Кіріспе

Адольф Гитлердің әкесі – Адольф Гитлердің әкесі Алоис Гитлер (туған Alois Schicklgruber; 7 маусым 1837 – 3 қаңтар 1903) – австриялық мемлекеттік қызметкер, кеден қызметінде жұмыс істеген және 1933-1945 жылдар аралығында Германияның диктаторы болған Адольф Гитлердің әкесі. Алоис Шикльгрубер некеден тыс дүниеге келген. Оның анасы Мария Шикльгрубер, ал биологиялық әкесі әлі белгісіз. Осы белгісіз тегі туралы мәлімдемелер Алоистің үшінші әйелі Клараның (Адольфтің анасы) Алоистің алыс туысы немесе жартылай немересі болуы мүмкін деген болжамдарға әкелді. Алоис 1873 жылы алғашқы әйелі Аннаға үйленді. 1876 жылы Алоис Австрия билігін қайтыс болған өгей әкесі Иоганн Георг Гидлерді биологиялық әкесі деп мойындауға көндірді. Бұл Клараның Алоистің туысы болып саналатынын білдірді. Содан кейін Алоис тегін қайтыс болған өгей әкесі Йоханнның тегіне ауыстырды, бірақ билік белгісіз себептермен оны «Гитлер» деп қате жазды. 1876 жылы, Алоис әлі бірінші әйелі Аннаға үйленген кезде, ол туысы Клараны үй қызметшісі ретінде жұмысқа алды және онымен қарым-қатынас бастады. Олардың қарым-қатынасы Алоистің екінші әйелі Франциска қайтыс болғанға дейін және Клара жүкті болғанға дейін құпия сақталды, бұл Алоисті 1885 жылы оған үйленуге итермеледі. Жақын досының айтуынша, Алоис әйелі Клараға «өте қатыгездікпен» қараған және «үйде оған тіпті бір сөз де айтпаған». Алоис балаларына да сондай құрметсіздікпен қарап, оларды жиі ұрып-соққан.

Ерте өмір

Алоис Гитлер Шекльгрубер ретінде төменгі Австрияның солтүстік-батысындағы Вальдвиртлердегі Дёллерсхайм приходындағы Стронес ауылында дүниеге келді. Оның анасы 42 жастағы үйленбеген шаруа Мария Шекльгрубер еді, оның отбасы ұрпақтан ұрпаққа осы аймақта өмір сүрген. Дёллерсхаймде шомылдыру рәсімінен өткенде, шомылдыру куәлігінде әкесінің аты бос қалдырылды және діни қызметкер «заңды емес» деп жазды. Алоисті анасы қарт әкесі Йоханнес Шекльгрубермен бірге бір үйде күтіп-бағуды тапсырды. Кейіннен Йохан Георг Хидлер есімді адам Шекльгруберлер отбасына қоныс аударды. Ол Марияға Алоис бес жаста болғанда үйленді, ал Мария Алоис тоғыз жаста болғанда қайтыс болды. 10 жасында Алоисті Иоганн Георг Хидлердің інісі Иоганн Непомук Хидлермен бірге тұруға жіберді. Ол бастауыш сыныпқа барып, жергілікті аяқкиімшіден аяқкиім жасауды үйренген. Алоиспен бірге өскендердің арасында оның болашақ әйелі Клараның анасы Йоханна да болды. Иоганн Георг Хидлер бес жасар Алоистің асыраушысы болды және көп жылдан кейін ол Алоистің заңды әкесі деп жарияланды. Тарихшы Фрэнк Макдоноудың айтуынша, ең сенімді теория – Иоганн Георг Хидлер шынымен де оның биологиялық әкесі болған. Бірақ оның биологиялық әкесі оның інісі Иоганн Непомук Хидлер болуы мүмкін. Непомук Алоиске қандай туыстас болса да, Алоистің үшінші әйелі (Адольф Гитлердің анасы) Клараның әжесі болды. Тарихшы Вернер Мазер Алоистің биологиялық әкесі Иоганн Георг Хидлер емес, Иоганн Непомук Хидлер болғанын айтады. Ол Алоисті жасөспірім шағында тәрбиелеп, кейіннен Алоиске өмірлік жинақтарының едәуір бөлігін қалдырды, бірақ ол Алоистің табиғи әкесі екенін ешқашан ашық мойындамады. Мазердің айтуынша, Непомук үйленген фермер болған, ол Мария Шекльгрубермен қарым-қатынаста болған, содан кейін оның жалғыз ағасы Иоганн Георг Хидлер Алоистің анасы Мариямен некеге тұрып, Непомуктің Алоисқа көмектесуге және оның әйеліне ренжіместен қамқорлық жасауға деген ықыласын жасыру үшін жағдай жасады. 1931 жылы Адольф Гитлер Штуцштаффельге (СС) өзінің ата-бабалары туралы аңыздарды тексеруді бұйырды, бірақ олар еврей ата-бабаларының ешбір дәлелін таба алмады. Нюрнберг заңдары нацистік Германияда күшіне енгеннен кейін Гитлер Рудольф Коппенштейнер деген генеалогқа өзінің ата-бабаларын көрсететін үлкен суретті генеалогиялық ағашты жариялауға бұйрық берді. Бұл 1937 жылы Die Ahnentafel des Führers («Лидердің ата-тегі») кітабында жарияланды және Гитлер отбасының барлығы еврей ата-бабалары жоқ Австрия немістері екенін және Гитлер мінсіз «арий» ата-тегінің бар екенін көрсетті. Алоис өзінің биологиялық әкесі Иоганн Георг Хидлер екенін мәлімдеген болатын, ал діни қызметкер 1876 жылы Алоистің туу туралы куәлігін өзгертті, бұл Гитлер ата-бабасының куәлігі деп саналды; осылайша Гитлер «таза» арий деп саналды. Неміс тарихшысы Йоахим Фест жазғандай: Соғыстан кейін Адольф Гитлердің бұрынғы адвокаты Ханс Франк Гитлер 1930 жылы өзінің бір туысы өзінің яһудилік ата-бабасын ашумен қорқытып, оны шантаж жасауға тырысатынын айтты деп мәлімдеді. Адольф Гитлер Фрэнктен фактілерді анықтауын өтінді. Франк Мария Шикльгрюбердің Алоисті дүниеге әкелген кезінде ол Грац қаласында үй аспазы болып жұмыс істегенін, оның жұмыс берушілері Франкенбергер есімді еврей отбасы екенін және оның баласы отбасының 19 жастағы ұлы Леопольд Франкенбергермен некеден тыс жүкті болған болуы мүмкін екенін анықтағанын айтады. Франкенбергер гипотезасына қарсы шыққандар барлық еврейлер 15-ші ғасырда Максимилиан I-нің бұйрығымен Грацты қамтитын Штирия провинциясынан шығарылған және оларға 1860-шы жылдарға дейін, Алоиске 30 жасқа дейін, ресми түрде оралуға рұқсат етілмегенін мәлімдеді. Сонымен қатар, Франкенбергерлер отбасының сол кезде Грацта тұрғанына ешқандай дәлел жоқ. Иан Кершоу мен Бриджит Хаман сияқты ғалымдар Франкенбергердің тек Франктың болжамын ғана қолдаған гипотезасын негізсіз деп қабылдамайды. Кершоу 1920 жылдары Гитлердің яһуди ата-бабалары туралы тараған бірнеше әңгімені келтіреді, соның ішінде Венадағы «Барон Ротшильд» туралы, оның үйінде Мария Шикклгрюбер біраз уақыт қызметші болып жұмыс істеген. Кершоу Адольф Гитлер туралы өмірбаянында Гитлердің туысқандық ағашын талқылайды және тізімдейді және Франкенбергер ертегісін қолдамайды. Ханс Франк өзінің Гитлердің еврейлік тегіне күмәндана отырып, былай деді: «Адольф Гитлердің тамырларында еврей қаны жоқ екендігі, оның бүкіл мінезіне қарағанда, маған өте айқын көрінеді». 2019 жылы гендерлік психолог Леонард Сакс «italic=no: Адольф Гитлердің әкесі туралы мәселені қайта қарастыру» деген мақала жариялады. Сакс Хаманн, Кершоу және басқа да жетекші тарихшылардың Грацта 1856 жылға дейін еврейлердің жоқ екені туралы мәлімдемелеріне, тікелей немесе жанама түрде, бір дереккөз – австриялық тарихшы Николаус фон Прарадовичке сүйенгенін, ал Сакс оның Адольф Гитлердің жақтасы болғанын көрсетті. Сакс 1856 жылға дейін Грацта еврейлердің «eine kleine, nun angesiedelte Gemeinde» – «кішкентай, енді қоныстанған қауымдастығы» болғанын көрсету үшін 19 ғасылдан бастап австриялық бастапқы дереккөздерді келтірді. Сакстің мақаласы бірқатар жаңалықтарда жарияланды және Сакс бұл тақырыпта Метэкстас телешоуында Эрик Метэкстаспен сұхбаттасты. Сакс Гитлердің өте антисемитизмінің бір факторы – «өзі еврей емес екенін дәлелдеуге қажеттілігі» болғанын айтты. Британдық тарихшы Ричард Дж. Эванс Сакстің аргументтері мен талаптарын жоққа шығарды және былай деді: «Егер 1830 жылдары, Адольф Гитлердің әкесі Алоис туған кезде Грацта еврейлер болса да, бұл Гитлердің әкесінің кім екені туралы ештеңе дәлелдемейді». Гитлердің 38 туысының ДНК-сын жинаған генетикалық зерттеу Гитлердің генотипінде E1b1b ДНК гаплотобы бар екенін көрсетті. Зерттеу авторы былай деді: Мен [Адольф] Гитлер еврей екенін немесе оның еврей әкесі болғанын жазған емеспін. Мен тек Гитлердің гаплотобы E1b1b екенін, ол жалпы немістерге қарағанда афроазиялық тілдерде көбірек таралғанын жаздым.

Кедендік қызметкер ретінде еңбек жолы

Шикльгрубер либерал, паннемец және неміс ұлтшылы болды, бірақ Австрия императорына адал болды. Бастапқыда Шикльгрубер кеден қызметкерінің жартылай әскери мамандығында тұрақты дамыды. Жұмыс жиі ауысуларды қамтыды және ол Австрияның әр түрлі аймақтарында қызмет етті. 1860 жылға қарай, бес жыл қызметтен кейін, ол Finanzwach Oberaufseher (кіріс күзетінің аға күзетшісі, армия капралына ұқсас) шеніне жетті. 1864 жылы, арнайы оқудан және емтихандардан өткеннен кейін, Шикльгрубер provisorischer Amtsassistent (уақытша кеңсе көмекшісі, уақытша екінші лейтенантқа ұқсас) шеніне көтеріліп, Австрияның Линц қаласында қызмет етті. Кейіннен ол 1875 жылы Бранау-ам-Инн қаласында орналасқан Zollamts Official (кеден инспекторы, яғни (бірінші) лейтенант) болды. Оның мансабы кенеттен тоқтап қалды, өйткені ол соңғы тағайындаманы алуға 17 жыл жұмсады. 1892 жылы ол provisorischer ресми, ал 1894 жылы definitiver Zolloberamts ресми (тағайындалған аға кеден инспекторы, яғни армия капитаны) болды. Шикльгрубер (1877 жылдан бастап өзінің жаңа тегі Гитлер) қажетті білім деңгейі болмағандықтан, одан жоғары көтеріле алмады.

Тегі өзгертілді

Жас кіші кеден қызметкері ретінде ол өзінің туған есімін Шикклгрюбер деп атады, бірақ 1876 жылдың ортасында, 39 жасында және мансабында жақсы қалыптасқан, ол өгей әкесінің тегін пайдалануға рұқсат сұрады. Ол Дёллерсхаймдағы приходтың діни қызметкерінің алдына келіп, оның әкесі Иоганн Георг Хидлер екенін және анасымен үйленгенін, сондай-ақ енді оны заңды түрде тануын қалағанын мәлімдеді. Оған куә ретінде үш туысы келді, оның бірі – Хайдлердің інісі Иоганн Непомук болды. Діни қызметкер туу туралы куәлікке өзгерістер енгізуге келісті, азаматтық билік шіркеу шешімін автоматты түрде өңдеді және Алоис Шикклгрюбердің жаңа аты болды. 1877 жылы Мистельбахтағы үкімет кеңсесінде тіркелген ресми өзгеріс оны "Алоис Гитлер" деп өзгертті. Гитлер есімі Хидлер есімінен неліктен таңдалғаны белгісіз. Иоганн Георгтың інісі кейде Хюттлер тегімен танымал болған. Тарихшы Брэдли Ф. Смит Алоис Шикклгрюбер есім өзгертуге дейін де, кейін де некеден тыс туылғанын ашық мойындағанын айтады. Алоиске заңдық жағдайды оңайлату үшін есімін өзгертуге ықпал етуі мүмкін. Тарихшы Вернер Мазер 1876 жылы Алоистің анасының мүлкінің басқарушысы және Алоистің ағасы Франц Шикклгрюбер оған үлкен сомада (230 гульден) ақша аударғанын мәлімдейді. Деректерге сәйкес, 1857 жылы қайтыс болған Иоганн Георг Хидлер өлім төсегінде өгей ұлына (Алоиске) мұра қалдырып, өзінің тегін де берген. Кейбір Шикклгрюберлер Валдвиртль аймағында әлі де тұрады.

Некесіз қыз

1869 жылдың басында Алоис Гитлер Төменгі Австрияның Зветель ауданындағы Леопольдштейн, Арбесбахта тұратын Текла Пенцпен (1844 жылдың 24 қыркүйегінде туған) байланысқа түсті. Осының нәтижесінде 1869 жылдың 31 қазанында Терезия Пенц дүниеге келді. Кейін Текла Хорнер деген адамға тұрмысқа шықты, ал Терезия Йохан Рамерге тұрмысқа шығып, Швертберг қаласында тұрып, кем дегенде алты бала өмірге әкелді.

Ерте тұрмыстағы өмірі

1873 жылы Алоис Гитлер 36 жасында алғаш рет үйленді. Анна Гласл Хёрр – 50 жастағы, бай кеденшінің қызы еді. Ол үйленген кезде денсаулығы нашар болған, немесе көп ұзамай мүгедек болып қалған. Бірінші әйеліне үйленгеннен кейін көп ұзамай Алоис Браунау-ам-Инн қаласындағы 219-үй нөміріндегі «Поммер» қонақүйінде жұмыс істейтін жас қызметші қыз Франциска «Фанни» Матцельсбергермен байланыс жасады. Смит 1870 жылдары Алоис көптеген қарым-қатынастар жасағанын, нәтижесінде әйелі сотқа шағымдануға мәжбүр болғанын айтады; 1880 жылдың 7 қарашасында Алоис пен Анна өзара келісім бойынша ажырасты, бірақ некеде қалды. 19 жасар Матцельсбергер 43 жасар Гитлердің сүйіктісіне айналды. 1876 жылы, Аннадан ажырасуға төрт жыл бұрын, ол Клара Пёльцльді үй шаруашылығына қызметші ретінде жұмысқа алды. Ол оның өгей ағасы Непомуктің (оның биологиялық әкесі немесе ағасы болуы мүмкін) 16 жасар немересі еді. Егер Непомук Алоис Гитлердің биологиялық әкесі болса, онда Клара Алоиске жартылай туысқан қыз болар еді; егер Йохан Георг Алоиске биологиялық әке болса, онда Клара Алоиске бірінші туысқан болар еді. Матцельсбергер «қызметші қыз» Кларадан басқа жұмыс табуын талап етті, ал Гитлер Клара Пёльцльді жіберді. 1882 жылдың 13 қаңтарында Матцельсбергер Гитлердің Алоис есімді заңды емес ұлын дүниеге әкелді, бірақ олар үйленбегендіктен, баланың тегі Матцельсбергер болды, оны «Алоис Матцельсбергер» деп атады. Алоис Гитлер Фанни Матцельсбергерді өзінің сүйіктісі ретінде сақтап, заңды әйелі (ажырасқан Анна) ауырып, 1883 жылдың 6 сәуірінде қайтыс болды. Келесі айда, 22 мамырда Браунауда, куәгер ретінде басқа кеденшілер болған салтанатта 45 жастағы Алоис 21 жастағы Матцельсбергерге үйленді. Ол өзінің ұлын Алоис Гитлер кіші деп мойындады. 1883 жылдың 28 шілдесінде туған Анжела Алоис (үлкен) пен оның әйелі Фаннидің екінші баласы болды. Алоис өзінің мамандығына сенімді болды және енді жоғарылауға ұмтылмады. Тарихшы Алан Буллок оны «қатал, сезімтал емес және тез ашуланатын» адам ретінде сипаттады. Оның әйелі Фанни, онда 23 жаста болған, өкпе ауруына шалдықты, сондықтан ол жұмыс істей алмады. Ол Браунауға жақын Рансхофен деген кішкентай ауылға көшірілді. Фаннидің өмірінің соңғы айларында Клара Пёльцль Алоиске мүгедек пен екі балаға (Алоис кіші және Анжела) күтім жасау үшін оралды. Алоис Гитлердің екінші әйелі Фанни Гитлер 1884 жылдың 10 тамызында 23 жасында Рансхофенде қайтыс болды. Фанни қайтыс болғаннан кейін Клара Пёльцль оның үйінде үй шаруасын атқарады. Римнен рұқсат келіп, 1885 жылдың 7 қаңтарында Гитлердің «Поммер» қонақ үйінің жоғарғы қабатындағы жалға алынған бөлмелерінде үйлену тойы өтті. Аз ғана қонақтар мен куәгерлерге тамақ берілді. Содан кейін Гитлер күні бойы жұмыс істеді. Тіпті Клара да тойды қысқа өткізді. Некеде болған кезінде, Алоиске әкесі Клараның анасымен бірдей болуы мүмкін, Алоис пен Клара бір-бірін «қарындас» және «қарындас» деп атай берді. 1885 жылдың 17 мамырында, үйленуден төрт ай өткен соң, жаңа әйел Клара Гитлер өзінің тұңғыш баласы Густавты дүниеге әкелді. 1886 жылы Айда есімді қызын дүниеге әкелді. 1887 жылы Отто дүниеге келді, бірақ бірнеше күннен кейін қайтыс болды. 1887-1888 жылдың қысында Гитлер отбасына дифтерия жұқтырып, Густав (8 желтоқсан) мен Ида (2 қаңтар) қайтыс болды. 1889 жылдың 20 сәуірінде ол тағы бір ұлға, болашақ нацистік Германияның диктаторы Адольф Гитлерге, дүниеге келді. Адольф ауру бала еді, анасы оны қатты уайымдады. Алоис туғанда 51 жаста болды және бала тәрбиелеуге қызығушылық танытпады, ол бәрін әйеліне қалдырды. Жұмыстан бос уақытында мейрамханада немесе өзінің хоббиі – ара шаруашылығымен айналысты. Алоисты Браунаудан Пасауға ауыстырды. Ол 55 жаста, Клара 32 жаста, Алоис 10 жаста, Анжела 9 жаста, Адольф 3 жаста еді. 1892 жылдың 1 тамызынан бастап отбасы Пасаудағы Терезейнштрассе 23 мекенжайында тұрды. Алоис Линцте жақсырақ жалақы алатын лауазымға орналасқаннан кейін бір ай өткен соң, 1893 жылдың 1 сәуірінде әйелі мен балалары Пасаудағы Капузинерштрассе 31 мекенжайындағы екінші қабаттағы бөлмеге көшіп барды. Клара жаңадан Эдмундты дүниеге әкелген еді, сондықтан ол балаларымен бірге Пасауда қалады деп шешті. 1896 жылдың 21 қаңтарында Адольфтің кіші қарындасы Паула дүниеге келді. Ол Алоис Гитлер мен Клара Пёльцльдің соңғы баласы. Алоис көбінесе отбасымен бірге болды. Оның балалық шағынан бастап 14 жасқа дейінгі бес баласы бар еді. Эдмунд (балалардың ең кішісі) 1900 жылдың 2 ақпанында қызылшадан қайтыс болды. Алоис ұлы Адольфтің мемлекеттік қызметте мансап құруын қалады. Алайда, Адольф әкесінен соншалықты мүңкігендіктен, оның тілегін қабылдағысы келмеді. Ол ұзақ жылдар бойы еңбек ету ойынан қынжырды. Алоис ұлын бағынуға мәжбүрлеуге тырысты, ал Адольф әкесі қаламайтын нәрсенің керісінше істеуге тырысты. Роберт Г. Л. Уэйт атап көрсетті: «Тіпті оның жақын достарының бірі Алоис әйелімен [Клара] «өте қатал» болғанын және үйде оған «еш сөз айтпағанын» мойындады». Алоис жаман көңілде болса, ол үлкен балаларды немесе Клараның өзін олардың алдында мазақтады. Алоис Гитлердің немересі Уильям Патрик Гитлер әкесі Алоис кішіден Алоис Гитлер ағасы балаларын ұратынын естігенін айтты. Алоис «авторитарлық, үстемдік танытатын, қатал күйеу және талапкер, ызалы және көбінесе ашуланшақ әке» және «қатаң, тез ашуланатын, балаларынан сөзсіз құрмет пен бағынуды талап ететін және оның күтулері орындалмағанда сауырылған таяқ қолданатын әке» ретінде сипатталған. Ол 1895 жылдың 25 маусымында 58 жасқа толғаннан кейін 40 жылдық кедендік қызметтен кейін отбасымен бірге шаруашылыққа көшіп, зейнетке шықты. 1903 жылдың 3 қаңтарында Алоис әдеттегідей таңғы шарап ішу үшін Гасхаус Визингерге (№ 1 Михаельсбергштрассе, Леондинг) барды. Оған газет ұсынылды және ол дереу құлап түсті. Ол жақын бөлмеге көшірілді және дәрігер шақырылды, бірақ ол қонақ үйде, ең болмаса плевралық қан кетуден қайтыс болды. Әкесі қайтыс болған кезде 13 жаста болған Адольф Гитлер «Мен қақтығыс» кітабында ол «апоплексиядан» қайтыс болғанын жазды. «Жас Гитлерді білгенімше» кітабында Гитлердің балалық шағының досы Август Кубичек: «Оның он төрт жастағы ұлы (қате) әкесінің денесін көргенде, өзін ұстай алмай жылап жіберді» деп еске алды.

Қабір тасын алып тастау

2012 жылдың 28 наурызында, Леондинг қалалық қорымында Алоис Гитлер мен оның әйелі Клараның қабірін белгілеген қабір тасы, Курт Питтертшацчердің мәлімдемесіне сәйкес, туысы тарапынан алынып тасталды. Бұл туыстың Алоис Гитлердің бірінші әйелі Аннаның қарт жақыны болғаны айтылады, ол сондай-ақ жалға алынған жерлеу учаскесіне қатысты құқықтарынан бас тартты. Учаске ақ қиыршық таспен жабылған және кейіннен алынып тасталған ағаш өсіп тұрған. Адольф Гитлердің ата-анасының қалдықтары әлі де сол жерде көмілген-көмілмегені белгісіз.