Кіріспе

Венгр ақыны және либералдық революционер Сандор Петёфи (; né Петрович; ; Оның туған күні туралы куәлік, латын тілінде, оның есімі "Александр Петрович" деп көрсетілген, немесе Ұлы Венгрия даласына словак көшпендісі ретінде. Петёфидің анасы Мария Хруз, үйлену алдында қызметші және кір жуушы болған. Ол словак тегінен шыққан және венгр тілінде сәл акцентпен сөйлеген. Петёфидің ата-анасы алғаш рет Маглодта танысып, Асзодта үйленген, ал ақын туғанға бір жыл бұрын Кишкёреске көшіп келген. Дегенмен, Петёфи өзінің редакторы Имре Вахоттың ықпалымен халық поэзиясы стиліндегі өлеңдерді жазуды жалғастырды, ал ол батысқа бағытталған білімін пайдаланып, өсіп келе жатқан революциялық құмарлық туралы жазуды қалаған. (Үкіметтің цензурасы мұндай туындыларды жариялауды қиындатар еді.)

Неке және отбасы

1846 жылы ол Трансильванияда Джулия Сзендреймен танысты. Олар келесі жылы, оның әкесі қарсы болғанына қарамастан, үйленді және граф Телеки Сандордың (honvédtiszt) қасарында бал айларын өткізді – Петőфидің достары арасындағы жалғыз аристократ. Олардың жалғыз ұлы Золтан 1848 жылдың 15 желтоқсанында дүниеге келді.

Саяси мансап

Петефи дүниежүзілік революция ойларына көбірек берілді. Ол Джулиямен бірге Пест қаласына көшіп келді, онда олармен бірдей ойлы студенттер мен зиялылар тобына қосылды, олар Pilvax-та үнемі жиналатын. Олар мажар тілін әдебиет және театр тілі ретінде насихаттау жұмыстарын жүргізді, бұл бұрын неміс тіліне негізделген еді. Осы кезде (1837) алғашқы тұрақты венгр театры (Pesti Magyar Színház) ашылды, ол кейін Ұлттық театрға айналды.

1848 жылғы Мажарстан төңкерісі

Март жастары деп аталатын революцияның түрлі жас көшбасшыларының ішінде Петефи Пест қаласында революцияны бастаудың кілті болды. Ол екі маңызды жазбаша құжаттың бірлескен авторы және авторы болды: 12 Талап (Габсбург генерал-губернаторына талаптар жинағы) және оның революциялық поэмасы "Nemzeti Dal". 14 наурызда Венадағы төңкеріс туралы хабар жеткенде, Петефи және оның достары "Ұлттық жиынды" (халықтың мажар дворяндарының жиналысына өтінішхатты мақұлдауы) 19 наурыздан 15 наурызға ауыстыруды шешті. 15 наурыздың таңында Петефи мен революционерлер Пест қаласының көшелерімен жүріп, оның өлеңін және "12 Талапты" оқыды, бұл мыңдаған адамды қызықтырды. Баспаханаларды аралап, цензураның жойылғанын жариялады және өлең мен "12 Талапты" басып шығарды. Халық қала әкімін "12 Талапқа" қол қоюға мәжбүрледі, содан кейін жаңадан салынған Ұлттық музейдің алдында жаппай демонстрация өткізіп, Дунайдың арғы бетіне, Будаға өтті. Халық императорлық кеңес алдында жиналғанда, император Фердинандтың өкілдері "12 Талапқа" қол қоюға мәжбүр болды. Талаптардың бірі саяси тұтқындарды босату болғандықтан, халық жаңадан босатылған революциялық ақын Михай Танчичті құрметпен қарсы алды. Петефидің танымалдылығы сол жарқын күннің естелігі есіктен шыққанда азайды, ал революция биліктің жоғары деңгейіне, дворяндардың басшылығына көшті. Позонидегі (қазіргі Братислава) дворяндар жиналысы сол уақытта баяу реформаларды талап етіп, оларды императорға 13 наурызда ұсынды, бірақ оқиғалар олардан озып кетті. Петефи жиналыспен келіспеді және революцияның мақсаттары мен әдістері туралы олардың көзқарастарын сынады. (Оның әріптесі Танчиц жаңа үкімет тарапынан қайтадан түрмеге қамалды.) Жалпы сайлауда Петефи туған жерінде кандидат болды, бірақ депутат бола алмады. Осы кезде ол өзінің ең маңызды поэмасын – "Апостол" атты туындысын жазды. Бұл – көптеген қиындықтардан өткен, ойдан шығарылған патшаны өлтіруге тырысатын, ойдан шығарылған революционер туралы эпос. Петефи Венгрия революциялық армиясына қосылып, Трансильвания армиясында поляк либералы, генерал Йозеф Бемнің басшылығымен шайқасты. Армия бастапқыда Габсбург әскерлеріне қарсы сәтті соғысты, бірақ Ресей императоры Николай I Габсбургтерді қолдағаннан кейін жеңіліске ұшырады. Петефи соңғы рет 1849 жылғы 31 шілдеде Сегесвар шайқасында көрінді, оны (вероятно, бірақ біз нақты білмейміз) ресейлік сарбаз арқасынан пышақтап өлтірді.

Өлім

Петефи Сегешвар шайқасында Ресей империясының әскерімен шайқаста қаза тапқан деп есептеледі. Ресейлік әскери дәрігер Петёфинің өлімі туралы жазбаны күнделікке түсірген. Оның денесі ресми түрде табылған жоқ болғандықтан, Петёфинің аман қалғаны туралы әңгімелер тарады. Мór Jókai өзінің автобиографиялық романы "Саяси модалар" (Politikai divatok, 1862) ішінде қайтыс болған досының "қайта тірілуін" суреттеді. Романда Петёфи (Пуштафи есімді кейіпкер) он жылдан кейін поэзияны қоса, барлық нәрсеге сенімін жоғалтқан, құлдыраған, әлеуметтік жағдайы төмендеген тұлға ретінде оралады. Көп жылдар бойы Сегешварда қаза болғаны болжанғанмен, 1980-жылдардың соңында кеңес тергеушілері мұрағаттарда шайқастан кейін 1800-ге жуық венгр әскері тұтқындары Сібірге жер аударылғанын анықтады. Басқа теориялар бойынша, ол солардың бірі болып, 1856 жылы туберкулезден қайтыс болған. 1990 жылы Сибирьдегі Бурятияның Баргузин қаласына экспедиция ұйымдастырылды, онда археологтар Петёфинің қаңқасын тапқандарын мәлімдеді. Сонымен қатар, Венгрияда оның есімімен былай дейді: "Eltűnt, mint Petőfi a ködben" ("Тұманға батып, Петёфи сияқты жоғалып кетті").

Поэзия

Петефи өзінің шығармашылық жолын "халықтық жағдай әндерімен" бастады, бұл жанрға оның алғашқы жарық көрген өлеңі – "A borozó" ("Шарап ішуші", 1842) жатады. Бұл – шараптың барлық қиындықтарды жоюға күш беретінін мақтаған ішектің әндері. Мұндай псевдохалық әндері 1840 жылдардағы венгр поэзиясында сирек емес еді, бірақ Петофи көп ұзамай өзін ерекшелендіретін жаңа және өзгеше дауысты дамытты. Ол көптеген халық әндеріне ұқсас өлеңдер жазды. Бұл ертедегі өлеңдердің көбі классикаға айналды, мысалы, махаббат өлеңі "A virágnak megtiltani nem lehet" ("Гүлге тыйым сала алмайсыз", 1843) немесе "Befordultam a konyhára" ("Мен ас үйге бұрылдым", 1843), ол сүйіспеншілік пен оттың ежелгі метафорасын ойыншыл және біршама провокациялық түрде қолданады. Халық поэзиясының және 19 ғасыр популизмінің әсері Петофи шығармашылығында өте маңызды, бірақ басқа да әсерлер де бар: Петофи қазіргі заманғы альманах поэзиясының топостары сияқты көздерге тапқырлықпен сүйенді және өзінің заманындағы ірі әдебиетшілердің шығармаларымен танысты, соның ішінде Перси Бише Шелли, Пьер Жан де Беранже және Генрих Хайне. Петофидің ертедегі поэзиясы, ол жасаған және қолданған жағдайлардың және дауыстардың кең ауқымына байланысты, кейде рөлдік ойын ретінде түсіндірілді. Алайда, соңғы түсініктер белгілі бір мағынада барлық лирикалық поэзияны рөлдік ойын ретінде түсінуге болады дегенге назар аударады, бұл "рөлдік өлеңдер" категориясын (әсіресе Петофи үшін жасалған) артық етеді. Әртүрлі дауыстарды пайдаланып, Петофи өзіне жақсы қалыптасқан тұлғаны жасады: шарапты жақсы көретін, барлық шектеулер мен шекараларды жек көретін және барлық сезімде құмарлық танытатын, қасарысқан, жалғыз адам. Ол "Jövendölés" ("Пайғамбарлық", 1843) сияқты өлеңдерінде өзін ұлы істер жасағаннан кейін жас өлетін адам ретінде елестетеді. Бұл мотив оның кейінгі жылдары революциялық поэзиясында қайталанады. Қазіргі альманах поэзиясының әсерін "Cipruslombok Etelke sírjára" ("Этельке қабірі үшін кипарис бұтақтары", 1845) поэма циклында жақсы көруге болады. Өлім, қайғы, махаббат, естелік және жалғыздық туралы бұл сезімтал өлеңдер Петофидің сүйіктісі Этельке Цсапо қайтыс болғаннан кейін жазылған. 1844–1845 жылдары Петофи поэзиясы барған сайын нәзік және жетілді. Жаңа тақырыптар пайда болды, мысалы, пейзаж. Оның ең ықпалды пейзаждық поэмасы – "Az Alföld" ("Төбе"), онда ол өзінің отаны, Венгрияның жазықтары Карпат тауларынан гөрі әдемі және әлдеқайда қымбат екенін айтады; бұл ұзақ уақыт бойы өмір сүрген моданың негізіне айналды: жазықтарды типтік венгриялық пейзаж ретінде қарастыру. Петофидің поэзиялық шеберлігі нығайып, кеңейе түсті. Ол әр түрлі дауыстарды қолдану шебері болды, мысалы, оның "A régi, jó Gvadányi" ("Жақсы ескі Гваданий") поэмасы 18-ші ғасырдың соңында өмір сүрген венгр ақыны Гваданий Йозефтің стилін еліктейді. Петофи сол кездегі тағы бір маңызды ақын Янош Аранимен өмір бойы достық қарым-қатынас жасады. Арань Петофидің ұлы Золтанның құдасы болды.

Танымал мәдениетте

2021 жылдың 29 маусымынан бері Петефи «The Family Histories Podcast» сериясында қазіргі Англияда өмір сүретін, қайта-қайта келетін тарихи тұлға ретінде көрінеді. Оның даусын венгр балалар жазушысы және суретшісі Джон Спайк береді. Жүргізуші Эндрю Мартин оның болуын «ас үйіндегі қарапайым есептеу қателігінен туған жағдай» деп түсіндіреді – бұл Петефидің 1843 жылғы «Befordultam a konyhára» («Мен ас үйге бұрылып кеттім») өлеңіне және әрбір подкаст эпизодының соңында қолданылатын уақыт машинасына сілтеме.