Кіріспе
Рабдомиосаркома (РМС) – бұл мезенхималық жасушалардан дамыған, қатерлі ісік түрі, олар скелеттік бұлшық еттерінің миоциттеріне толыққанды дифференциацияланбаған. Ісіктің жасушалары рабдомиобласттар деп аталады. Төрт субтипі бар: эмбрионалды рабдомиосаркома, альвеолярлық рабдомиосаркома, плеоморфты рабдомиосаркома және шпиндельді жасушалы/склерозды рабдомиосаркома. Бұл ауру көбінесе балалық шақта кездесетін ауру болып саналады, өйткені жағдайлардың басым көпшілігі 18 жасқа дейінгілерде болады. H&E бояуындағы көрінісіне байланысты, бұл ауру балалық шақтағы кішкентай көк дөңгелек жасушалы ісіктердің бірі ретінде сипатталады. Бұл ауру салыстырмалы түрде сирек кездеседі, бірақ барлық жұмсақ тінді саркомалардың шамамен 40% құрайды. РМС денедегі кез келген жұмсақ тіндерде пайда болуы мүмкін, бірақ көбінесе бас, мойын, көз шеңбері, несеп-жыныс жүйесі, жыныс мүшелері және аяқ-қолдарда кездеседі. Нақты қауіп факторлары анықталмаған, бірақ ауру кейбір туа біткен аномалиялармен байланысты. Белгілер мен симптомдар ісіктің орналасуына қарай өзгереді, ал емдеу барысы біріншілік ісіктің орналасуымен тығыз байланысты. Метастаздың жиі кездесетін орындарына өкпе, сүйек миы және сүйектер жатады. РМС-ті жіктеудің көптеген жүйелері және анықталған гистологиялық типтері бар. Эмбрионалды рабдомиосаркома ең көп таралған түрі және жағдайлардың шамамен 60% құрайды. Емдеу нәтижелері айтарлықтай өзгереді, бес жылдық өмір сүру көрсеткіші РМС түріне байланысты 35-тен 95%-ға дейін ауытқиды, сондықтан тиімді емдеу және басқару үшін дұрыс диагноз қою өте маңызды. Емдеу әдетте хирургиялық араласу, химиотерапия және сәулелік терапияның комбинациясын қамтиды. Жаңа диагноз қойылған және метастаздық белгілері жоқ пациенттердің 60-70% осы бірлескен терапиялық тәсілді қолдану арқылы емделуі мүмкін. Агрессивті көп режимді емдеуге қарамастан, метастаздық РМС-і бар пациенттердің 20%-дан азы аурудан толыққанды айығуға қол жеткізеді.
Түрлері
Рабдомиосаркоманы диагностикалау қиын болғандықтан, субтиптерді нақты жіктеу қиындық тудырды. Осының салдарынан, жіктеу жүйелері институттар мен ұйымдар арасында әртүрлі болып келеді. Дегенмен, 2020 жылғы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) жіктемесінде рабдомиосаркома төрт гистологиялық субтипке бөлінеді: эмбрионалдық, альвеолярлық, плеоморфтық және шпиндельді клеткалы/склерозданушы.
Эмбрионалды
Эмбриональды рабдомиосаркома (ЭРМС) – ең көп кездесетін гистологиялық түрі, балалық шақтағы жағдайлардың шамамен 60–70% құрайды. Көбінесе ол нөлден төрт жасқа дейінгі балаларда кездеседі, ең жоғары көрсеткіш 1 миллион балаға 4 жағдайды құрайды. ЭРМС-ке шпиндел тәрізді жасушалар және бай строма тән, морфологиясы 6-8 апталық эмбрионның дамитын бұлшықет жасушаларына ұқсас. Ісіктер көбінесе бас және мойын аймағында, сондай-ақ зәр-жыныс жүйесінде пайда болады.
Эмбриональды субтип
Ботриоидтық рабдомиосаркома көбінесе шырышты қабықпен жабылған мүшелерде кездеседі, оның ішінде қын, несеп қуығы және мұрынша (бірақ мұрыншада кездесетін жағдайлар көбінесе үлкен балаларға әсер етеді). Ол көбінесе бір жасқа толмаған нәрестелерде зардап шеккен мүшеде дөңгелек, жүзім шоғына ұқсас масса түрінде көрінеді. Гистологиялық тұрғыдан ботриоидты нұсқасының жасушалары эпителийдің (камбиум қабатының) астындағы тығыз ісік қабатымен сипатталады.
Альвеолярлық
Альвеолярлық рабдомиосаркома (АРМС) екінші жиі кездесетін түрі болып табылады. АРМС рабдомиосаркомаға байланысты ісіктердің шамамен 20–25%-ын құрайды және 0-ден 19 жасқа дейінгі әр миллион адамға шамамен бір жағдайды көрсетеді, барлық жас топтарында тең таралады. Осы себепті, бұл жас ересектер мен жасөспірімдерде байқалатын РМС-тің ең көп кездесетін түрі, олар эмбрионалдық нұсқаға аз бейім. РМС-тің осы түрі өкпе альвеолаларына ұқсас кеңістіктердің айналасында жиналаған тығыз, дөңгелек жасушалармен сипатталады, бірақ осы ерекше альвеолалық кеңістіктерсіз де нұсқалары табылды. АРМС көбінесе аяқ-қолдарда, денеде және қуыс қуыстарында пайда болады. Ол ERMS-ке қарағанда көбінесе күштірек болады. Ол көбінесе ересектерде кездеседі, балаларда сирек кездеседі және көбінесе аяқ-қолдарда анықталады. Осы типтегі қатерлі ісіктердің арасында айқын ажыратудың болмауына байланысты, клиниктер анық емес белгілері бар немесе белгілері жоқ саркомаларды анапластикалық РМС деп белгілейді. Бұл РМС-тің ең агрессивті түрі және көбінесе қарқынды емдеуді қажет етеді.
Спинделдік жасушалар/склерозинг
Шеңберлі клеткалы/склерозды рабдомиосаркома – 2020 жылғы Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) жұмсақ тіндер саркомаларының жіктемесіне қосылған қосымша түр. Бұл түр тегіл бұлшықет тінінің қатерлі ісігі болып табылатын лейомиосаркомаға өте ұқсас, және фасцикулярлық, шпиндельдік және лейомиоматоздық өсу үлгісімен, айқын рабдомиобластылық дифференциациямен сипатталады. Көбінесе ұрықтық қап маңында кездеседі, және осы рабдомиосаркоманың нақты түрі үшін бес жылдық өмір сүру көрсеткіші 95% құрайды, демек, емделу мүмкіндігі жоғары. Басқару және емдеуді бағыттау үшін бірнеше жіктеу жүйелері ұсынылған, ал ең соңғы және кеңінен қолданылатын жүйе – «Рабдомиосаркоманың халықаралық жіктемесі» немесе ICR. Ол 1995 жылы IRSG (Рабдомиосаркома зерттеу тобы) тарапынан рабдомиосаркоманың көрінісін, гистологиясын, эпидемиологиясын және емдеуін зерттеуге бағытталған төрт көп орталықты сынақтар сериясынан кейін құрылды (IRSG I–IV). Аурудың әртүрлі көрінісіне және әдетте агрессивті сипатына қарамастан, рабдомиосаркоманы ерте диагностикалау және емдеу мүмкіндігі бар. Төртінші IRSG зерттеуі көрсеткендей, пациенттердің 23% қатерлі ісіктің толық резекциясы үшін уақтылы диагноз алған, ал 15% резекция ауру клеткаларының минималды қалдықтарымен жасалған.
Тәуекел факторлары
Рабдомиосаркоманы диагностикалау қиын. Осы қатерлі ісікке шалдығу мүмкіндігін арттыратын қауіп факторларына Ли-Фраумени синдромы, 1-типті нейрофиброматоз, Беквит-Видеман синдромы, Костелло синдромы, Нунан синдромы және DICER1 синдромы сияқты мұрагерлік аурулар жатады.
Емдеу
Рабдомиосаркоманы емдеу – хирургиялық араласу, химиотерапия, сәулелік терапия және, мүмкін, иммунотерапияны қамтитын көпсалалы тәжірибе. Әдетте, біріктірілген емдеу схемасының алғашқы қадамы хирургиялық операция болып табылады. Ісіктің орналасуына байланысты резекциялау мүмкіндігі әртүрлі, ал рабдомиосаркома көбінесе толық хирургиялық резекцияға мүмкіндік бермейтін жерлерде пайда болады, бұл айқын ауруларға және функция жоғалтуына әкеледі. Рабдомиосаркома ісіктерінің 20%-дан аз бөлігі теріс жиектерімен толық резекцияланады. Рабдомиосаркомаларға химиотерапия өте тиімді, шамамен 80% жағдайда емге жауап береді. Шындығында, рабдомиосаркомасы бар барлық науқастарға көп препаратты химиотерапия көрсетіледі. Адъювантты және неоадъювантты терапияны, химиотерапиялық препараттарды қолданғанға дейін, хирургиялық емдеу ғана аман қалу көрсеткіші <20% құрады. Қазіргі адъювантты терапиямен аман қалу деңгейі шамамен 60–70% жетеді. Рабдомиосаркоманы емдеу үшін химиотерапияның екі негізгі схемасы бар: винкристин, актиномицин D және циклофосфамидтен тұратын VAC схемасы және ифосфамид, винкристин және актиномицин D-ден тұратын IVA схемасы. Бұл препараттар аурудың сатысына және қолданылған басқа терапияларға байланысты 9–15 цикл бойы қолданылады. Сәулелік терапия, қатерлі жасушаларды сфокусты сәулелену дозасымен жоятын ем, рабдомиосаркоманы емдеуде жиі қолданылады, және осы емді емдеуден алып тастау рецидивтің жоғарылауына әкеледі. Ісіктің толық резекциясы маңызды органдардың (көз, несеп қуығы және т.б.) зақымдануына немесе жоғалуына әкелетін жағдайларда сәулелік терапия қолданылады. Жалпы алғанда, толық резекция мүмкін болмаған жағдайда сәулелік терапия ұсынылады. Кейбір жағдайларда арнайы сәулелік терапия қажет болуы мүмкін. Бракхитерапия, яғни ісік немесе қатерлі ісік орнына тікелей кіші радиоактивті «тұқымдарды» енгізу, сезімтал аймақтардағы ісігі бар балаларға, мысалы, ұрыққа, несеп қуығына немесе қынапқа жиі ұсынылады. Бұл сәулеленудің таралуын және дозалаудан кейін болатын кешкі токсикалық әсерлерді азайтады. Сәулелік терапия көбінесе жоғары сатыдағы жіктелімдерде қолданылады. Иммунотерапия – әлі де дамып келе жатқан салыстырмалы түрде жаңа емдеу әдісі. Бұл әдіс науқастың иммундық жүйесін қатерлі жасушаларды анықтау үшін жұмылдыру және оқытуды қамтиды. Бұл ісікке қарсы иммундық жасушаларды тартуға арналған шағын молекулаларды енгізу арқылы, науқастан алынған иммундық жасушаларды алып, ісік антигендерін ұсыну арқылы немесе басқа да тәжірибелік әдістер арқылы ісікке шабуыл жасау үшін оқыту арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Мысал ретінде, науқастың дендриттік жасушаларының бір бөлігін, иммундық жүйені шетелдік жасушаларға бағыттайтын, PAX3 FKHR фузиялық ақуызымен ұсыну арқылы науқастың иммундық жүйесін қатерлі рабдомиосаркома жасушаларына бағыттауға болады. Барлық қатерлі ісіктер, соның ішінде рабдомиосаркома, осы жаңа, иммундық негізделген тәсілден пайда көруі мүмкін.
Прогноздық
Рабдомиосаркомамен ауыратын науқастардың болжамы жасқа, ісіктің орналасқан жеріне, ісіктің хирургиялық жолмен алыну мүмкіндігіне, ісіктің мөлшеріне, аймақтық лимфа түйіндеріне қатысуына, метастаздың болуына, метастаздың орналасқан жері мен таралуына, сондай-ақ ісік жасушаларының биологиялық және гистопатологиялық сипаттамаларына байланысты екені көрсетілген. РМС-тің көп бөлігі балалар мен жасөспірімдерде кездеседі, хабарланған жағдайлардың үштен екісі 10 жасқа дейінгі балаларда болады. Көптеген жағдайларда РМС дамуына анық қауіп факторлары жоқ. Көбінесе ол ешқандай көзге көрінетін себепсіз спорадикалық түрде пайда болады. Дегенмен, РМС отбасылық қатерлі ісік синдромдарымен және туа біткен аномалиялармен байланысты, оның ішінде 1-типті нейрофиброматоз, Беквитт-Видеман синдромы, Ли-Фраумени синдромы, кардио-фацио-құтырлы синдром және Костелло синдромы. Сондай-ақ, ата-ананың кокаин мен марихуана қолдануымен де байланысты.
Тарих
Рабдомиосаркоманы алғаш рет 1845 жылы неміс дәрігері Вебер сипаттады, бірақ РМС 1946 жылы Артур Стоуттың мақаласынан кейін ғана ресми түрде жіктелді. Алғашқы отыз жылғы зерттеулерді Ұлттық қатерлі ісіктер институты (NCI) қаржылаған тәуелсіз кооператив, Балалар онкология тобының құрамына кірген Intergroup Rhabdomyosarcoma Study Group (IRSG) жүргізді.
Зерттеу
Рабдомиосаркоманың ісіктік дің жасушалары анықталды және фибробласт өсу факторының 3-рецепторы олардың маркері ретінде ұсынылған. Мұндай жасушаларға қарсы шартты түрде көбейетін аденовирустарды қолдануға бағытталған клиникаға дейінгі жануарлар зерттеулері жүргізілуде. Рабдомиосаркоманы эпигенетикалық түрде емдеудің маңызы артып келеді. Бхаратхи және авторлар тобының жақында жүргізген зерттеуі бойынша, энтиностат деацетилаза ингибиторы HDAC3 белсенділігін нақты түрде бұғаттап, PAX3:FOXO1 трансляциясын тежейтін микроРНК-ның эпигенетикалық тұншығуына жол бермейді, осылайша альвеолярлық рабдомиосаркоманың (aRMS) агрессивті субтипінде әсер етеді. Осы нәтижелер және жүргізіліп жатқан клиникалық сынақтар (ADVL1513) aRMS-і бар кейбір пациенттер үшін тиімді терапияны ұсынуға үміт береді.