Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Колумбия департаменті
Department of Colombia
Чоко департаменті (tʃoˈko) – Колумбияның Тынық мұхиты аймағындағы департамент. Бұл елдегі ең ірі афроколумбиялық халқына және көптеген американдық және африка-американдық колумбиялықтарға мекен. Ол елдің батысында орналасқан және Колумбия департаменттерінің ішінде Тынық мұхиты мен Атлант мұхитының жағалауына ие болған жалғыз департамент. Колумбияның Панамамен шекарасының барлық бөлігі осы департаменттің құрамында. Оның астанасы – Кибдо. Чоко әртүрлі географиялық ерекшеліктерге, бірегей экожүйелерге және игерілмеген табиғи ресурстарға ие; алайда, оның халқы Колумбияның барлық департаменттері арасында ең төменгі тұрмыс деңгейіне ие. Үкімет атап көрсеткендей, бұл аймақтың таулы жаңбырлы ормандары мен ыстық, өте ылғалды климаты себепті болып отыр. Бұл факторлар аймақтағы инфрақұрылымды жақсартуға кедерілді, сондықтан Чоко Колумбияның ең шалқары аймақтарының бірі болып қала береді. Чоко мен Медельин қаласын байланыстыратын тас жолдың негізі 1967 жылы салынғалы бері, ірі көлік инфрақұрылымы салынып жатқан жоқ. Аймақта медициналық көмекке қол жеткізу де қиын. 2016 жылдың тамызында Колумбия БАҚ аштықтан үш айдың ішінде 50 баланың қаза тапқанын хабарлады, бұл Чоко тұрғындарының қиын жағдайына назар аударды. Сол жылы Чоконың жергілікті қауымдастығынан тағы 10 ересек және қарт адамдар безгек пен диарея сияқты алдын алуға болатын аурулар салдарынан қайтыс болды. Департамент "дүниедегі ең жаңбырлы жазық жер" (Чоко-Дариен ылғалды ормандары экожүйесі) деп танылғанымен, жылдық жауын-шашын мөлшері өте жоғары болса да, Кибдо қаласында санитарлық ауыз су жетіспейді.
Chocó Department (tʃoˈko) is a department of the Pacific region of Colombia known for hosting the largest Afro Colombian population in the nation, and a large population of Amerindian and mixed African Amerindian Colombians. It is in the west of the country, and is the only Colombian department to have coastlines on both the Pacific Ocean and the Atlantic Ocean. It contains all of Colombia's border with Panama. Its capital is Quibdó. Chocó has a diverse geography, unique ecosystems and unexploited natural resources; however, its population has one of the lowest standards of living of all departments in Colombia. A major factor cited by the government is the rugged, montane rainforest environment and the hot, hyperhumid climate. These factors have limited any significant infrastructure improvements to the region, and Chocó remains one of the most isolated regions of Colombia, with no major transportation infrastructure built since initial foundations were laid down in 1967 for a highway connecting Chocó with the city of Medellín. The area has little access to medical care. In August 2016, Colombian media reported that some 50 children starved in less than three months, creating awareness of the grave condition Choco’s inhabitants are facing. That same year, an additional 10 adults and senior citizens, of the indigenous community in Chocó, died due to preventable causes such as malaria and diarrhea. In spite of the department’s ranking of “world's rainiest lowland” (the Chocó–Darién moist forests ecoregion), with close to of annual precipitation, Quibdó lacks sanitary drinking water.
Тарих
Америка құрлығында конкистадорлар құрған алғашқы қала – Санта-Мария-ла-Антигуа-дель-Дариен. Оны 1510 жылы Васко Нунес де Бальбоа құрды, бірақ 1524 жылы, яғни 14 жыл өткен соң, бұл қала жойылды. Бұл аймақ 1944 жылы құрылды. Чоко департаменті арқылы үш ірі өзен ағып өтеді: Атрато (солтүстікке қарай ағып, солтүстікке қарай салалармен бірігетін), Сан-Хуан және Баудо. Олардың әрқайсысының көптеген салалары бар. Жағалаудағы Баудо таулары мен ішкі Кордильера Оксиденталь 1000 метрден төмен биіктіктегі тар жазықтармен тілген, бұл жазықтар аймақтың көп бөлігін құрайды. Чоконың көп бөлігі тығыз жаңбырлы орманды алқаптардан тұрады. Колумбияның ішкі тұтынуына жұмсалатын ағаштың көп бөлігі Чокодан алынады, ал экспортқа жөнелтілетіні аз. Чоко департаменті Колумбияның платина өндірісінің көп бөлігін қамтамасыз етеді (2011 жылы 28 359 унция платина). Чоко Колумбиядағы алтынның ең ірі өндіруші аймағы болып табылады (2011 жылы 653 625 унция). 19 ғасырдың соңында ол алтын іздеуші көптеген кеншілерді әртүрлі елдерден тартты.
The first city founded by conquistadors in mainland America was Santa María la Antigua del Darién, founded by Vasco Núñez de Balboa in 1510 and disestablished in 1524, just 14 years later. The department was created in 1944. Three large rivers drain the Chocó Department, the Atrato (which runs north, with tributaries that also flow north), the San Juan, and the Baudó. Each has many tributaries. The Baudó Mountains on the coast and the inland Cordillera Occidental are cut by low valleys, with an altitude less than 1,000 meters, that form most of the territory. Most of the Chocó is thick rainforest. Much of the wood for Colombia's internal consumption is harvested from the Chocó, with a small percentage harvested for export. Chocó Department produces the majority of Colombia's significant platinum output (28,359 ounces of platinum in 2011). Chocó is also Colombia's top gold producing region (653,625 ounces in 2011). In the late 19th century, it attracted a variety of miners from many countries seeking to make their fortunes in gold.
Биологиялық әртүрлілік
Шоко – биологиялық әртүрліліктің маңызды аймағы. Біріккен Ұлттар Ұйымының даму бағдарламасына сәйкес, бұл аймақта "планетадағы ең көп өсімдік түрлері кездеседі және осы аймақта тіршілік ететін өсімдіктер мен құстардың 25 пайызы эндемиктер болып табылады". Әлемдік деңгейде Шоко биологиялық әртүрліліктің басымдықты аймақтарының 25-інің біріне жатады. Аймақтың бай биологиялық әртүрлілігіне қарамастан, оны сақтауға басымдық берілгеніне қарамастан, көптеген қауіптер төніп тұр. Орманның шамамен 80 пайызы басқа мақсаттарға – жарып, өртеу, қарқынды егіншілік, тиісті емес және заңсыз ағаш кесу, мал шаруашылығы сияқты пайдаланылды. Бұрын Шокодағы биологиялық әртүрліліктің қаншалықты жоғалғанын анықтау аймақтың шалқары орналасуына байланысты қиын болды. Алайда, LiDAR бейнелеу технологиясының жетістіктері мен түрлі коммерциялық емес сақтау ұйымдарының күш-жігерінің арқасында қоршаған ортаның нашарлауын және биологиялық әртүрліліктің жоғалуын анықтап, сандық көрсеткіштермен бағалауға мүмкіндік туды. Мысалы, 2019 жылы 80 000 гектардан астам LiDAR үлгілерін талдау нәтижесінде Шоко орманды аймақтарындағы өсімдік құрылымы, зақымдану және биіктік өлшенді, соның салдарынан 115 миллион тоннадан астам құрғақ биомасса немесе 58 миллион тонна көміртек жоғалғаны анықталды. Шоко биогеографиялық аймағында орналасқан Эль Панган ProAves қорығы аймақтың биологиялық әртүрлілігін, әсіресе құс түрлерін қорғауға міндетті. Алайда, ол 300 құс түрін қоса алғанда, фауна мен флораның алуан түрлілігіне төнетін көптеген қауіптерге қарсы тұру үшін жеткілікті жабдықталмаған және үлкен қиындықтарға тап болып отыр. Орманның қалпына келуіне кем дегенде 50 жыл уақыт қажет, ал қалпына келтіру жұмыстары орманды жою қарқынына жете алмай отыр. Топырақтың эрозиясы, түрлердің тамақтану және көбею циклдеріне кері әсері, тіршілік ортасының фрагментациясы және түрлердің жоғалуы – бұл кең ауқымды орманды жоюдың салдары.
The Chocó is a Key Biodiversity Area (KBA). According to the United Nations Development Program, it contains the 'greatest plant biodiversity on the planet (and) twenty five percent of the plant and bird species living in this region are endemic.' Globally, Chocó is among 25 regions classified as priority biodiversity hotspots. Threats to this rich biodiversity, despite the region's conservation priority status, are many. Approximately 80% of the forest has been converted to other uses, such as slash and burn and intensive agriculture, inappropriate and illegal logging, and cattle ranching. Measuring the extent of biodiversity loss in Chocó thus far was previously difficult due to the remoteness of most of the region. However, with advances in LiDAR imaging and the efforts of various nonprofit conservation organizations, there is much documentation to identify and quantify the environmental degradation and biodiversity loss. For example, a 2019 analysis of more than 80,000 ha of LiDAR samples to quantify the vegetation structure, disturbance, and elevation in Chocó forests, a loss of more than 115 million tons of dry biomass, or 58 million tons of carbon was documented. El Pangán ProAves Reserve, in the biogeographic region of Chocó, charged with protecting area's biodiversity, with special consideration of protecting bird species, is greatly challenged and not sufficiently equipped to meet the numerous conservation threats to a great diversity of fauna and flora that include 300 bird species. Forest degradation takes at least 50 years to regenerate, and regeneration efforts are not keeping pace with the rate of further deforestation. Soil erosion, negative effects on species' feeding and reproductive cycles, fragmentation of habitat, and loss of species are all consequences of this large scale deforestation.
Демография
Шоко аймағында негізінен афроколумбиялықтар тұрады, олар Американы жаулап алғаннан кейін испан отарлаушылары осы аймаққа әкелген құл африкалықтардың ұрпақтары. Екінші ең ірі этникалық топ – Embera, американдық жергілікті халық. Колумбиядағы олардың жалпы санының жартысынан астамы, шамамен 35 500 адам Чокода тұрады. Олар аң аулау және қолмен балық аулаумен айналысады, өзендерге жақын жерде өмір сүреді. 2005 жылғы мәліметтер бойынша, аймақтың жалпы халқы жарты миллионнан кем болды, оның жартысынан астамы Кибдо алқабында тұрды. 2005 жылғы халық санауы бойынша департаменттің этникалық құрамы:
The Chocó is inhabited predominantly by Afro Colombians, descendants of enslaved Africans imported and brought to this area by the Spanish colonizers after conquering the Americas. The second largest race/ethnic group are the Embera, a Native American people. More than half of their total population in Colombia lives in Chocó, some 35,500. They practice hunting and artisan fishing and live near rivers. The total population as of 2005 was less than half a million, with more than half living in the Quibdó valley. According to a 2005 census the ethnic composition of the department is:
Қаралар, мулаттар және замболар (82,1%)
Америкалық үндістер немесе жергілікті тұрғындар (12,7%)
Ақтар, кастизолар және метистер (5,2%)
Blacks, Mulattos and Zambos (82.1%)
Amerindians or Indigenous (12.7%)
Whites, Castizos and Mestizos (5.2%)
Қалалар мен муниципалитеттер
Кибдо – 100 000-ға жуық халқы бар ең ірі қала. Басқа маңызды қалалар мен кенттерге: ішкі аймақтағы Истмина, Кондото, Альто Баудо, Риосусио және Эль Кармен де Атрато, Кариб теңізі жағалауындағы Аканди және Тынық мұхиты жағалауындағы Баия Солано жатады. Курорттар мен туристік орындарға: Кариб теңізі жағалауындағы Капургана, батыс жағалауындағы Джурадо, Нуки және Солано шығанағы кіреді.
Quibdó is the largest city, with a population of almost 100,000. Other important cities and towns include Istmina, Condoto, Alto Baudó, Riosucio and El Carmen de Atrato in the interior, Acandí on the Caribbean Coast, and Bahía Solano on the Pacific Coast. Resorts and Tourist destinations include Capurganá on the Caribbean Coast, and Juradó, Nuquí, and Solano Bay on the West Coast.