үйретуге күш салады. Бүгінде кофе нарығында артық өнім болғанына қарамастан, Перудің ерекше биіктіктегі және жартылай көлеңкелі жағдайдағы кофе өсіруі Coffea arabica-ның гүлдеуіне мүмкіндік береді, ал ол Жамайка және Гавайи сияқты бәсекелестерге қарағанда мұндай жердің көп бөлігіне ие.
Peru is both afflicted and blessed by a peculiar climate due to the Humboldt Current. Before over fishing killed its fishery, Peru had the world's most productive fishery due to the cold Current. It lifts nutrients from the Pacific floor to surface waters. On land, it results in a cold mist that covers coastal Peru to the extent that desert plants have adapted to obtain water from the air instead of from (infrequent) rainfall. The wet side soil is thin, while few rivers operate on the dry side. This means all the water must be brought from the Atlantic side of the Andean mountain ranges that split Peru. Many obstacles limited Peru's agricultural production. Peru has always been rich in natural resources such as tin, silver, gold, guano and rubber. These resources were found, not grown. Train tracks did not connect its peoples; instead they connected the sources of these valuable resources to the sea. So few ways helped to bring agricultural products to market. The road system is underdeveloped in Peru, e. g., offering no connection to neighboring Brazil. Only a little over a quarter of the 15th century Inca road system has been modernized. Another obstacle is the large size of Peru's informal economy. This prevents Peru from relying on an income tax to run the government. Much of its revenue instead comes from a 13% tax on gross agricultural sales. This squeezes Peruvian farmers who must compete with farmers in countries that tax farmers on net profit. No profit, no tax. Twenty first century Peru grows agricultural commodities such as asparagus, potatoes, maize, rice, quinoa and coffee. Peru provides half of the world supply of quinoa. Peruvian agriculture uses synthetic fertilizers rather than still abundant guano due to infrastructure issues. Peruvian maize is not exportable due to large producer subsidies in Europe and the United States. Coffee is exportable, because little is grown in those countries. In recent years Peru has become the world's primary source of high quality organic coffee. Peru does not have a quality control program such as Kenya's, but its government has worked to educate farmers on how to improve quality. Despite the glut of coffee in the market today, coffee production in Peru's unusual high altitudes and partial shade allows Coffea arabica to flourish, and it has much more of such land available than competitors such as Jamaica and Hawaii.
Су құбырлары мен террасалар
Перудің ежелгі халқы суды жылжыту және сақтау технологияларын жасады, мысалы, Камбе-Майо акведуктары (б.з.д. 1500 ж.) және Насканың жер асты акведуктары – Пукиос (күні белгісіз), немесе Хуаридің террасалы бақтары. Моче тайпасы да акведуктарды пайдаланған. Егіншілікте қолданылатын тағы бір тәсіл – террасалар құру. Чавин, Моче және Инкалар төбелердің беткейлеріне террасалар немесе андендер салған. Андендер тік беткейлерге зиян келтіретін эрозияны азайтады. Бұл террасалар қазір де қолданылуда. Инкалар өз егістіктерін су жинауға арналған су қоймалары мен цистерналар жүйесімен суарды, ал су арналар мен каналдар арқылы таратылды. Дегенмен, 19 ғасырдың ортасына қарай Перу жерінің бар болғаны 3% ғана егіс жұмысына жарамды болып қалды. Ауыл шаруашылығы саласында ол Оңтүстік Американың көптеген басқа елдерінен қалып қойды.
The ancient people of Peru built water moving and preserving technologies like the aqueducts of Cumbe Mayo ( 1500 BCE) and the Nazca's underground aqueducts called Puquios (date uncertain), or the terraced gardens of the Huari. Aqueducts were also utilized by the Moche. Another technique used for farming was terracing. The Chavin, Moche, and Incas built terraces, or andenes, into the sides of hills. The andenes reduced erosion that would normally damage a steep hill. These terraces are still used. Incans irrigated their fields with a system of reservoirs and cisterns to collect water, which was then distributed by canals and ditches. However, by the mid 19th century, only 3% of Peru's land was still farmable. It lagged behind many other South American countries in agriculture.
Гуано
XIX ғасырда инка тыңайтқышы гуано (сольпетр) Перудің қазіргі тарихындағы ең маңызды ресурс болды, оны тыңайтқыш ретінде және жарылғыш зат – оқ-дәрі жасауға пайдаланды. Гумбольдт ағысы мыңдаған анчоустар мен басқа балықтарды тартқандықтан гуано қоры молайды, ал олар өз кезегінде мыңдаған құстарды қызықтырды. Хищниктердің жетіспеуіне байланысты ақ кеуделі қазтар, сұр пеликандар және пикеролардың саны арта түсті. Құстардың қалдырған гуаносы (экскременттері) құрғақ климаттың арқасында нитрат құрамын сақтап келді. 1840 және 1880 жылдар аралығында Перу шамамен 20 миллион тонна гуаноны, көбінесе Ұлыбританияға сатты. Перу шамамен 2 миллиард доллар пайда тапты. Перу Тынық мұхиты соғысында гуано қорларын Чилиге (Британ империясының қолдауымен) жоғалтты. XIX ғасырдың соңында Перу үкіметінің кірісінің 50% Чили басып алған гуано есебінен кепілденген қарыздарды төлеуге кетіп жатты. Аталған қарыздарды ақырында қалған гуаноны Францияға, соғысқа дайындалып жатқан кезде жіберу арқылы төледі. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін немістер Хабер процесін ойлап тапты, содан кейін гуаноның құны дерлік құлдырады. Перудің гуано қоры таусыла бастаған кезде, үкімет гуано өндірісін шектеу арқылы оның қорларын тұрақтандыруға тырысты. Балық шаруашылығының құлдырауынан кейін Перудегі құс популяциясының азаюы болашақта тыңайтқышпен қамтамасыз етуді шектеді. 2018 жылы Перу 10,3 миллион тонна қант қамышы, 5,1 миллион тонна картоп, 3,5 миллион тонна күріш, 2,2 миллион тонна банан, 1,5 миллион тонна жүгері, 1,2 миллион тонна макасо, 921 мың тонна пальма майы, 645 мың тонна жүзім, 548 мың тонна авокадо, 504 мың тонна мандарин, 481 мың тонна апельсин, 502 мың тонна апельсин, 369 мың тонна кофе, 383 мың тонна манго, 360 мың тонна спаржа, 270 мың тонна лимон, 252 мың тонна қызанақ, 207 мың тонна арпа, 195 мың тонна бидай, 188 мың тонна зәйтүн, 187 мың тонна сәбіз, 175 мың тонна папайя, 175 мың тонна бұрыш, 154 мың тонна артишок, 140 мың тонна алма, 134 мың тонна какао және басқа да ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірді.
In the 19th century the Inca fertilizer guano (saltpetre) became the most important resource in Peru's modern history, for its use as a fertilizer and as gunpowder. The stock of guano built up because the Humboldt current once drew thousands of anchovies and other fish, which in turn, attracted thousands of birds. The population of white breasted cormorants, gray pelicans and piqueros flourished due to a lack of predators. The guano (droppings) left by the birds retained its nitrate content because of the arid climate. Between 1840 and 1880, Peru sold around 20 million tons of guano, mostly to Great Britain. Peru earned about 2 billion dollars in profit. Peru lost its guano reserves to Chile (backed by the British Empire) in the War of the Pacific. By the late 19th century, 50% of the Peruvian government's revenue was going to pay off loans that had been guaranteed with guano sources taken by Chile these debts were eventually paid by sending all the remaining guano to France when it was preparing for war. The Germans invented the Haber process shortly after the outbreak of World War I, after which guano became almost worthless. As Peru's guano reserves began to run out, the government restricted the guano industry to help stabilize the supplies. The collapse of Peru's bird population after the collapse of the fishery limited future supply of the fertilizer. In 2018, Peru produced 10.3 million tons of sugarcane, 5.1 million tons of potato, 3.5 million tons of rice, 2.2 million tons of banana, 1.5 million tons of maize, 1.2 million tons of cassava, 921 thousand tons of palm oil, 645 thousand tons of grape, 548 thousand tons of pineapple, 504 thousand tons of avocado, 481 thousand tons of tangerine, 502 thousand tons of orange, 369 thousand tons of coffee, 383 thousand tons of mango, 360 thousand tons of asparagus, 270 thousand tons of lemon, 252 thousand tons of tomato , 207 thousand tons of barley, 195 thousand tons of wheat, 188 thousand tons of olives, 187 thousand tons of carrots, 175 thousand tons of papaya, 175 thousand tons of pepper, 154 thousand tons of artichoke, 140 thousand tons of apple, 134 thousand tons of cocoa, in addition to smaller productions of other agricultural products.