Кіріспе
Инсельберг немесе монаднок (/m//ə/'/n//æ//d//n//ɒ//k/ məNADnok) – салыстырмалы түрде жазық жердегі оқшауланған, тік беткейлі тау, қырат, жота немесе кішкентай тау. Оңтүстік Африкада осыған ұқсас граниттік құрылым коппи деп аталады, бұл африкаанс тіліндегі ("кішкентай бас") голланд тілінен алынған кішіртеу сөз – копье. Егер инсельберг дөңгелек пішіндес және граниттен немесе гнейстен тұрса, оны борнхардт деп те атауға болады, бірақ барлық борнхардттар инсельбергтер емес. Инсельберг эрозияға төзімді тау жынысынан, мысалы, граниттен пайда болады, ол жұмсақ тау жыныстарының арасында орналасып, айналадағы ландшафттың әртүрлі эрозияға ұшырауы және төмендеуі нәтижесінде ашыққа шығады. Бұл термин алғашқыда құрғақ ландшафт ерекшеліктеріне ғана қолданылған. Алайда, кейіннен ол кеңірек географиялық аймақтар мен тау жыныстарының түрлерін сипаттау үшін қолданыла бастады, бұл терминнің нақты анықтамасы туралы шатасуға әкелді. 1973 жылы осы терминнің қолданылуын зерттеген бір ғалым, оның саванналық климаттағы ерекшеліктерге 40% жағдайда, құрғақ немесе жартылай құрғақ климаттағы 32% жағдайда, ылғалды субтропиктік және арктикалық климаттағы 12% жағдайда, ал ылғалды тропиктік және Жерорта теңізі климатында 6% жағдайда қолданылғанын анықтады. 1972 жылғы мақалада инсельбергтер "жекеленген, тік беткейлі, салыстырмалы түрде тік көтерілген, жай беткейлі жерден" деп сипатталды. Бұл анықтамаға құздар (buttes); құрғақ аймақтарда кездесетін тікбұрышты жақтары бар конустық төбелер; реголитпен жабылған иісті және дөңгелек төбелер; реголит беткейлеріндегі тау жыныстары; тік жақтары бар тау жыныстары; ірі тас бөлшектерінен тұрған, бірақ қатты тау жынысынан ядросы бар торлар (коппи) кіреді. Осылайша, монаднок және инсельберг терминдері толық сәйкес келмеуі мүмкін, бірақ кейбір авторлар бұл терминдердің толық синонимдер екенін нақты айтқан.
An inselberg or monadnock (/m//ə/'/n//æ//d//n//ɒ//k/ məNADnok) is an isolated rock hill, knob, ridge, or small mountain that rises abruptly from a gently sloping or virtually level surrounding plain. In Southern Africa a similar formation of granite is known as a koppie, an Afrikaans word ("little head") from the Dutch diminutive word kopje. If the inselberg is dome shaped and formed from granite or gneiss, it can also be called a bornhardt, though not all bornhardts are inselbergs. An inselberg results when a body of rock resistant to erosion, such as granite, occurring within a body of softer rocks, is exposed by differential erosion and lowering of the surrounding landscape. At that time, the term applied only to arid landscape features. However, it has since been used to describe a broader geography and range of rock features, leading to confusion about the precise definition of the term. In a 1973 study examining the use of the term, one researcher found that the term had been used for features in savannah climates 40% of the time, arid or semi arid climates 32% of the time, humid subtropical and arctic 12% of the time, and 6% each in humid tropical and Mediterranean climates. A 1972 paper defined inselbergs as "steep sided isolated hills rising relatively abruptly above gently sloping ground". This definition includes such features as buttes; conical hills with rectilinear sides typically found in arid regions; regolith covered concave convex hills; rock crests over regolith slopes; rock domes with near vertical sides; tors (koppies) formed of large boulders but with solid rock cores. Thus, the terms monadnock and inselberg may not perfectly match, though some authors have explicitly argued these terms are completely synonymous.
Монаднок
Монаднок – айналасындағы жерден оқшауланған немесе жалғыз тұрған төбе немесе тауды білдіретін абенаки тілінен алынған термин, әдетте эрозиядан зардап шекпеген. Геологтар бұл атауды Нью-Гэмпшир штатының оңтүстік-батысындағы Монаднок тауынан алған. Бұл атаудың «менонаданек» немесе «менадена» сөздерінен шыққандығы саналады. Осы контексте, монаднок – салыстырмалы түрде жазық немесе төменгі жерлерден көтерілген тауды сипаттау үшін қолданылады. Мысалы, Монаднок тауы айналасындағы жер бетінен 2000 фут (610 метр) жоғары көтеріліп, 3165 фут (965 метр) биіктікте, 30 миль (48 километр) радиустағы кез келген таудан 1000 фут (305 метр) биік тұрады.
Геологиялық және географиялық үлгілер
Инсельбергтер эрозияға ұшыраған және ауа райына қарсы тұрақты қалқандарда жиі кездеседі. Инсельбергтің болуы әдетте жақын жердегі платоның немесе жотаның, не олардың қалдықтарының бар екенін көрсетеді. Бұл әсіресе шөгінді тау жыныстарынан құралған инсельбергтерге тән, олар осы маңдағы плато сияқты бірдей стратиграфиялық қабаттарды көрсетеді. Бірақ, ашыққа шыққаннан кейін, инсельбергтер жарықтардың блоктарының және қабыршақты тақталардың шеттік құлауынан бұзылады. Бұл процесс олардың үстінде торларды қалдырады, ал уақыт өте келе, талдан шекараланған қалдық – «қалалық коппи» пайда болады. Осыған байланысты Африка мен Оңтүстік Америкадағы әртүрлі инсельбергтік аймақтар эрозияға ұшыраған эчплэйннің (жазықтардың) қалдықтары деп саналады. Инсельбергтердің топтарын – инсельбергтік алқаптар мен инсельбергтік жазықтар деп атайды, олар әлемнің әртүрлі бөліктерінде кездеседі, соның ішінде Танзания, Марокконың Антиатлас таулары, Солтүстік-Шығыс Бразилиясы, Намибия, Анголаның ішкі аймақтары және Финляндия мен Швецияның солтүстік бөліктері. Норвегияның strandflat-ын сипаттаудың қалыпты тәсілі болмаса да, Юлиус Бюдель оны инсельбергтермен бірге эчплэйн деп санаған. Энтони Янгтың (1969) жіктемесінде инсельбергтердің алты түрі ажыратылады: бутталар, конустық төбелер, дөңгелек-құрғақ төбелер, реголитпен жабылған беткейдегі тау жыныстары, тау жынысы күмбезі (қант тәрізді) және коппи немесе тор. Инсельбергтердің құрамына гранит, гнейс және габбро кіреді. Клифф Ольер атап өткендей, Угандада инсельбергтер көбінесе граниттен, кейде гнейстен жасалған, бірақ ешқашан амфиболиттен немесе жанартаулық тау жыныстарынан жасалмайды. Ольердің сөзіне қарағанда, сүйір кварцит төбелері «нағыз инсельбергтер» емес, қыртыстарды құрайды.
Шығуы мен дамуы
1974 жылы геоморфолог Майкл Томас инсельбергтердің пайда болуына қатысты түсінікті қорытындылап, "Инсельбергтердің қалыптасуы туралы гипотезалар жетпістен астам жыл бойы ұсынылып, жоққа шығарылып, қайта қарастырылды" деп жазады. Вулкандық немесе басқа да процестер эрозияға төзімді тау жыныстарын, мысалы, әктас сияқты эрозияға оңай түсетін жұмсақ тау жыныстарының ішінде қалыптастыруы мүмкін. Эрозияға төзімсіз тау жыныстары тозып, жазыққа айналғанда, эрозияға төзімді тау жыныстары оқшауланған тау ретінде қалады. Бұл тау жыныстарының тозылмауының себебі олардың тығыз бірігуімен байланысты. Инсельбергтер рош-мутон сияқты мұздықтардың әсерінен де пішіні өзгеріп, қайта қалыптасуы мүмкін. Солтүстік Швецияда осы типтегі инсельбергтер флиггберг деп аталады.
Экология
Шығыс Африканың арал таулары Танзанияның Серенгети және Кенияның Масаи Мара аймақтарында тіршілікке бейімделген жануарларға пана болып табылады. Көптеген жерлерде топырақ ағаштар өсуге тым жұқа немесе тым қатты болса, арал таулары жинаған топырақ ағаштарға толы болуы мүмкін, ал айналасында тек қысқа шөп өседі. Тау бетіндегі қуыстар жаңбыр суын жинауға мүмкіндік береді. Арыстан, гиракс, сондай-ақ көптеген құстар мен бауырымен жорғалаушылар сияқты көптеген жануарлар арал тауларын пайдалануға бейімделген.