Кіріспе

Баден-Вюртембергтегі таулар тізбегі, Германия.

Шваб Юрасы (Schwäbische Alb, сирек қолданылатын атауы – Шваб Юрасы), кейде ағылшын тілінде Шваб Альптері деп аталады, – Германияның Баден-Вюртемберг жерінде оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылатын таулар тізбегі. Оның ені де бар. Бұл аймақ Швабия аймағының атымен аталған. Шваб Юрасы оңтүстік-шығыста Дунай және солтүстік-батыста Жоғарғы Некармен шектелген аймақты алып жатыр. Оңтүстік-батыс жағында Қара Орманның биік тауларына дейін жетеді. Аймақтың пішіні биік платоға ұқсайды, ол оңтүстік-шығысқа қарай бірте-бірте төмендейді. Солтүстік-батыс шеті тік жар (Албтрауф немесе Албантиге деп аталады, ормандармен қапталған) ал жоғарғы бөлігі жазық немесе жұмсақ төбелі. Экономикалық және мәдени жағынан Шваб Юрасы таулар тізбегінің маңындағы аймақтарды да қамтиды. Бұл танымал демалыс орны. Бүкіл Швабиш Альб аймағы 6,688 км² аумақты қамтитын ЮНЕСКО-ның әлемдік геопаркі болып табылады; ол 2002 жылы Германияда Ұлттық геопарк ретінде тағайындалды және 2004 жылы Еуропалық геопарктер желісіне қосылды; 2015 жылы ол ЮНЕСКО-ның жаңа құрылған әлемдік геопарктер жүйесіне енгізілді. Оның орталық бөлігінде 852,69 км² аумақты алып жатқан Швабия Альб биосфералық қорығы орналасқан.

Геология

Шваб Юрасының геологиясы негізінен әктас тастан тұрады, ол Юра дәуірінде теңіз түбін қалыптастырды. Теңіз 50 миллион жыл бұрын тартылып кетті. Қалыңдықты құрайтын үш қабат әртүрлі әктас тастар: Қара Юра, Қоңыр Юра және Ақ Юра. Ақ Юра 99% тазалықтағы кальций карбонатынан тұруы мүмкін. Әктас суға ерітін қасиетке ие болғандықтан, жаңбыр жарықтар арқылы сіңіп, карст ландшафтын қалыптастырады, онда үлкен үңгірлер жүйесі арқылы ағатын жер асты өзендері бар. Соның салдарынан, жазықта өзендер, көлдер немесе басқа да су көздері жоқ. Кейбір жерлерде бұрынғы жанартаулық белсенділіктің іздері қалған, мысалы, маарлар мен төбелер. Батыс бөлігіндегі Золлернграбен (тектоникалық белсенді аймақтағы геологиялық шұңқыма) кейде жеңіл жер сілкіністерін тудырады. Nördlinger Ries – 15 миллион жылдық ірі метеорит кратері. Шваб Юрасының оңтүстік бөлігінде Үшінші дәуірдің қалдықтарын табуға болады. Ульм аймағында танымал жерлер бар (мысалы, Эрмингеннің Туррителленплаттасы). Ұдайы жаңбыр мен ауа райының басқа да әсерлері тау-кен аймағын баяу-баяу ыдыратады. Жыл сайын ол шамамен кері шегінеді. Бірнеше миллион жыл бұрын бұл таулар Штутгартқа дейін жеткен. Кейбір жерлерде әктас ыдырауға төзімді болғандықтан, негізгі тау тізбегінің кері шегінуінен кейін "куә таулары" (немесе шеткі таулар) қалды, мысалы, Ахальм немесе Хоэнштауфен. Бұл таулар бұрынғы тау тізбегінің аумағын куәландырады. Кездесетін үңгірлер – әдемі әрі көпшілікке тартылмаған тамаша туристік орындар. Құрғақ сталактиттер мен сталагмиттерден бастап, тек қайықпен кіруге болатын үңгірлерге дейін әртүрлі типтерді кездестіруге болады. Кейде жер асты өзендерінен судың ағыны да әсерлі болуы мүмкін, мысалы, Дунайдың саласының бастауы Блаутопф. Сонымен қатар, кеуекті әктас тасқа байланысты, Дунай Иммендингенге жақын жерде дерлік жоғалып кетеді (1911, 1921, 1928 және 1943 жылдары ол толығымен жоғалып кетті), ал кейінірек бірнеше шақырымнан кейін қайта пайда болады. Дунайдың жоғалған суының көп бөлігі Рейннің саласы Ахттопфта қайта пайда болады. Топырақ өте құнарлы емес, көбінесе хумус қабаты жұқа, ал бетінде көптеген ұсақ әктас тастар кездеседі.

Қалдықтар

Шваб Юрасының кез келген жерінде қазбаларды табуға болады. Мұнда көптеген ірі және маңызды қазбалар табылды. Хольцмаденде, Вайлхайм-унтер-Тек қаласының сыртында, Urwelt Museum Hauff деп аталатын шағын жеке мұражай, келушілерге олардың тақталы шөгінділерінде қазбаларды "қазуға" мүмкіндік береді. Urwelt Museum Hauff әлемдегі ең үлкен тасбауырлы криноидтар (теңіз лилиясы) колониясын қамтиды, оның көлемі және жасы шамамен 180 миллион жыл.

Тарихи дәуірге дейінгі мәдениет

Бірнеше үңгірлерде (Вогельхерд, Холенштейн Стадель, Гейсенклостерле және Холе Фелс сияқты, барлығы бірнеше шақырым қашықтықта), адам жасаған ең көне артефакттардың іздері табылды. Ең белгілілері: мамонт, жылқы басы, су құсы және екі адам-арыстан мүсіні – бәрі де таңғатарлық сапада және 30 000 жылдан астам көнелікке ие. Мұнда сондай-ақ ең көне музыкалық аспаптар да табылған: шамамен 35 000 жыл бұрын аққулар мен грифондардың сүйектерінен жасалған флейталар, ал 2004 жылы мұз дәуіріне жататын, шамамен 37 000 жыл бұрынғы мамонттың сүйігінен ойылған флейта, және адам денесінің ең көне бейнесі – Шелклинген Венерасы.

Рим империясы

Лиместен оңтүстікке қарай орналасқан бұл аймақ біздің заманымыздың I-III ғасырлары аралығында Рим империясының бір бөлігі болды.

Римдік жол Неккар өзені бойымен және үстірттің үстінен өтті. 1970 жылдары Хечинген-Штейнде осы жол бойында римдік бекінісі табылып, ашық аспан астындағы мұражайға айналдырылды. Лимес шындығында Аленде үстіртті кесіп өтеді, ал қаланың аты Римнің атты әскерінің бекеті, немесе аладан шыққан. Бұл жерде де римдік қиратылымдар қазылып жатыр және 1980 жылдардың соңынан бері мұражай жұмыс істеп келеді.

Дәстүрлі өмір

Шваб Юрасында өмір өте ауыр болды. Судың жетіспеуі және топырақтың нашар сапасы осы аймақты дамымаған етіп жіберді. Көптеген ауылдар үшін су алу үшін атпен ұзақ жол жүру қажет болды. Суды көбінесе ұзақ уақыт сақтауға тура келгендіктен, ол көбінесе тоқтап, бүлінетін. Сондықтан спирт арқылы дезинфекция жасау кең таралған: "Көптеген" (сидр) сумен араластырылып, тіпті нәрестелерге де берілетін. 1880-жылдардың соңында өте ерекше, сол заманға сай келетін қазіргі заманғы су құбыры жүйесі салынды, ол жағдайды жеңілдетті.

Тіл

Жергілікті тұрғындар шваб немісі деп аталатын ерекше неміс диалектісінде сөйлейді, ол тіпті Юра аймағында да әртүрлі және стандартты неміс тілін білгендерге түсіну қиын. Жотаның жоғарғы бөлігіндегі диалект (Альбшвабиш) тіпті ең кең таралған шваб диалектісінен де төменгі аймақтардағыдан айқын түрде ерекшеленеді және күштірек. Бүкіл Швабия аймағында көптеген тіркестер мен грамматикалық ережелер өте жергілікті, тіпті ауыл деңгейіне дейін. Дегенмен, таулы аймақтардың шваб диалектісі әуенді әнмен ерекшеленеді, ал кейбір етістік формалары стандартты неміс тілінен ғана емес, сонымен қатар Швабияның басқа бөліктерінен де өзгеше. Бұрын идиш, плейсне және романи тілдері де қолданылған. Плейсне тілінде себеттер, щеткалар және қамшы сияқты тауарларды сатушы саудагерлер сөйлеген, ол Ротверш тіліне жатады және код ретінде пайдаланылған.

Дәстүр

"Шваб-алеман" карнавалы – көптеген ауылдардағы маңызды дәстүр, оны әртүрлі "Fastnacht", "Fasnacht", "Fasnet" немесе "Fasching" деп атайды. Роттвейльдегі Фаснет тойы ерекше мәдени маңызға ие. Аллеман дәстүріне тән нәрсе – сиқыршылар мен орман немесе құдық рухтары, олар көбінесе қыстың немесе табиғат күштерінің қыстың қуып шығу үшін келуін білдіреді. Әр түрлі рөлдердің христиандық дінге дейінгі дәуірде қалыптасқандығы айтылады, және дәстүрлер ауылдан ауылға өзгереді, осылайша кейіпкерлердің, жаулардың, жақсылық пен жамандық күштерінің алуан түрлі бейнелері құрылады. Сонымен қатар, бір қалада Фаснетті тойлау дәстүрі сақталса, көршілес қалада мүлдем дәстүр болмауы мүмкін. Бұл көп жағдайда протестанттық реформацияның салдарымен және кейінірек кальвинистік пиетистердің ықпалымен байланысты, олар мұндай ойын-сауыққа, тіпті жазықсыздыққа да қатаң қарсы болды. Католик аймақтарында осы күнге дейін Фаснет дәстүрі күшті. Шваб Фаснетінің тойлауы Орта Рейн бойындағы бірдей уақытта өткізілетін тойлармен ешқандай ортақ нәрсесі жоқ, олар Германияда теледидардан көрсетілуінің арқасында кеңінен танымал. Швабтар, әдетте, Роза дүйсенбі және майлы сейсенбіде солтүстік-батыстағы көршілерінен өзгеше, жұмыста болады деп күтіледі.

Өнеркәсіп

Егін өсіру оңай болмағандықтан, қой өсіру кең таралды. Бұл мықты тоқыма өнеркәсібінің дамуына әкелді. 1950 жылдары Реутлинген Германиядағы ең көп миллионерлері бар қала болды, бірақ Германияның тоқыма өнеркәсібінің құлдырауы оларға да әсер етті. Дегенмен, көптеген жоғары сапалы тоқыма компанияларын кездестіруге болады, мысалы, Hugo Boss, Merz b. Schwanen, Trigema, Reusch, Groz Beckert және басқалар (Метцинген қаласы "люкс сауда орталығы" ретінде кеңінен танымал, бүкіл Еуропадан адамдар арзан бағада қымбат киімдер сатып алуға келеді). Осының нәтижесінде машина жасау және жоғары технологиялық инженерия дамыды. Автомобильдердің ойлап табылуымен және жақын жердегі Daimler Benz компаниясының құрылуымен автомобиль өнеркәсібі, содан кейін электроника және компьютер өнеркәсібі өркендеді. "Некар Альб" аймағы Германиядағы үшінші ірі және ең тұрақты өнеркәсіптік аймақ болып табылады. Ең танымал компания әлі күнге дейін Daimler Benz, қазіргі кезде Daimler AG деп аталады, одан кейін Robert Bosch. Аймақ әлемдегі патенттер мен халық санының ең жоғары арақатынасына ие. Көптеген өнімдер жоғары технологиялық санатқа жатады. Шағын және орта кәсіпкерлік секторлары (100-5000 қызметкер) басым. Осының салдарынан, әлде болжамдап айтуға болады, жұмыссыздық деңгейі төмен. Жалпы, өнімдердің бағасы жоғары, бірақ олар жоғары сапа арқылы бәсекелеседі. Бірнеше аудан бизнес үшін ерекше тартымды деп танылған, мысалы, Реутлинген – Германияда жаңа бизнес ашу ең оңай болатын қала. Білім беру ресурстары жоғары деңгейде. Аймақтың мектептері мен университеттері Германиядағы үздік білім ошақтарының қатарында. Шваб Юрасы және көршілес аймақ соңғы 150 жылдың ішінде Германияның ең кедей аймақтарынан бірінен ең бай аймақтарының біріне айналды.

Климат

Қыста жиі қар жауады. Шаңғы тебу танымал (бірақ төбелер тік немесе биік емес) және көптеген шағын курорттарды кездестіруге болады. Көбінесе желді болады және Германияның қалған бөлігіне қарағанда сәл суық. Ерекше микроклиматтың арқасында, Штеттен-ам-кальтен-Маркт қаласының жанындағы шағын метеостанция "Германиядағы ең суық нүкте" деп белгілі.

Орналасқан жерлер

Шваб Юрасы неміс стандарттары бойынша тығыз қоныстанған емес. Көптеген ірі қалалар аймақтан тыс жерде орналасқан, бірақ олар көбінесе оның құрамына жатқызылады. Бұл қалаларда Германиядағы ең жоғары жалдама төлемдері жиі кездеседі, ал үстіңгі жазықтағы жер оңтүстік неміс стандарттары бойынша арзан саналады. Көптеген қала аттары "ingen" дегенмен аяқталады. Мұнда бірнеше әскери оқу полигондары болған, олардың кейбіреулерін НАТО әскерлері де пайдаланған. 100 жылдан астам уақыт бойы бар болған Мюнсинген оқу полигонының орнында биосфералық қорық құрылып жатыр. Аймақта бірнеше ірі және көптеген шағын табиғат қорықтары бар.

Туристік орындар

Көптеген сарайлар, монастырлар, шіркеулер, қираған орындар мен ескі қалалар бар. Міне, олардың кішкентай таңдауы.

Тамақ пен сусын

Брентар – швабтардың дәстүрлі тағамы, әсіресе Шваб Журасы мен Алльгой аймақтарында кең таралған. Ол Musmehl деп аталатын ерекше қуырылған ұннан жасалады. Алб-Лейса – бұл аймақтың дәстүрлі бұршақ сорттары.

Ағылшын және неміс тілдеріндегі терминологияға ескерту

Юра атауы (юра кезеңімен байланысты) Юра тауларынан шыққан, географиялық тұрғыдан Швабия және Франкония үстірттері оның құрамына кіреді. Немец тілінде, әсіресе геологиялық саладан тыс, «Альб» сөзі Юраның орнына дерлік барлық жерде қолданылады. Сөздің шығу тегі белгісіз. Бір теория бойынша, ол латын тіліндегі "albus" ("ақ") сөзінен туындаған. Тағы бір теорияға сәйкес, ол үнді-еуропалық тілге дейінгі "albhros" ("төбе") сөзінен шыққан. Ол неміс тіліндегі "Alpe, Alm" немесе "Alp" сөздерімен (ескі жоғары неміс тілінде "alpâ") байланысты, бұл "жоғарғы жайылым" деген мағынаны білдіреді. Бірақ «Альб» сөзі көбінесе Швабия және Франкония Юрасы (Fränkische Alb) аймақтарын білдіретін есім ретінде қолданылады, сондықтан көптеген тілдерде оған тікелей аударма жоқ. Осы себепті «Шваби Альб» кейде ағылшын тіліне «Swabian Alps» деп аударылады, бұл аз танымал «Юра» атауын болдырмау үшін жасалған. Дегенмен, бұл аймақ Альп тауларының құрамына кірмейді (жақын орналасқандықтарына қарамастан) және неміс тілінде оны Альп таулары деп ешқашан атамайды, себебі Альп таулары неміс тілінде "die Alpen" (көпше түрде) деп аталады.