Кіріспе

Жаңа әлем маймылдарына жататын сүтқоректілер туысы. Автоматтық taxobox. name = Spider monkey. Олар негізінен жемістермен қоректенеді, бірақ кейде жапырақтар, гүлдер және жәндіктерді де жейді. Приматтардың танымдық қабілеттерін зерттеуге жасалған соңғы мета-талдаулар жәндік маймылдарының Жаңа әлемдегі ең зиялы маймылдар екенін көрсетті. Олар түрлі дыбыстар шығара алады және қорқыныш сезінгенде "қайқайды"; басқа да дыбыстарға жылқының ыңғайына ұқсас сыңғырлау және созылған айқайлар жатады. Бұл теорияға қазба жәндіктердің дәлелдері жоқ. Басқа теорияларға Brachyteles, Lagothrix және Ateles түрлері шешілмеген трихотомияда, сондай-ақ екі клад кіреді: біреуі Ateles және Lagothrix, екіншісі Alouatta және Brachyteles түрлерінен тұрады. Соңғы молекулалық зерттеулерге сәйкес, Atelinae миоценнің ортасы мен соңында (13 миллион жыл бұрын) бөлініп, жәндік маймылдары мен жүнді жәндік маймылдарынан және жүнді маймылдардан айырылды.

Анатомия және физиология

Қарапшы маймылдар – Жаңа әлемдегі ең ірі маймылдардың бірі; қара басқан қарапшы маймылдар, ең үлкен қарапшы маймылдар, еркектердің орташа салмағы ал эми әйелдердің салмағы құрайды. Өте ұзын, жіңішке аяқтары қарапшы маймылдың атына себеп болған. Олардың иілгіш, ұзын құйрықтары, ұштарында түксіз, өте иілгіш және саусақ іздеріне ұқсас тері жолақтары бар. Бұл бейімделу олардың қатаң түрде ағаштарда өмір сүру салтына қызмет етеді және оларға қосымша қол сияқты көмектеседі. Маймыл жүргенде, оның қолдары жерге тиеді. Көптеген маймылдар сияқты, олар жүргенде тепе-теңдік сақтау үшін қолдарын пайдаланбайды, керісінше құйрықтарына сүйенеді. Олардың қолдары ұзын, тар, ілгек тәрізді және бас бармақтары кішкентай немесе мүлдем жоқ. Саусақтары созылған және иіліп тұрады. Түктері қатаң, алтыннан қоңыр және қараға дейін, ал кейбір сирек кездесетін түрлерінде ақ түсті болады. Қол-аяқтары көбінесе қара түсті. Бастары кішкентай, беттері түксіз. Мұрын тесіктері бір-бірінен өте алыс орналасқан, бұл қарапшы маймылдардың ерекше белгісі. Олар өте епті және осы жағынан гиббондардан кейін екінші орында тұрады. Оларды табиғатта ағаштан ағашқа секіріп жүргенін көруге болады. Әйел қарапшы маймылдардың клиторы ерекше дамыған; оны «жалған мүше» деп те атайды, себебі оның ішкі жолы немесе зәр жолы бар, ол оны мүшеге ұқсас етеді және әйел қозғалғанда зәр тамшыларын сақтап, бөліп шығарады. Бұл зәр клитордың түбінде босатылады және перинеумдағы тері бүктемелерінде жиналады. Оңтүстік Американың қарапшы маймылдарын зерттеушілер және бақылаушылар жануардың жынысын анықтау үшін «ұйқы» іздейді, себебі осы әйел қарапшы маймылдардың клиторлары мүшемен шатастырылатын, созылған және тік тұра алады; зерттеушілер сонымен қатар клиторда болуы мүмкін иіс бездерін анықтау арқылы жануардың жынысын анықтай алады.

Мінез-құлық

Жәндік маймылдар әдетте 15-25 жекеден тұратын топтар құрайды, бірақ кейде 30-40-қа дейін жетеді. Күндіз топтар кіші топтарға бөлінеді. Кіші топтардың мөлшері және күндіз бір-бірінен алшақтау дәрежесі тамақ үшін бәсекелестікке және жыртқыштардан қорғану қаупіне байланысты. Орташа кіші топтың мөлшері 2-ден 8-ге дейін, бірақ кейде 17-ға дейін жетеді. Жәндік маймылдары өз ниеттерін және байқауларын дене күйлері арқылы, мысалы, жұптасуға дайын екенін және шабуылға дайын екенін білдіреді. Адамды көргенде, иттің үрлеуіне ұқсас қатты дауыс шығарады. Маймылға жақындағанда, ол тұрған бұтақтың ұшына көтеріліп, оны күшпен сілкіп, мүмкін қауіпті қорқытады. Бұтақты құйрығынан ілген күйде қолдарымен, аяқтарымен немесе олардың біріктірілімімен сілкіп тұрады. Сонымен қатар, ол қол-аяқтарының әртүрлі бөліктерімен денесін қысып немесе тырнауы мүмкін. Отырған маймылдар қимылдап, шу шығарады. Еркектер, кейде ересек ұрғашылар да адам жақындағанда қауіпті үрлейді. Егер көшкен адам алға жылжуын жалғастырса, маймылдар тірі немесе құрғақ ағаш бұтақтарын сындырып, оларды қарсыласына лақтыруы мүмкін. Маймылдар сондай-ақ қарсыласына нәжіс және зәр шығарады. Байқауларға сәйкес, жәндік маймылдары ағаштардың жоғарғы жағында қозғалыс жасаудан жаңылған. Бір зерттеуші бұған себеп ағаштардың жоғарғы жағындағы жұқа бұтақтар маймылдардың салмағын көтере алмайтынын болжады. Дене мөлшері шамамен бірдей болатын ұрлық маймылға қарағанда, жәндік маймылының миы екі есе үлкен; бұл олардың күрделі әлеуметтік жүйесінің және негізінен 150-ден астам түрдегі өсімдіктерден жиналған піскен жемістерден тұратын жеміс жеу диетасының нәтижесі деп есептеледі. Бұл маймылдардың жемісті қайда және қашан табуға болатынын есте сақтауын қажет етеді. Баяу даму да рөл атқаруы мүмкін: маймылдар 20-27 жыл немесе одан да көп өмір сүреді, ал ұрғашылар 17-45 ай сайын бір рет туады. Қамалдағы ең ескі жәндік маймыл саналатын Gummy 1962 жылы жабайыда туған деп есептеледі және қазіргі уақытта Нью-Йорк штатының Рим қаласында орналасқан Fort Rickey Childrens Discovery хайуанат бағында тұрды және 61 жасында (орташа жәндік маймылдың өмірінен екі есе ұзақ) қайтыс болды.

Диета

Араб маймылдары 71-83 пайыз уақыт бойы ет тәрізді жемістермен қоректенеді. Араб маймылдарының тамақ табудың ерекше жолы бар: көшбасшы аналық әдетте тамақ көздерін табуға жауапты. Егер ол топқа жеткілікті тамақ таба алмаса, топ кішірек топтарға бөлініп, жеке-жеке іздей бастайды. Саяхаттап жүрген топтарда 4-9 жануар болады. Әр топ өзінің аумағымен тығыз байланыста болады. Егер топ үлкен болса, олар кеңірек тарап кетеді.

Көбею

Аналық жұптасу үшін өз тобынан аталықты таңдайды. Аталықтар мен аналықтар жұптастарының көбейтуге дайындығын тексеру үшін "аногенталдық иіскеуді" пайдаланады. Жүктілік мерзімі 226-ден 232 күнге дейін ауыспайды. Әр аналық үш-төрт жыл сайын орташа есеппен бір ғана бала туады. Аталықтар бала тәрбиесіне қатыспайды. Анасы туғаннан кейін алғашқы ай бойы баланы құрсағында көтереді. Содан кейін ол оны арқасының төменгі жағында көтереді. Бала өз құйрығын анасының құйрығына орап, денесінің орта тұсын тығыз қысып ұстайды.

Мәдени суреттер

Қарапайым маймылдар Мезоамерика мәдениеттерінің көптеген жағында кездеседі. Ацтектердің 260 күндік күнтізбесінде Қарапайым маймыл (Науа Озоматли) 11-ші күннің аты болып табылады. Сәйкес Майя күнтізбесінде Қарапайым маймылдың орнына Ұлысатын маймыл (Батц) қолданылады. Қазіргі Майя діни тойларында қарапайым маймылдың бейнесін сомдаушылар бір түгетей клоун рөліндегідей болып табылады. Классикалық Майя өнерінде олар кең таралған, көбінесе какао бұршақтарын көтеріп жүреді. Капитан Симиан және Ғарыш маймылдары сериалында Спайдор есімді қарапайым маймыл команданың ең кішкентай мүшесі болып табылады.