Польшаның сағаттасу поэзінің көрнекті өкілі Игнацы Красицкий

Кіріспе

Польшаның жетекші ағартушы ақыны (1735 – 1801)
Игнатий Блажей Франциск Красицкий (3 ақпан 1735 – 14 наурыз 1801), 1766 жылдан Вармияның (неміс тілінде, Эрмланд) князь-епископы, ал 1795 жылдан бастап Гнезноның архиепископы (сонымен, Польшаның приматы), Польшаның жетекші ағартушы ақыны ("Ақындар князі"), дін қызметкерлерін сынаған және Пруссияның патшасы Фредерик Ұлынан Қызыл Бүркіт орденімен марапатталған. 1801 жылы Берлинде қайтыс болғаннан кейін Красицкийді өзі қадірлеген Санкт-Гедвиг соборында жерледі. 1829 жылы оның мәйіті Польшаның Гнезно соборындағы жеріне қайтарылды. Чеслав Милош Красицкийді былай сипаттайды:

Ол – алтын орталықтың адамы, күлімсіреп, күмәнданатын дана, шамалылықты мақтап, шектен шығуды жек көрген. Оның санасы Ренессанс дәуіріндегі Горацийдің идеалдарына, ойша тынығумен өмір сүруге қайта оралды. Бұл оның сарайдағы қабілетіне кедергі келтірмеді: ол [Польша королі] Станислав Август [Понятовскийдің] сүйіктісі болды, ал [Польшаның] [Бірінші] бөлінісінен кейін [1772], оның Вармия епископтығы Пруссияның меншігіне өткенде, ол Ұлы Фредерик патшаның да сүйіктісі болды. Ол – космополит, әдеби білімін шет тілдерін оқу арқылы жинады, бірақ поляк "Алтын ғасырының" санасына қарыз болды, және осы тұрғыдан оның Эразм Роттердамдыққа деген құрметі маңызды. Ақын ретінде, ол [поляк] тілін тазартуға зор үлес қосты, ол бір кезде барокконың шашыраңқы байлығын жұмсартты. Бір жағынан, ол [Ян] Кохановскийдің айқын және қарапайым тіліне оралды, ал оның поляк поэзиясындағы рөлін ағылшын поэзиясындағы Александр Поуппен салыстыруға болады. Ол әдебиетті ерекше кәсіп ретінде қарастырды, яғни адам істеріне моралист ретінде араласу. Ол мінезінен жауырынып, талас-тартыс жасамайтындықтан (оның ұстаздарының бірі Вольтерден өзгеше), оның моральдық ойлары, көбінесе ойын-қалжыңнан ажыратылмаған, [көрсетілмейді] ащылыққа толы емес.

Шығармалары

Игнатий Красицкий – поляк ағартушылығының жетекші әдеби өкілі, замандастары жоғары бағалаған прозашы және ақын. Красицкийдің әдеби шығармалары Польша королі Станислав Август Пониатовскийдің билігін көркейтті, бірақ корольдің саяси бағдарламасын тікелей қолдамады. Польша классицизмінің жетекші өкілі Красицкий 1774 жылы жарық көрген "Święta miłości kochanej ojczyzny" ("Сүйікті Отанға деген қасиетті махаббат") гимнімен әдебиетке енді. Ол кезде ол қырыққа жуық болған еді. Осылайша, бұл строфаның ерекше табысқа жеткен дебюті болды, оны Красицкий өзінің мысқылдық-батырлық поэмасы "Мысқылдама" (Mizеida, 1775) поэмасының IX әніне енгізді. "Сүйікті Отанға деген қасиетті махаббат" шығармасында Красицкий патриотизмнің жалпылама идеясын қалыптастырды, ол жоғары стильде және сәнді тілмен берілді. Кейін бұл строфа көп жылдар бойы ұлттық әнұран ретінде танылды және көптеген аудармалар жасалды, оның ішінде француз тіліне үш аударма да болды. Вармия епископы Еуропа классицизмінің барлық жанрларын жақсы поляк тілінде бейнеледі. Ол сондай-ақ жаңа жанрлардың дамуына үлкен үлес қосты. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – алғашқы заманауи поляк романы "Николайдың тәжірибелері" (Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki, 1776), ол Ағартушылық романның барлық түрлерін біріктірді: әлеуметтік сатира, оқиғалық (Робинзон Крузо үлгісінде), утопиялық және дидактикалық. Дәстүр бойынша, Красицкийдің мысқылдық-батырлық поэмасы "Монахтар соғысы" (Monachomachia, 1778) Фридрих II-мен Сансучи сарайында болған әңгімеден шабыттанды, онда Красицкий бұрын Вольтер пайдаланған пәтерде тұрды. Поэманың жарық көргеніне көпшілік наразылық білдірді. Польша ағартушылығының ең маңызды әдеби ескерткіші – Красицкийдің жырлары: "Жырлар мен нақыл сөздер" (Bajki i Przypowieści, 1779) және "Жаңа жырлар" (Bajki nowe, 1802 жылы, автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрді). Ақын әлем мен адам табиғаты туралы өткір ойларын "Сатиралар" (Satyry, 1779) еңбегінде жазды. Красицкийдің басқа да шығармаларына Мицкевичтің шығармаларына әсер еткен "Мырза Басқарушы" (Pan Podstoli, 1778, 1784 және 1803 жылдары, автор қайтыс болғаннан кейін) романы, "Тарих" (Historia, 1779); "Хотын соғысы" (Wojna chocimska, 1780, Хотын шайқасы туралы) эпосы; сондай-ақ көптеген діни уағыздар, теология және геральдикалық еңбектер кіреді. 1781–83 жылдары Красицкий екі томдық энциклопедияны жариялады: "Қажетті білімдер жинағы" (Zbiór potrzebniejszych wiadomości), Бенедикт Хмиеловскийдің "Жаңа Афина" (Nowe Ateny, 1745–46) еңбегінен кейін поляк тіліндегі екінші жалпы энциклопедия. Красицкий "Бақтар туралы хаттар" (Listy o ogrodach) және ол құрған "Монитор" журналында, сондай-ақ өзінің "Апта сайын" (Co Tydzień) газетінде мақалалар жариялады. Красицкий Плутарх, Оссиан, Дантенің "Құдайлық комедиясының" үзінділерін, сондай-ақ Анакреон, Буало, Гесиод және Феокрит шығармаларын поляк тіліне аударды. Ол 1772 жылы "Кітаптарды аудару туралы" ("O przekładaniu ksiąg") және 1803 жылы "Аударма жасау туралы" ("O tłumaczeniu ksiąg") атты еңбектер жазды.

Ignacy Krasicki was the leading literary representative of the Polish Enlightenment—a prose writer and poet highly esteemed by his contemporaries, who admired his works for their wit, imagination, and fluid style. Krasicki's literary writings lent splendor to the reign of Poland's King Stanisław August Poniatowski, while not directly advocating the King's political program. Krasicki, the leading representative of Polish classicism, debuted as a poet with the strophe hymn, "Święta miłości kochanej ojczyzny" ("O Sacred Love of the Beloved Country"), published in 1774. He was then nearing forty. It was thus a late debut that brought the extraordinary success of this strophe, which Krasicki would incorporate as part of song IX in his mock heroic poem, Myszeida (Mouseiad, 1775). In "O Sacred Love of the Beloved Country," Krasicki formulated a universal idea of patriotism, expressed in high style and elevated tone. The strophe would later, for many years, serve as a national anthem and see many translations, including three into French. The Prince Bishop of Warmia gave excellent Polish form to all the genres of European classicism. He also blazed paths for new genres. Prominent among these was the first modern Polish novel, Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki (The Adventures of Nicholas Experience, 1776), a synthesis of all the varieties of the Enlightenment novel: the social satirical, the adventure (à la Robinson Crusoe), the Utopian, and the didactic. Tradition has it that Krasicki's mock heroic poem, Monachomachia (War of the Monks, 1778), was inspired by a conversation with Frederick II at the palace of Sanssouci, where Krasicki was staying in an apartment that had once been used by Voltaire. At the time, the poem's publication caused a public scandal. The most enduring literary monument of the Polish Enlightenment is Krasicki's fables: Bajki i Przypowieści (Fables and Parables, 1779) and Bajki nowe (New Fables, published posthumously in 1802). The poet also set down his trenchant observations of the world and human nature in Satyry (Satires, 1779). Other works by Krasicki include the novels, Pan Podstoli (Lord High Steward, published in three parts, 1778, 1784 and posthumously 1803), which would help inspire works by Mickiewicz, and Historia (History, 1779); the epic, Wojna chocimska (The Chocim War, 1780, about the Khotyn War); and numerous others, in homiletics, theology and heraldry. In 1781–83 Krasicki published a two volume encyclopedia, Zbiór potrzebniejszych wiadomości (A Collection of Essential Information), the second Polish language general encyclopedia after Benedykt Chmielowski's Nowe Ateny (The New Athens, 1745–46). Krasicki wrote Listy o ogrodach (Letters about Gardens) and articles in the Monitor, which he had co founded, and in his own newspaper, Co Tydzień (Each Week). Krasicki translated, into Polish, Plutarch, Ossian, fragments of Dante's Divine Comedy, and works by Anacreon, Boileau, Hesiod and Theocritus. He wrote a 1772 essay "On the Translation of Books" ("O przekładaniu ksiąg") and another, published posthumously in 1803, "On Translating Books" ("O tłumaczeniu ksiąg").

Атак-даңқ

Красицкийдің маңызды еңбектері Еуропаға кеңінен танылып, латын, француз, неміс, итальян, орыс, чех, хорват, словен және венгр тілдеріне аударылды. Оның шығармаларының кең қабылдануы 19 ғасыр бойы сақталды. Красицкий поляк ағартушылығының ақындары Станислав Трембецкий, Франциск Заблоцкий және Войцех Миранның, ал 20 ғасырда Константи Иldefons Ғалчинскийдің шығармаларының тақырыбы болды. Ол Винсент Пол, Адольф Новачинский және Генрих Сienкевичтің көркем прозалық туындыларының кейіпкері болды.

Әдебиетті зерттеу

Ғалымдар Красицкийдің "Мысалдары мен сатиралары" олар жазылған мәдениетке бейімделген және саяси маңызы бар деп санайды. Кейіпкерлердің суреттері тікелей бақылаудан алынған нақты адамдардың қайта жаңғыртуына негізделмеген, ал қоғамның шын құндылықтарын көрсететін ойдан туған бейнелер болды. Красицкий поляктардың және жалпы адамзаттың ашкөздік, ақымақтық және жамандыққа ұшырайтынын айтты. "Жаңа мысалдар", "Мысалдар мен теңеулерге" жалғас, 1803 жылы, автор қайтыс болғаннан кейін жарияланса да, көбірек танымал "Мысалдар мен теңеулер" 1735 жылдан бастап Красицкийдің 1801 жылы қайтыс болуына дейін өз оқырмандарына жетті, олардың көп бөлігі 1772 жылғы Польшаның бірінші бөлінісінен кейін жарық көрді. Мысалдардың мағынасы көбінесе соңғы жолда, идеологияның күрделі ұсынылымы арқылы емес, әңгіменің символикасы арқылы табылады, соның арқасында тіпті сауатсыз адамдар да оның артындағы моральдық қағидалар мен ағартушылық идеяларын оңай түсіне алады.

Білім беру қызметі

Катаржина Зечентер "Польшалық шолу" журналында Батыс тарихшылары Красицкийдің еңбектерін көбінесе назардан тыс қалдырғанын, ал "Польшалық аңыздар" баспасының [аңызда] туындауына әсер еткен саяси және әлеуметтік контекстің маңыздылығын елемегенін айтады. Дегенмен, Красицкийдің өзінің замандастарына және 19 ғасырдың басына, мысалы, поляк ханшайымы, ақын және күнделік жазушысы Габриела Пужининаға тигізген әсерін көру оңай. 1846 жылы ол Вильнюс және Варшава интеллигенциясы үшін газет ашып, Польшаның басылған саяси өмірінде Красицкийдің аңыздарын орнықтыруға көмектесті. 1815–1843 жылдардағы күнделігінде Пужинина Польшаның бөлінісіне байланысты "Қоңырдағы құстар" аңызына ерекше назар аударды.