Кіріспе
Leaside (/'liːˌsaɪd/) – Канаданың Онтарио провинциясындағы Торонто қаласындағы аудан. Ол Торонто орталығының солтүстік-шығысында, Эглинтон даңғылының шығысы мен Бэйвью даңғылының жанында орналасқан. Бұл аудан атын Уильям Ли және Ли отбасынан алған, олар 19 ғасырдың басында осы жерге қоныстанған. Аймақ алғаш рет 19 ғасырда Торонтомен бірге егіс алқабы ретінде дамыды. 1913 жылы қала мәртебесіне ие болды. 1967 жылы Шығыс Йорк муниципалитетімен бірігіп, Шығыс Йорк ауданын құрады. 1998 жылы Торонто қаласының құрамына кірді. Бұл қаланың ең қымбат және эксклюзивті аудандарының бірі.
Ерте тарих
Торонтоның жалпы аймағында әртүрлі алғашқы халықтар кем дегенде б.з.д. 3000 жылдан бері қоныс тепкен, олардың ішінде Лоренциялық халық 17 ғасырдың басында Торонтоның шығысына қарай оңтүстікке қарай жылжуымен келген. Бұл аймаққа алғаш рет келген еуропалық – Этьен Бруле, ол 17 ғасырдың басында осы жерден өтіп кеткен. Еуропалықтардың мұқият зерттеулері 1780 жылдары, Америка революциясынан қашқан адамдардың келуімен басталды. Джон Лиа аға 1773 жылы Ланкаширде дүниеге келді және 1819 жылы Жоғарғы Канаданың Йорк қаласына көшіп келді, бұрын 1818 жылы АҚШ-тың Филадельфия қаласына қоныс аударған. Көшіп келмес бұрын ол Мэри Хатчисонға (Камберлендте туған) үйленді және 1814 жылдың 28 мамырында Ланчестерде алғашқы балалары Уильям Ли дүниеге келді. Джон Лиа ағаның үш баласы болды: Уильям, Джон кіші және Мэри. 1851 жылы Уильям Ли әкесінің фермасының оңтүстігінде жер сатып алып, үлкен сегізбұрышты кірпіш үй салуға кірісті, оны «Лисайд» деп атады. Үй 1854 жылы аяқталды, сол жылы Джон Лиа аға 81 жасында қайтыс болды. Бұл ғимарат Уильям Лиа отбасы үшін үй және сот үйі ретінде ғана емес, сонымен қатар ол Йорк округінің магистраты болғаннан кейін жақын арада резиденция, қалалық әкімдік және пошта кеңсесі ретінде де қызмет етті. 1893 жылы қайтыс болғаннан кейін мүлік Уильямның үлкен ұлы Джозефке тиді. Джозеф 1903 жылға дейін сегізбұрышты үйде тұрды. Кейін ол тасталып, 1913 жылы Канаданың Солтүстік темір жолымен бұзылды. Компания кейіннен компанияның жоспарланған теміржол бұтақтары мен қалалық ауданына орын беру үшін ескі ескерткішті өртеп, жерді тазартты. 1870 жылдары Онтарио және Квебек теміржол компаниясы Уильям Лианың меншігінің оңтүстік-шығыс бұрышындағы бірнеше акр жерді сатып алып, теміржолын өткізді. Онтарио және Квебек теміржол компаниясы 1884 жылы қаржылық қиындықтарға тап болды және өзінің теміржолының бір бөлігін, соның ішінде Лисайд арқылы өтетін учаскені 999 жылға Канадалық Тынық мұхиты теміржолына жалға берді. Канадалық Тынық мұхиты теміржолы Уильям Лиден сатып алынған жерде техникалық қызмет көрсету станциясын және жылжымалы өтпе жолын құруға шешім қабылдады, себебі бұл жер тегіс болғандықтан қолайлы деп есептелді. Станция 1894 жылдың қыркүйегінде аяқталды және Уильям Лианың құрметіне «Лисайд» деп аталды.
Үлгілі қаланы дамыту
1912 жылы Канаданың Солтүстік темір жолының иелері Уильям Маккензи мен Дональд Манн ландшафт сәулетшісі Фредерик Тодтты жалдап, Лисайд ауданы арқылы CP желілерінің қасында жүретін темір жолдың техникалық қызмет көрсету алаңының айналасында салынатын қауымдастықтың дамуын жоспарлады. Маккензи мен Тодд мұндай қала үшін жер сатып алу үшін «Йорк жер компаниясын» құрды. Компания 300 мыңнан астам жерді сатып алды, соның ішінде үшінші концессияның көп бөлігі мен Эглинтон даңғылының солтүстігіндегі бірқатар жерлерді. Лисайд қаласын Тодд компания үшін жоспарлаған, ол жергілікті көшелердің көпшілігіне өз есімін берді; Лэрд драйв, Ханна жолы және Уикстид даңғылы Канаданың Солтүстік темір жолы компаниясының басшыларының есімдерін алып жүр. Торонто қаласына да ұқсас өтініш жіберілді, бірақ оған да ұқсас жауап алынды. Лисайдты басқа қаланың немесе қалашаның құрамына қосуға жасаған тырысыстары сәтсіз аяқталғаннан кейін, полковник Дэвидсон мен Рэндольф МакРэй Лисайдты қала ретінде тіркеу үшін Онтарио провинциясына өтініш жасады. Лисайд қаласы 1913 жылдың 23 сәуірінде ресми түрде тіркелді. Лисайдтың халқы 43 адамды құрады. 1913 жылдың 8 мамырында Лисайд қалалық кеңесі сайланды. Жаңа зауытқа қоса, «Канада сымдары мен кабельдері» компаниясы өндірістік тиімділікті арттыру үшін Торонтодағы өзге де өндіріс орындарын сол жерге көшірді. «Canada Wire and Cable» сондай-ақ, оқ-дәрі өндірісін бақылау үшін «Leaside Munitions Company» еншілес компаниясын құрды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде аймақтағы өнеркәсіптік даму жоспарланғандай жүрді, бірақ күтілген тұрғын үй құрылысы жүзеге аспады. 1929 жылға дейін халық саны 500-ден аспады. Бірінші дүниежүзілік соғыс өнеркәсіптік өнімге деген сұранысты арттырды, бірақ жаңа тұрғын үйге деген қажеттілікті азайтты. «Канаданың Солтүстік темір жолының» банкротқа іріккені жобаны зиянға ұшыратты, ал Лисайдтың шалқая орналасқандығы оны Торонтодан келген жұмысшылар үшін тартымсыз етті.
Торонтоның маңындағы өсіп-өну
Соғыстан кейін, 1918 жылдың 18 маусымында Канаданың әуе поштасын жеткізудің алғашқы рейсі осы жерде жасалды, ол кезде ұшқыш Брайан Пек Монреальден (Квебек) 120 хат жеткізді. Алайда, сол кезде Лисайд Торонтоның шетінде орналасқан және инвестиция үшін тартымды аймаққа айналды. Балтиморлық инвесторлар Роберт Т. Дэвиске бұрын тиесілі болған жерді жарыс жолы салу үшін сатып алды. Олар жолды басқару үшін «Торнклиф Парк Жарыстар және Асыл Тұқымды Мал Шарұашылығы Ассоциациясы» ЖШС құрды. Ұлы депрессия басталғанда «Дюрант Мотор Компаниясы» қаржылық қиындықтарға тап болды. Соңғы автомобильдер 1933 жылы шығарылды, ал ғимараттарды «Канада Сым және Кабель» компаниясы пайдаланды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда «Линкольн Электрик» компаниясы өзінің операцияларын «Канада Сым және Кабель» зауытының жанындағы Лисайд индустриалды паркіне көшірді. 1940 жылы салынған жаңа орналасқан жері 1940 жылдың 16 шілдесінде «Research Enterprises Limited» компаниясы құрылды. Компания тек соғыс кезінде жұмыс істеді және 1946 жылы жабылды. Дегенмен, бұл Лисайд тарихындағы ең ірі жеке жұмыс беруші болды, ең шарықталу кезеңінде 7500-ден астам ер және әйел жұмыс істеді. Бұл жерде әскери радио жабдықтары мен оптикалық құралдар өндірілді, соғыс кезінде өндірілген тауарлардың жалпы құны 220 миллион доллар (CDN) құрады. Канада Корольдік Әуе Күштерінің (RCAF) жарнамалық жоспарының бөлігі ретінде Лисайд қаласы ресми түрде 6-шы топтың 432-ші эскадрильясын «қабылдады». 1943 жылдың 1 мамырында құрылған және қабылданып алынған эскадрилья қаланың атын өзінің лақап аты ретінде алды, соның салдарынан 432-ші «Лисайд» эскадрильясы RCAF аталды. Бұл демеу соғыс аяқталғанға дейін сақталды. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанда Лисайдтың халқы 9800 адамды құрады. 1949 жылы Лисайд халқы 14 826-ға жетті. Бұл жер бұрын батпақ болған, онда адамдар бақшалары үшін құм қазып алып жатқан. Сол жылы Торонтодан келген инвесторлар жарыс жолын сатып алды. 1950 жылдары Торнклифтің қарқынды өсуі Дон аңғары арқылы екінші солтүстік-оңтүстік көпір салуды қажет етті. 1955 жылы Лисайд халқы 16 779 адамға жетіп, Шығыс Йорк аймағын құрады. Осылайша Лисайд Шығыс Йорк аймағының бір бөлігіне айналды. 1970 жылы Лисайд станциясына жолаушылар пойызы тоқтатылды және станция жабылды. Станция 1980 жылдары қысқа мерзімге мейрамхана ретінде қайта ашылды, бірақ одан кейін жолаушылар тасымалы қайтадан тоқтатылды. Лисайд әуежайы қолданыстан шығып, 1971 жылы соңғы ангар бұзылды. 1991 жылы «Alcatel» компаниясы «Canada Wire and Cable» компаниясын сатып алды, ал 1996 жылы операциялар Маркхэмге көшірілді, ал бұл жер сауда орталығына айналды. Зауыт жылдар бойы кеңейіп, Лисайдқа үлкен әсер етті, ең шарықталу кезеңінде 2700-ден астам жұмысшы жұмыс істеді. Ол сонымен қатар қауымдастыққа басқа да түрлі жолдармен, мысалы, 1918 жылы су құбырының құрылысына инвестиция жасау арқылы үлкен әсер етті. 1998 жылы Шығыс Йорк бес басқа муниципалитетпен бірігіп, жаңа Торонто қаласын құрды.
География
Лисайд Ирокез жазығында орналасқан. Мұздық Ирокез көлінің әрекеттері Лисайд аймағын үш жағынан терең өзен аңғарларымен қоршалған жазық үстіртке айналдырды.
Мәдениет
Лисайд негізінен жоғарғы орта тапқа жататын отбасылар тұратын жеке үйлерден құралған. Лисайдтағы ең әйгілі үй – Джеймс Лидің үйі, ол 201 Сазерленд драйв мекенжайында орналасқан. 1909 жылы салынған бұл үй ерекшелігі – арт жағы Сазерленд драйвке қарауымен ерекшеленеді. Ол бастапқыда қазір жоқ болған көшеге қарап салынған.
Демалыс
Лисайдтегі ең үлкен демалыс орталығы – Лисайд еске алу қоғамдық бағдары, онда жабық жүзу бассейні, екі мұз айдыны, керлинг алаңы және үлкен зал бар. Серена Гунди паркі Лисайдтың солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Парк көбінесе табиғи күйде сақталған аумақтарды қамтиды. Жазда пикниктерге және жаяу серуендерге, ал қыста – шаңғы тебуге қолайлы. Бұл парк Саннибрук паркімен де жаяу жолдары арқылы байланысқан. Трейс Мэнс паркі Лисайдтың оңтүстігінде орналасқан. Оңтүстік-батыстағы Ховард Талбот паркінде екі бейсбол алаңы бар.
Білім
Northlea бастауыш және орта мектебі Эглинтон даңғылының солтүстігіндегі Рамси жолындағы ескі Дивадейл иелігінің орнында орналасқан. Ол 1944 жылы ашылды және 15 сынып бөлмесіне ие болды. 1991–1993 жылдары мектепте кең ауқымды жөндеу жұмыстары жүргізіліп, қазіргі таңда 800-ден астам оқушы білім алып жатыр. Жөндеу мектепке қосымша сынып бөлмелерін, жаңа кітапхананы және екінші спорт залын қосты. Ойын алаңы жасанды газонмен жабдықталған. Мектепті Торонто аудандық мектеп кеңесі басқарады. Northlea – кіші балабақшадан 8-сыныпқа дейін қалыпты ағылшын тіліндегі білім беру бағдарламаларын және аға балабақшадан 8-сыныпқа дейін француз тіліндегі тереңдетілген білім беру бағдарламаларын ұсынатын екі бағытты мектеп. Northlea француз тіліндегі таңғажайып бағдарламаларға қатысу үшін қаладан келетін оқушыларды құшақ жайып қарсы алады. Оңтүстік Лисайдтегі Лисайд орта мектебіне жақын орналасқан Бессборо бастауыш және орта мектебі Лисайдтың ескі бөлігінде тұратын тұрғындарға білім беру мүмкіндігін ұсынады. Сондай-ақ Бессборо драйвінде орналасқан Сент-Анселм католик мектебі 1939 жылы ашылып, қазіргі таңда кіші балабақшадан 8-сыныпқа дейінгі 340 оқушыны қабылдап оқытуда. Rolph Road Elementary School – кіші балабақшадан 6-сыныпқа дейінгі оқушыларға арналған бастауыш мектеп және аймақтағы тағы бір бастауыш мектеп болып табылады. Ол Рольф-роудта орналасқан, Оңтүстік Лисайдте орналасқан және Бессборо мектебіне оқушылар дайындайтын мектеп ретінде танылады. Лисайд орта мектебі 1945 жылы Рольф Роуд мектебінің жоғарғы қабатында құрылды. 1948 жылдың қыркүйегінде «жаңа» орта мектеп есігін ашып, Лоуренс Парк және Джарвис колледжінде оқыған жергілікті оқушыларды қарсы алды. 1940-1950 жылдары осы мектептердің дамуымен қатар, Лисайдтың халқының өсуі Солтүстік Торонтодағы алғашқы мектепке дейінгі білім беру мекемептерінің бірін құруға қолдау көрсетті. Саннибрук мектебі 1952 жылы Лисайдтегі Кентербери шіркеуінің Сент-Августин шіркеуінің жертөлесінде ашылды. 1960 жылы мектеп өзінің қазіргі орнына, 469 Мертон көшесіне, Дэвисвиллдегі Лисайдтың батыс жағына көшірілді. Торонто аудандық мектеп кеңесінен басқа, қалада тағы үш мемлекеттік мектеп кеңесі жұмыс істейді. Торонто католиктік аудандық мектеп кеңесі (TCDSB) – ағылшын тіліндегі жеке білім беру кеңесі; Conseil scolaire Viamonde – француз тіліндегі зайырлы мемлекеттік білім беру кеңесі; және Conseil scolaire de district catholique Centre Sud – француз тіліндегі жеке білім беру кеңесі. Дегенмен, француз мектептері Лисайд ауданында мектеп ашпаған. St. Anselm Catholic School – Онтарио штатының Торонто қаласының оңтүстігінде орналасқан, барлық балаларға білім беретін, католик дініндегі бастауыш мектеп. Ол Кантерберилік философ және теолог, әулие Ансельмнің құрметіне аталған. Ол 1939 жылы директор Мэри Бриннің басшылығымен 2 сыныппен құрылды. Мектепке 1943, 1947 және 1951 жылдары қосымша ғимараттар салынды. 1966 жылы кітапхана мен спорт залы ашылды. Бүгінгі таңда мектеп балабақшадан 8-сыныпқа дейінгі оқушыларға білім беруде. 1997 жылы МДББ/ТДБББ мектептің екі қабатты ғимараты болуы үшін қаражат бөлді. Мектеп жөндеуден өткен кезде оқушылар 1107 Авеню жолындағы қазіргі Маршалл Маклюэн орналасқан ғимаратқа көшірілді. 1998 жылы оқушылар жаңадан жөнделген мектепке қайта оралды. Блурвью мектептері – бұл жеке заңды тұлғалар болғамен, солтүстік Лисайдтегі Голландияның Блурвью балалар оңалту ауруханасының ішінде орналасқан білім беру мекемесі. Блурвью мектептері балаларға түрлі білім беру бағдарламаларын ұсынады, олардың кейбіреулері ауруханада емделуде. Бұл бағдарламаға Онтарионың мектеп оқу бағдарламасына негізделген, кіші балабақшадан бірінші сыныпқа дейінгі балаларға арналған күндізгі бағдарлама кіреді.
Саясат
1913 жылдың 8 мамырында Лисайдтың алғашқы қалалық кеңесі сайланды. 1967 жылы Лисайд Шығыс Йорк ауданымен біріктіріліп, Шығыс Йорк болысы құрылды. Осы сәттен бастап Лисайд Шығыс Йорк құрамындағы қауымдастыққа айналды және Шығыс Йорк қалалық кеңесімен басқарылды. Лисайд тұрғындары тұрғын үй салығының өсуінен және Лисайд қауымдастығының ерекшелігін жоғалтудан қорқып, бірігуге қарсы болды. Лисайдтағы салықтар қоршаған аймақтарға қарағанда төмен болды, себебі Лисайдтағы тұрғын үй салығы өнеркәсіптік аймақтардан түскен салықтар есебінен субсидияланды; 1967 жылдан 1972 жылға дейін Лисайдтағы тұрғын үй салығы жыл сайын өсті. Лисайдтың соңғы мэрі Бет Нилсон біріктірілген болыстың мэрі лауазымына Шығыс Йорк басшысы Трю Дэвидсонға қарсы сайланды. Нилсон Дэвидсоннан жеңілді. 1998 жылы Шығыс Йорк (Лисайдты қоса алғанда) Торонто қаласымен біріктіріліп, Торонто қаласы құрылды. Осы сәттен бастап Лисайд Торонто құрамындағы қауымдастыққа айналды және Торонто қалалық кеңесімен басқарылды. Паркер 3,248 дауыс айырмасымен Бёрнсайдқа жеңілді.