Уме өзені: Швецияның солтүстігінің табиғаты мен тарихы
Ume River
Умеэльвен – Швецияның солтүстігіндегі маңызды өзен. Бастауы Норвегия шекарасынан, құятығы – Ботания шығанағы. E12 тас жолы бойлай ағады, табиғи қорықтардан өтеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уме өзені (швед. Ume älv немесе Umeälven) – Швецияның солтүстігіндегі маңызды өзендердің бірі. Оның ұзындығы шамамен километрді құрайды және Скандинавия тауларындағы Норвегия шекарасына жақын орналасқан Өверуман көлінен оңтүстік-шығысқа қарай ағып шығады. Еуропалық Е12 тас жолы, сондай-ақ «Көгілдір жол» (Blå Vägen) деп белгілі, өзен бойымен өтеді. Өзен Виндельфьеллен табиғат қорығы мен Сторман көлінен өтіп, Швецияның шығыс жағалауындағы Ботния шығанағына құяды. Оның ең ірі саласы – Виндель өзені, ол Швециядағы ең үлкен сала өзені болып табылады. Уме және Виндель өзендері Вэннас ауылы тұсында қосылады. Өзеннің Ботния шығанағына құятын жерінде Обболаён (Оббола аралы) орналасқан. Арал өзенді екі арнаға бөліп, теңізге құяды.
The Ume River (Swedish: Ume älv or Umeälven) is one of the main rivers in northern Sweden. It is around long, and flows in a south eastern direction from its source, the lake Överuman by the Norwegian border within the Scandinavian mountain range. For large parts, the European route E12, also known as Blå Vägen (Blue Route), follows its path. The river passes through Vindelfjällen Nature Reserve and Lake Storuman and drains into the Gulf of Bothnia on Sweden's east coast at the small town of Holmsund, and adjacent to the city of Umeå. Its chief tributary is the Vindel River, which is the biggest tributary river in Sweden. The Ume and Vindel rivers meet at the village of Vännas. At the mouth of the river, where it meets the Gulf of Bothnia, lies Obbolaön (Obbola Island). The island divides the river into two streams just as it runs out into the sea.
Ерте тарих
Өзен аңғарында адамдар кем дегенде бес мың жылдан бері өмір сүріп келеді. Өзендегі үлкен сарқырама орналасқан Норрфорсенде шамамен б.з.д. 3000 жылға жататын петроглифтер табылды. Тасқа қашалған суреттер аңшы-жинаушы мәдениетіне тән, олар негізінен бұланды (қырық сурет), кейбір қайықтарды (он сурет) және бір адамды бейнелейді, сондай-ақ бірнеше анықталмаған бөліктерден тұратын суреттер де бар. Ежелгі заманнан бері аулаумен қатар балық аулау да Уме өзені аңғарындағы тұрғындар үшін маңызды қызмет болып табылады.
People have lived in the Ume river valley for at least five thousand years. At Norrforsen, the site of large rapids along the river, there are petroglyphs from about 3,000 BCE. The rock carvings are from hunter gatherer culture, and depict mainly elk (forty figures), some boats (ten figures) and one human being, along with some unidentified fragment carvings. Along with hunting, fishing has been an important activity for the inhabitants of the Ume river valley since pre historic times.
Балық аулау
Өзенде және оның салаларында балықтардың көптеген түрлері, әсіресе лосось, тіршілік етеді. Уме өзені және оның негізгі саласы – Виндель өзені, Балтық теңізінің лосось популяциясы үшін өте маңызды мекендейтін орын. Алғашқы елді мекендер 1200-1300 жылдар аралығында лосоське жақын болу үшін өзен бойында салынған. Сторнорфорс су электр станциясы салынғанда, Виндель өзеніндегі лосось көші-қоны тоқтатылар еді, егер онда лосось баспалдағы салынбағанда. Осы баспалдақ арқасында лосось әлі де шағылатын жерлерге жете алады, негізінен Виндель өзенінің жоғарғы ағысында, Балтық теңізіне жеткен лососьтың шамамен жартысы осы жерде туады. Сонымен қатар, 1959 жылдан бері Норрфорста 100 000-нан астам балық шабақтары жыл сайын жіберілетін өтемақылық балық шаруашылығы жұмыс істеп келеді.
A number of fish species, notably salmon, live in the Ume river and its tributaries. Ume River and its main tributary, the Vindel River, are crucial habitat for the salmon population of the Baltic Sea. Early settlements were built along the river in the 1200–1300s, to be near the source of salmon. With the construction of the power station in Stornorrfors, the salmon migration into the Vindel River would have been closed if it weren't for the salmon ladder constructed there. With it, the salmon can still make it to spawning grounds, mainly in the upper Vindel River, where nearly half of all smolts that reach the Baltic Sea are born. In addition, since 1959 there has been a compensatory fish farm in Norrfors, from which more than 100,000 fish fry are released annually.
Ағаш өнеркәсібі
19 ғасырдың басында Уме өзені бойында ағаш өңдеу өнеркәсібі дами бастады. 1813-14 жылдары Багбёле шатқалында салынған алғашқы пилорама Йохан Унандер, Эрик Найберг және Йохан Викнердің серіктестігімен құрылды, олар сол жерде құрылыс салуға рұқсат алған. Багбёле маңындағы өнеркәсіптің дамуы 1830 жылдары шотланд-швед ағайындылары Джеймс және Роберт Диксонның келуімен жалғасты, себебі Ұлыбританияда ағаш нарығы қалыптасты. Диксондар Вермланд провинциясында ағаш бизнесін құрған, бірақ 1820 жылдары сумен жұмыс істейтін екі ірі пилорама салды. Багбёледегі пилорама Швециядағы сумен жұмыс істейтін ең ірі зауыт болды. Олардың әдістері соншалықты жаман әйгілі болғандықтан, швед тілінде "Baggböle" атауынан жаңа сөз туды. Швед тіліндегі "баггбёлери" сөзі – ойсыз ормандарды кесуді білдіретін қарапайым сөз. Пилорамалар жыл сайын мамырдан қазанға дейін жұмыс істеді, әйелдер мен балаларды есептемегенде 170 жұмысшыны жұмысқа алды. 1849 жылы Швециядағы Тунадалда бу күші енгізілгенде, сумен жұмыс істейтін пилорамалар қауіп төңкерілді. Он жыл ішінде Швецияда тағы жиырма бумен жұмыс істейтін пилорама жұмыс істей бастады. Бұл пилорамалар көбінесе порттардың жанында орналасқан, ал бұрын сумен жұмыс істейтін пилорамалар жабылды. Уме өзеніндегі сумен жұмыс істейтін пилорама 1884 жылы жабылды, ол кезде өзен сағасындағы Холмсундта бумен жұмыс істейтін пилорама салынды.
At the beginning of the 19th century, the timber industry began to grow along the Ume River. The original sawmill at Baggböle Rapids, built in 1813 14, stemmed from a partnership between Johan Unander, Eric Nyberg and Johan Vikner, who obtained permission to build there. Development of the industry around Baggböle continued with the arrival of Scottish Swedish brothers James and Robert Dickson in the 1830s, as a timber market emerged in Great Britain. The Dicksons had built a timber business in the Värmland province but in the 1820s they constructed two large water powered sawmills. The sawmill at Baggböle was the largest in Sweden powered by water. So infamous were their methods that a new word in Swedish was derived from the name of "Baggböle". The Swedish word baggböleri is a pejorative term for reckless deforestation. The sawmills worked from May to October each year employing 170 workers, excluding women and children. The water powered sawmill was under threat when steam power was introduced further south at Tunadal in Sweden in 1849. Twenty more steam powered Swedish saw mills began operating within a decade. These sawmills were usually located near ports, and the earlier saw mills situated near water power were closed. The water powered saw mill on the Ume River was one of the last to close in 1884, when a steam powered mill was erected in Holmsund at the mouth of the river.
Су электр қуаты
1899 жылы Үмео қаласына электр энергиясын қамтамасыз ететін бу электр стансасының орнына, өзеннің оң жағалауында Klabböle Kraftverk су электр стансасы салынды. Станица алғаш рет 1899 жылғы 6 желтоқсанда Үмеоға электр қуатын жеткізді, бірақ өзен бойындағы орналасуы салдарынан судың қатты суынуы мұз шығаруға себеп болды. Дегенмен, станция 1958 жылға дейін электр қуатын жеткізіп келді, содан кейін оның орнына жаңа салынған мемлекеттік Norrforsen электр стансасы келді. 1914 жылы бұрынғы Baggböle аралында салынған кеңейту алаңы 1947 жылы Үмео қаласына сатылды және қазір ол Arboretum Norr деп аталатын парк және арборетум болып табылады. Бұрынғы Klabböle Kraftverk стансасы қазір мұражай. Ол Луле өзеніндегі Hårsprånget электр стансасынан кейін қуаттылығы бойынша екінші орында тұрады.
A hydroelectric power plant was built to replace a steam power plant providing electricity to the city of Umeå in 1899, Klabböle Kraftverk, on the south bank of the river. The plant delivered electricity to Umeå for the first time on December 6, 1899, but problems arose due to its location along the river, where supercooling produces ice slush. The plant nevertheless supplied electricity until 1958, when it was replaced by the newly constructed state owned power plant at Norrforsen. An expansion site, constructed on the former Baggböle sawmill site in 1914, was eventually sold to the city of Umeå in 1947 and the land is a park and arboretum called Arboretum Norr. The former plant Klabböle Kraftverk is now a museum. It is second largest in terms of power output after the Hårsprånget power station on the Lule River, further north.
Уме өзенінің атымен аталған жерлер
Нидерландыдағы Шидам қаласында швед үйлері салынған, және көшелердің бірі – Умефорс – осы өзеннің құрметіне аталған.
In Schiedam in the Netherlands, Swedish like houses are built and one of the streets, the Umefors, is named after this river.