Кіріспе

Уме өзені (швед. Ume älv немесе Umeälven) – Швецияның солтүстігіндегі маңызды өзендердің бірі. Оның ұзындығы шамамен километрді құрайды және Скандинавия тауларындағы Норвегия шекарасына жақын орналасқан Өверуман көлінен оңтүстік-шығысқа қарай ағып шығады. Еуропалық Е12 тас жолы, сондай-ақ «Көгілдір жол» (Blå Vägen) деп белгілі, өзен бойымен өтеді. Өзен Виндельфьеллен табиғат қорығы мен Сторман көлінен өтіп, Швецияның шығыс жағалауындағы Ботния шығанағына құяды. Оның ең ірі саласы – Виндель өзені, ол Швециядағы ең үлкен сала өзені болып табылады. Уме және Виндель өзендері Вэннас ауылы тұсында қосылады. Өзеннің Ботния шығанағына құятын жерінде Обболаён (Оббола аралы) орналасқан. Арал өзенді екі арнаға бөліп, теңізге құяды.

Ерте тарих

Өзен аңғарында адамдар кем дегенде бес мың жылдан бері өмір сүріп келеді. Өзендегі үлкен сарқырама орналасқан Норрфорсенде шамамен б.з.д. 3000 жылға жататын петроглифтер табылды. Тасқа қашалған суреттер аңшы-жинаушы мәдениетіне тән, олар негізінен бұланды (қырық сурет), кейбір қайықтарды (он сурет) және бір адамды бейнелейді, сондай-ақ бірнеше анықталмаған бөліктерден тұратын суреттер де бар. Ежелгі заманнан бері аулаумен қатар балық аулау да Уме өзені аңғарындағы тұрғындар үшін маңызды қызмет болып табылады.

Балық аулау

Өзенде және оның салаларында балықтардың көптеген түрлері, әсіресе лосось, тіршілік етеді. Уме өзені және оның негізгі саласы – Виндель өзені, Балтық теңізінің лосось популяциясы үшін өте маңызды мекендейтін орын. Алғашқы елді мекендер 1200-1300 жылдар аралығында лосоське жақын болу үшін өзен бойында салынған. Сторнорфорс су электр станциясы салынғанда, Виндель өзеніндегі лосось көші-қоны тоқтатылар еді, егер онда лосось баспалдағы салынбағанда. Осы баспалдақ арқасында лосось әлі де шағылатын жерлерге жете алады, негізінен Виндель өзенінің жоғарғы ағысында, Балтық теңізіне жеткен лососьтың шамамен жартысы осы жерде туады. Сонымен қатар, 1959 жылдан бері Норрфорста 100 000-нан астам балық шабақтары жыл сайын жіберілетін өтемақылық балық шаруашылығы жұмыс істеп келеді.

Ағаш өнеркәсібі

19 ғасырдың басында Уме өзені бойында ағаш өңдеу өнеркәсібі дами бастады. 1813-14 жылдары Багбёле шатқалында салынған алғашқы пилорама Йохан Унандер, Эрик Найберг және Йохан Викнердің серіктестігімен құрылды, олар сол жерде құрылыс салуға рұқсат алған. Багбёле маңындағы өнеркәсіптің дамуы 1830 жылдары шотланд-швед ағайындылары Джеймс және Роберт Диксонның келуімен жалғасты, себебі Ұлыбританияда ағаш нарығы қалыптасты. Диксондар Вермланд провинциясында ағаш бизнесін құрған, бірақ 1820 жылдары сумен жұмыс істейтін екі ірі пилорама салды. Багбёледегі пилорама Швециядағы сумен жұмыс істейтін ең ірі зауыт болды. Олардың әдістері соншалықты жаман әйгілі болғандықтан, швед тілінде "Baggböle" атауынан жаңа сөз туды. Швед тіліндегі "баггбёлери" сөзі – ойсыз ормандарды кесуді білдіретін қарапайым сөз. Пилорамалар жыл сайын мамырдан қазанға дейін жұмыс істеді, әйелдер мен балаларды есептемегенде 170 жұмысшыны жұмысқа алды. 1849 жылы Швециядағы Тунадалда бу күші енгізілгенде, сумен жұмыс істейтін пилорамалар қауіп төңкерілді. Он жыл ішінде Швецияда тағы жиырма бумен жұмыс істейтін пилорама жұмыс істей бастады. Бұл пилорамалар көбінесе порттардың жанында орналасқан, ал бұрын сумен жұмыс істейтін пилорамалар жабылды. Уме өзеніндегі сумен жұмыс істейтін пилорама 1884 жылы жабылды, ол кезде өзен сағасындағы Холмсундта бумен жұмыс істейтін пилорама салынды.

Су электр қуаты

1899 жылы Үмео қаласына электр энергиясын қамтамасыз ететін бу электр стансасының орнына, өзеннің оң жағалауында Klabböle Kraftverk су электр стансасы салынды. Станица алғаш рет 1899 жылғы 6 желтоқсанда Үмеоға электр қуатын жеткізді, бірақ өзен бойындағы орналасуы салдарынан судың қатты суынуы мұз шығаруға себеп болды. Дегенмен, станция 1958 жылға дейін электр қуатын жеткізіп келді, содан кейін оның орнына жаңа салынған мемлекеттік Norrforsen электр стансасы келді. 1914 жылы бұрынғы Baggböle аралында салынған кеңейту алаңы 1947 жылы Үмео қаласына сатылды және қазір ол Arboretum Norr деп аталатын парк және арборетум болып табылады. Бұрынғы Klabböle Kraftverk стансасы қазір мұражай. Ол Луле өзеніндегі Hårsprånget электр стансасынан кейін қуаттылығы бойынша екінші орында тұрады.

Уме өзенінің атымен аталған жерлер

Нидерландыдағы Шидам қаласында швед үйлері салынған, және көшелердің бірі – Умефорс – осы өзеннің құрметіне аталған.