Кіріспе
Айр таулары немесе Айр массиві (Тамажек: Ayǝr; Хауса: Шығыс Азбин, Батыс Абзин) – Сахараның ішінде, Нигердің солтүстігінде орналасқан үшбұрышты массив. Батыс Сахара таулы құрғақ ормандары экологиялық аймағының бөлігі болып табылатын бұл таулар теңіз деңгейінен биікке көтеріліп, кең аумақты қамтиды. 17-шы параллельдің солтүстігіндегі шөлдің ортасында жатқан Айр үстіртінің орташа биіктігі аралығында, Сахель климатының аралдарын құрап, көптеген мал шаруашылығы және егіншілік қауымдастықтарымен қатар, керемет геологиялық және археологиялық ескерткіштерге толы. Аймақта осы аймақтың тарихына куәлік ететін маңызды археологиялық қазбалар жүргізілген. Құрып кету қаупі төнген африкалық жабайы ит (Lycaon pictus) бұл аймақта бұрын кездесетін, бірақ қазіргі адам санының өсуіне байланысты жойылып кетуі мүмкін.
The Aïr Mountains or Aïr Massif (Tamajăq: Ayǝr; Hausa: Eastern Azbin, Western Abzin) is a triangular massif, located in northern Niger, within the Sahara. Part of the West Saharan montane xeric woodlands ecoregion, they rise to more than and extend over Lying in the midst of desert north of the 17th parallel, the Aïr plateau, with an average altitude between , forms an island of Sahel climate which supports a wide variety of life, many pastoral and farming communities, and dramatic geological and archaeological sites. There are notable archaeological excavations in the region that illustrate the prehistoric past of this region. The endangered African wild dog (Lycaon pictus) once existed in this region, but may now be extirpated due to human population pressures in this region.
Геология
Кэмбрийге дейінгі – кайнозойлық Айр таулары қара түсті көрінетін пергалькалды гранит интрузияларынан тұрады (әдеттегідей емес, өйткені көптеген гранит массалары далада ашық түсті болады). Сахара шөлінде мұндай таулар құммен қапталған жазықтар арасында биік рельефтің айқын белгілері ретінде көрінеді. Жер бедері биік платолардан, тау жоталарынан, кең құмды аңғарлардан және бір кезде өзендер болған маусымдық вадилерден құралған. Бұл терең, көбінесе қиылысатын аңғарлардың аймақтарында сумен әкелінген саз және лай жинақтары кездеседі. Кейбір аңғарлардағы жер асты сулары жыл бойы оазистерді және маусымдық өсімдіктерді қамтамасыз етеді. Айр таулары шығысында құм төбелері мен Тенере шөлінің жазығымен шектесетін тоғыз дерлік дөңгелек массивтерден тұрады. Массив – кембрийге дейінгі метаморфтық тау жыныстарындағы кембрийге дейінгі эрозиялық бетінен тұратын плато, үстіндегі жазық шыңдары бар гранит интрузияларының шыңдарымен бөлінген. Оларға Монт Идоукал н Тагес (Нигердің ең биік нүктесі – 2022 м), Монт Тамгак (1988 м), Монт Гребун (1944 м), Адрар Бус, Фадей, Чириет, Тагхмерт, Агерягуер, Такалокузет және Гундай кіреді. Массивте Аракаоның сөнген кальдерасы, хавайиттен трахитке дейінгі құрамы бар кайнозойлық лава ағындары, вулкандық конустар, туф сақиналары және әлемдегі ең ірі сақина тәрізді бөгеттер жүйесі сияқты вулкандық белгілер бар. Изузаоенехеде мәрмәр таулар орналасқан, ал төменгі Загадо аңғары ақ мәрмәр төбелермен қоршалған. Массивтің батысында орналасқан Юллеммеден алабындағы карбон кезеңінің құмтастары мен көмір қабаттарында массив граниттерінен пайда болған уран минералдануы бар.
Климат
Биіктігі (орташа алғанда 500 мен 900 метр аралығында) және жауын-шашын мөлшерінің аз болуына қарамастан (төменгі жазықта жылына 50-ден 160 миллиметрге дейін), Айр айналасындағы шөлдермен салыстырғанда, әсіресе тамыз-қыркүйек айларындағы маусымдық жаңбырдан кейін жасыл аймаққа айналады. Климаты Сахель аймабына жатады, оңтүстіктегі аймақтар сияқты. Таулардың көп бөлігі өсімдік жамылғысынан бос болса, құрғақ вади өзен аңғарлары (хауса тілінде "Кори" деп аталады) жауын суын гельталарда (мысалы, Тимия қаласының жанындағы тас тоғандарда) жинап, оазистерді құрады, олар жануарларға шөп беруге және кейбір жерлерде егіншілікке мүмкіндік береді. Айрдың орталық бөлігіндегі Багзане жотасы ерекше қарқынды егіншілік үшін жеткілікті жауын-шашын алады. Аймақтың басқа кең аумақтарында мүлдем өсімдік өспейді, жанартаулық тілімдері мен тас далалары о дүниелік көрініс тудырады.
Өсімдіктер
Аир тауларында 430-дан астам қызғылтүрлі өсімдік түрі тіркелген. Аирдің Хоггар тау тізбегінің оңтүстік жалғасы ретінде орналасуы, оны Сахара флорасы мен Сахель флорасын байланыстыратын өңір етеді. Дегенмен, 2000 м биіктікке дейінгі таулардың болуы Судандық және Жерорта теңізі аймақтарына тән бірнеше түрлер үшін жергілікті жағдайларды қолайлы етеді. ХХ ғасырда Аирде жүргізілген ғылыми экспедициялар, Аирде өсетін өсімдіктердің көп бөлігін анықтауға мүмкіндік берді. Vachellia tortilis, subsp. raddiana (афагаг) және Balanites aegyptiaca (аборак) тауаралық аймақта ең көп кездесетін ағаш түрлерінің қатарында. Уақытша өзендердің – користердің жанында Vachellia nilotica, Faidherbia albida және Hyphaene thebaica пальмасы сияқты түрлер, құрма пальмасының (Phoenix dactylifera) сорттарымен бірге өседі. Ауыр құрғақшылықтар мен жоғары құрғақтық Айрдің тауаралық аймағын өсімдіктер үшін өте қиын орынға айналдырды. Малдың болуы ағаштардың жаңаруындағы кемшілікке алып келді, бұл маңызды экологиялық мәселе ретінде қарастырылады. Ағаштардың көшеттері Panicum turgidum шөбінің үлкен шоғырларымен қорғалғанда, олардың жаңаруының артуы байқалды. Өсімдіктер арасындағы осы оң әсерлесу, жергілікті тұрғындар үшін тиімді қалпына келтіру құралы болып табылады. Таулы аймақтар туралы мәліметтер одан да аз. Биік жерлерде құрғақшылыққа төзімділігі төмен тропикалық ағаш түрлері сипатталған, олардың ішінде Fabaceae Senegalia laeta және Vachellia seyal. Кезель Аир тауларының солтүстік бөлігінде зәйтүнге жақын сирек кездесетін эндемикалық таксонның қалдықтарын тапқан. Жақында бұл таксон, Olea europaea subsp. laperrinei, Аирдің басқа тауларында да табылды: осы оқшауланған, шағын популяциялар түрдің оңтүстік таралу шегін көрсетеді. Аирдегі ең биік шың – Монт Идукаль-н Тагес (2022 м биіктікте) тауларының беткейлерінде жүргізілген зерттеулер Нигерде бұрын тіркелмеген өсімдік түрлерін анықтады. Олардың ішінде Pachycymbium decaisneanum, Cleome aculeata, Echinops mildbraedii және Indigofera nummularia су стрессіне төзімділігі төмен тропикалық түрлер, ал Silene lynesii, Tephrosia elegans және Echinops mildbraedii Сахара-Жерорта теңізінде таралған. Жақында Аирде үш папоротник түрі алғаш рет табылды: Cheilanthes coriacea, Actiniopteris radiata және Ophioglossum polyphyllum, бұл папоротниктердің құрғақ ортада дамуға бейім екенін көрсетеді. Осы деректердің барлығы Аирдегі таулық климаттың ерекшелігін көрсетеді, бұл түрлердің байлығы мен әртүрлілігіне оң әсер етеді. Сахарадағы географиялық оқшауланудың нәтижесінде бұл түрлердің жоғары қорғау құндылығы бар.
Халық саны
Аирдің астанасы – туарегтердің ортасындағы Агадес қаласы. Аирдегі туарег халқының көп бөлігі жақында ғана көшпелі өмір салған, негізінен түйе мен ешкіге тәуелді болып, олардан сүт, ет және жергілікті қолөнер жасауға қолданылатын тері алған. Көптеген отырықсың халықтар жоғары рулы туарег малшыларына немесе Икеланға (хауса тілінде Бузу / соңхай тілінде Белла) бағынышты болған, олар туарегтерден хауса және басқа оңтүстік халықтарынан алынған бұрынғы құлдар мен тұтқындар еді. Бұл халықтар солтүстік оазистерде қоныстанып, ақсүйек руларға тиесілі құрма бақтарын күткен. Тимия, Аудерас және Табелот сияқты оазистерден алынған ауыл шаруашылығы өнімдері дәстүрлі түрде киім немесе тұзға айырбасталған, оларды түйе керуендері (Азалай) шығысқа қарай Бильма мен Фачидің алыс оазистерінен жеткізіп келген.
Тарих
Айр б.з.д. 6000 жылдан б.з. 1000 жылға дейінгі тас өнерімен танымал. Африканың ылғалды кезеңінде аймақ мал өсіруге арналған жер болған, мұны ірі қара мал мен ірі сүтқоректілердің суреттері көрсетеді. Бірақ, б.з.д. үшінші мыңжылдықта шөлдену процесі басталды және туарегтер солтүстіктен аймаққа көшіп келді. Кейінгі өнерде соғыстар, аттар мен соғыс машиналары бейнеленген. Әсіресе, 1999 жылы табылған бес метрлік "Дабус Жирафтарының" мүсіндері әлемдік деңгейде танымал. Аймақтағы үңгір өнері негізінен тасқа қашау арқылы жасалған, бастапқыда өткір тастармен, ал шамамен б.з.д. 1200 жылдан бастап металл қолданылған болуы мүмкін. VIII-IX ғасырларда араб шапқыншылары туарег тайпаларын оңтүстікке ығыстырғанда, Оңтүстік Айрда гобирва хаусалары болған. Туарег кельдері кем дегенде XII ғасырдан бері аймақты басқарып келеді. Агадес, сондай-ақ шығыстағы Ин Галл 15 ғасырдың басында Соңғай империясының шеткі бекеттері болған. XVI ғасырда аймақ жаңадан құрылған Агадес туарег сұлтандығының құрамына кірді және XIX ғасырдың соңында француздықтар келгенге дейін солай болды. Француздардың пайда болуы туарег кельдерін әлсіретіп, отаршылдыққа қарсы күреске және ішкі кикіреулерге себеп болды. 1880 жылдардан бастап тубу шабуылдары күшейді, ал 1917 жылы туарег Аг Мохаммед Вау Тегидда Каосен француздықтарға қарсы көтерілгенде, Агадес қамалына бара жатқанда көптеген қалалар қиратылды. Француздар Агадесті қайта басып алғаннан кейін, Айр арқылы жасалған қатыгез жазалау экспедициясы бұрынғыда халыққа толы болған көптеген жерлерді тастап кетті, оларды Каосен мен француздықтар бірінен соң бірі қиратты. Кел Оуэйлер оазисті қалалар мен мал шаруашылығын басқаруды жалғастырғанда, отырықшы шаруалар (туарег, хауса немесе соңғай) 20 ғасырдың ортасында егін шаруашылығын және отырықшы мал шаруашылығын кеңейтті. 1970 және 1980 жылдардағы ашаршылықтар бұл кеңеюді тоқтатты, ал Агадес пен Арлит өскен сайын Айр қалалары кішірейді. 1990-95 жылдардағы туарегтердің алғашқы көтерілісі кезінде үкімет тарапынан қатыгездікпен жазалау шаралары қолданылып, Айрдың көптеген ауылдары құлдырады. 1990 жылдардың ортасынан бастап бейбітшілік орнағаннан кейін Арлиттегі уран кен орындары аймаққа бұрын-соңды болмаған өсім әкелді, көптеген шағын қалалар табысты туризмнен пайда тапты. 2004 жылы шегірткелер көптеген бақтарды жойды, бұл тапшылыққа әкеліп, 2007-2009 жылғы екінші туарег көтерілісіне ықпал етті. Аймақтағы тәртіпсіздіктер жалғасып, жаңадан пайда болған туристік индустрияның дамуын тоқтатты.