Кіріспе

Жарыс машинасы классы – бір орындық жарыстың үшінші деңгейі.

Formula Three, сондай-ақ Formula 3 деп аталады, қысқартылып F3 деп белгіленеді, бұл ашық дөңгелекті формула жарысының үшінші деңгейі. Еуропа, Австралия, Оңтүстік Америка және Азияда өткізілетін әртүрлі чемпионаттар көптеген болашақ Формула-1 жүргізушілері үшін маңызды қадам саналады.

Тарих

Формула Үш (1950 жылы ФИА қабылдаған) соғыстан кейінгі автожарыстардан дамыды, 500 куб.см мотоцикл қозғалтқыштарымен (әсіресе Нортон және JAP жылдамдығымен) қуатталған жеңіл құбырлы шасси пайда болды. 500 куб.см формуласы 1946 жылы екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Бристольдегі энтузиасттар ұйымдастырған арзан «арнайы» жарыстардан туындады. Соғыстан кейін британдық автоспорт баяу дамыды, ішінара бірнеше жылға созылған бензин рационированиесіне байланысты. 500 куб.см машиналардың қозғалтқыштары «қаржылық жағдайы нашар энтузиасттарға» қолжетімді болуы тиіс еді. Ұлыбританиядағы соғыстан кейінгі екінші автожарысты 1947 жылдың шілдесінде VSCC ұйымдастырды, сол күні жарысқа қатысқан жалғыз соғыстан кейінгі класс 500 куб.см машиналар болды. Жеті қатысушының үшеуі стартқа шықпады, ал төрт жүргізушінің үшеуі бірінші айналымда жарыстан шығып қалды, нәтижесінде Эрик Брэндон өзінің Купер прототипімен (T2) орташа жылдамдықпен виртуалды түрде жеңіске жетті. Оның ең жақсы айналымы (барлық 500 куб.см машиналар арасындағы ең жылдам нәтиже) Купердің массалық өндірістегі машиналарымен байланысты болды. Басқа да танымал брендтерге Англияда Kieft, JBS және Emeryson, ал Еуропада Effyh, Monopoletta және Scampolo кірді. Джон Купер және көптеген басқа 500 куб.см машина жасаушылар қозғалтқышты машинаның ортасына орналастыруға және артқы дөңгелектерді қозғалтуға шешім қабылдады. Бұл негізінен тізбекті жетектің практикалық шектеулерімен байланысты болды, бірақ бұл машиналарға ерекше жақсы басқару сипаттамаларын берді, соңынан бір орындық жарыстарда ортада орналасқан қозғалтқыш революциясына әкелді. 500 куб.см формуласы 1950 жылдардың басында және ортасында автожарыстарға жол ашты (және Стирлинг Мосс сияқты жұлдыздар тіпті GP карьералары кезінде де таңдаулы F3 жарыстарына қатысты). 500 куб.см формуласының 3 басқа да танымал жүргізушілері Стюарт Льюис Эванс, Айвор Бьюб, Джим Рассел, Питер Коллинз, Дон Паркер, Кен Тиррелл және Берни Экклстоун болды. Статистикалық тұрғыдан алғанда, Паркер ең табысты F3 жүргізушісі болды. Автожарыстарға өмірінің соңында (1949 жылы 41 жасында) келгеніне қарамастан, ол барлығы 126 F3 жарысында жеңіске жетті және Motor Sport журналы (1998 жылғы некрологында) оны «тарихтағы ең табысты Формула 3 жүргізушісі» деп сипаттады. 1953 жылы Стерлинг Мосс жұлдыз болғанымен, Паркер оны басқа кез келген жүргізушіден көп жеңді, 1952 жылы, 1953 жылы және 1954 жылы Формула 3 чемпионы атанды, ал 1959 жылы үшінші рет чемпиондыққа ие болды. 500 куб.см Формула Үш 1950 жылдардың соңында халықаралық деңгейде төмендеді, бірақ 60-шы жылдардың басында ұлттық деңгейде жалғасты, 1000 немесе 1100 куб.см машиналар үшін Formula Junior (салмақ шкаласына сәйкес) көлеңкеледі. 1964 жылы Formula Junior ережелеріне негізделген және 1970 жылға дейін жұмыс істеген төрт цилиндрлі карбюраторлы автомобильдер үшін бір литрлік Формула Үш категориясы қайта енгізілді. Бұл қозғалтқыштар (Форд Англияға негізделген қысқа соққылы агрегат, арнайы 2 клапанды Cosworth немесе Holbay OHV төменгі соққылы бас, бастапқыда Брайан Харт бастамашы болды, ең тиімді және танымал болды) өте жоғары айналымға ие болды және «шыңғырағандар» деп аталды; F3 жарыстары үлкен машиналардың тіркесіп өтуімен сипатталды. «Шыңғыраған» жылдары Брабхам, Лотос және Техно басым болды, 1970 жылы наурыз айы басталды. Ертедегі бір литрлік F3 шассиі Formula Junior дизайндарынан шығуды ұмтылысты, бірақ тез дамыды. 1971 жылы 1600 куб.см ауа қабылдауын шектейтін жаңа ережелер енгізілді. 1971-1973 жылдар аралығында осы машиналармен жарысты, өйткені аэродинамика маңызды бола бастады. 1974 жылы екі литрлі қозғалтқыш ережелері енгізілді, әлі де ауа қабылдау шектелген. F3 жарыста қозғалтқыш ережелері негізінен өзгермейді, бұл жарыс ережелерінің тұрақтылығының ерекше жағдайы. Lotus және Brabham сияқтылар F3-тен Formula One-ге шоғырлану үшін жоғалған кезде, 1970-ші жылдардың F3 конструкторларына Alpine, Lola, March, Modus, GRD, Ralt және Ensign кірді. Алайда, 1980 жылдардың басында Формула 3 өзінің қарапайым бастамасынан қазіргі заманғы формулаға ұқсас нәрсеге дейін дамыды. Бұл болашақ Формула 1 жүргізушілерінің негізгі жаттығу алаңы ретінде қарастырылды, олардың көбі Формула 2-ден өтіп, тікелей Гран-при жарыстарына қатысты. Шассилер өте күрделі болды, олар жоғары деңгейдегі формулаларды бейнеледі. Жер әсерлері 1980 жылдардың басында қысқа уақытқа қолданылды, бірақ FIA-ның басқа бір орындық формулаларына сәйкес тыйым салынды; көміртекті шассилер 1980 жылдардың ортасынан бастап енгізіле бастады. Тарихи тұрғыдан алғанда, March (1981 жылға дейін), Ralt (1990 жылдардың басына дейін) және Reynard (1985-1992) екі литрлік F3 шассиінің негізгі өндірушілері болды, Францияда Martini өте күшті болды; Рейнард 1980-жылдардың ортасында дәстүрлі алюминий немесе болат монокок құрылымдарын көміртекті материалмен алмастырды. Алайда, Dallara, сәтсіз Formula One жобасынан кейін, 1990-шы жылдардың басында назарын осы формулаға аударды және F393 машинасымен барлық басқа брендтерді басып тастады. Бірнеше жылдың ішінде шасси бәсекеге қабілеттіліктің қажетті шарты болып саналды және бүгінде Dallara шассиі формуланың ажырамас бөлігіне айналды. Құн төмен ұстау үшін олардың шассилері үш жылдық өмірлік циклға ие, жылдық жаңартулар минималды. Алайда, командаларға көмектесу үшін ағымдағы F308 шассиінің өмірлік циклын төрт жылға ұзарту туралы келісімге келді, бірақ бұл шасси 2012 жылы жаңа F312 шассиімен ауыстырылды, ол 2017 жылға дейін қолданылуы тиіс еді. Көптеген F3 чемпионаттары, әсіресе британдық сериясы, ақшасы аз командалар мен жүргізушілер үшін арзан бағамен қатысуға мүмкіндік беру үшін бұрынғы өмірлік циклдегі машиналарға арналған екінші класс ұсынады.

F3 көліктері

Формула 3 автомобильдері – монокок шасси, жарысқа арналған жылтыр дөңгелектер мен қанаттарды пайдаланады. Қазіргі уақытта Dallara F3 автомобильдерінің басым бөлігін өндіреді, бірақ Mygale, Lola (бұрынғыда Dome of Japan серіктестігімен), Arttech және SLC-дің өндірісі шектеулі. Көптеген кіші немесе әуесқой F3 жарыс серияларында ескі автомобильдер жиі кездеседі. Әдетте, мұндай сериялар қатысуды көбейту үшін екі немесе одан да көп классқа бөлінеді. FIA Формула 3 құрамасындағы барлық қозғалтқыштар 3,4 литрлік, 6 цилиндрлі, табиғи аспирацияланған стандартты қозғалтқыштар болып табылады. Басқа Формула 3 серияларындағы қозғалтқыштар өндірістік модель блогынан (заводтық блоктан) жасалуы керек, және көбінесе жарыс немесе серия ұйымдастырушыларымен мөрленуі тиіс, сондықтан жеке реттеуге жол жоқ. Honda қозғалтқыштары (Mugen дайындаған) Volkswagen, Alfa Romeo немесе Renault өндірісіндегі қозғалтқыштар сияқты ұзақ жылдар бойы танымал болды. Қазіргі уақытта британдық және еуропалық серияларда HWA реттелген Mercedes және Volkswagen қозғалтқыштары үстемдік таныстыруда, ал кейбір командалар Mugen, TOM'S–Toyota, Opel және Fiat қолданады.

Чемпионаттар мен сериялар

2019 жылы FIA Formula 3 чемпионаты басталарға дейін Formula Three үшін әлем чемпионаты болған емес. 1970-жылдары және 1980-жылдары Еуропаның Формула 3 Чемпионаты және Ұлыбританияның Формула 3 Чемпионаты (1970-жылдары бәсекелес британдық сериялардан бірі пайда болғаннан кейін) ең танымал болды, олардың қатарынан көптеген болашақ Формула 1 чемпиондары шықты. Франция, Германия және Италияда да маңызды Формула 3 сериялары болды, бірақ бастапқыда оларға деген қызығушылық ұлттық формулалардың екінші деңгейінде болды – Францияда Формула Renault, Германияда Формула Super Vee. Ақырында бұл елдер Формула 3-ке қарай бет бұрды. Италия сериясы көбінесе гокарттан тікелей келген тәжірибелі жүргізушілерді тартты, ал басқа елдерде жүргізушілер әдетте екінші деңгейдегі санаттарда бірнеше жыл өткеннен кейін F3-ке көшті. Еуропалық сериялар 1980-жылдардың ортасында тоқтатылып, ұлттық сериялардың маңызы артты. 2003 жылы француз және неміс F3 сериялары, бәсекеге қабілетті жарысқа қатысушылардың жетіспеушілігіне байланысты, Formula 3 Euro Series-ін қайта құру үшін бірікті. Бразилияның SudAm Formula Three чемпионаты, қазіргі таңдағы барлық Formula Three серияларының ең қуатты қозғалтқышына ие, Ұлыбританияның Формула 3 чемпионатында өнерлерін шыңдаған талантты жүргізушілерді даярлауымен белгілі. Ал ең қызығы – Жапонияның Формула 3 чемпионаты. Онда көптеген жүргізушілер ұзақ уақыт өткізбесе де, Ральф Шумахер және Жак Вильнёв сияқты болашақ жұлдыздар жеңіс туын көтерді. 2001 жылы Азия сериясы құрылып, кейіннен Индонезия және Австралия үшін жарысқан A1 жүргізушілерін тәрбиеледі.

Арнайы жарыстар

Көптеген ұлттық сериялардан өзге, Формула 3 чемпионаттан тыс жарыстармен де танымал, оларға әдетте ұлттық сериялардан қатысушылар шақырылады. Олардың ең танымал жарысы – Макаодағы FIA Әлем кубогы. Макаодағы алғашқы Формула 3 Гран-приі 1983 жылы өткізіліп, жеңімпазы Айртон Сена атанды. Майкл Шумахер, Дэвид Култхард, Ральф Шумахер және Такума Сато да осы жарыста жеңіс тойлады. Формула 3 Макао Гран-приі дәстүрлі түрде Формула 3 маусымын аяқтаумен бірге өтеді, және оған дерлік барлық ұлттық серияның жүргізушілері қатысады. Басқа да маңызды жарыстарға Пау Гран-приі (1999-2006 жылдары), Формула 3 Мастерс (дәстүрлі түрде Зандвортта өткізіледі) және Чанвондағы Корея Суперприі жатады. Бұл шаралар, өзге ірі жарыстарға бармайтын жанкүйерлерге халықаралық жарыстардың қызығын сезінуге мүмкіндік береді. 1997 жылға дейін өткізілген Монако F3 Гран-приі де танымал арнайы жарыс болды. Ол 2005 жылы ғана F3 Euro Series аясында қайта жандандырылды.

Қазіргі сериялар

Серия атауы Аймақ/ел Белсенді жылдары Қосымша ақпарат FIA Formula 3 ережелері FIA Formula 3 Championship International 2019– 2019 жылы GP3 сериясы мен FIA Formula 3 Еуропа чемпионатын алмастырды. FIA Formula Regional ережелері Formula Regional Americas Championship North America 2018– 2019 жылға дейін F3 Americas деп аталды. Formula Regional European Championship by Alpine Europe 2019– 2021 жылы Formula Regional European Championship және Formula Renault Eurocup-ты алмастырды. Formula Regional Japanese Championship Japan 2020– K2 2020 жылға арналған Formula Regional құқығын алды, себебі жапондық Formula 3 чемпионатының өкілдері Formula Regional-дан ерекшеліктерді өзгертіп, FIA ережелері бойынша номенклатура құқықтарынан бас тартты. Alpine Formula Racing Asia Series Asia 2021– Жаңа чемпионат Formula Regional European Championship by Alpine-мен үйлеседі, онда Renault қозғалтқыштарымен (Formula Renault FR 19) Tatuus Formula Regional арнайы машинасы қолданылады. Formula Regional Middle East Championship Asia 2023– 2023 жылы Formula Regional Asian Championship-ті алмастырды. Formula Regional Oceania Championship New Zealand 2023– Серия 2020 жылы Formula Regional шассиіне көшті және 2023 жылдан бастап Formula Regional чемпионаты деп қайта аталды. Formula Regional Indian Championship India 2023– Бұрынғы FIA F3 ережелері Monoposto Racing Championship United Kingdom 1977– Monoposto жарыс чемпионаты 2007 жылғы Dallara шассиінің MY-ға дейінгі Formula 3 машиналарын пайдаланады. Әділ жарыс үшін BOP жүйесімен жабдықталған, барлық машиналар әртүрлі шектеулер арқылы 2.0L өндірістік F3 қозғалтқышымен (190 а.к.) шектеледі. Drexler Automotive Formula 3 Cup Austria 1982,1984– Негізгі кубок үшін "Drexler Automotive Formel 3 Pokal", ал B дивизионындағы ескі шассилі машиналар үшін "Drexler Automotive Formel 3 Trophy". FIA Central European Zone Formula 3 Europe 1994–2005,2016– Australian Formula Open Series Australia 1999–2019,2021– F2000 Italian Formula Trophy Italy 2014– Бұрын F2 Italian Trophy деп аталды. Көбінесе ескі F3 шассиі мен қозғалтқыштары қолданылады. Euroformula ережелері 2018 жылғы F3 шассиі негізінде Euroformula Open Championship Europe 2009– Бұрынғы Испанияның Формула 3 чемпионаты. Испанияның Формула 3 титулы енді суб-чемпионат ретінде сақталады. Super Formula Lights Japan 2020– Бұрынғы Жапон Формула 3 чемпионаты 2019 жылға дейін, содан кейін серия 2020 жылы Euroformula Open Championship ережелерін қабылдап, атауын өзгертуге мәжбүр болды. GB3 Championship ережелері (FIA Formula 4 жаңартылған) GB3 Championship United Kingdom 2016– Ұлыбританияда Британдық Формула 3 деп аталғанымен, бұл Формула 4-пен шатасуды болдырмау үшін жасалған. Автомобиль басқа сериялардағы F4 машиналарын қарағанда жақсы аэродинамикалық қасиеттері бар Tatuus Formula 4 шассиіне негіделген. Қозғалтқыштар ауа шектеусіз 2 литрлік Ford Duratec қозғалтқыштарымен жабдықталған. FIA ережелеріне бағынбаған сериялар Chilean Formula Three Championship Chile 1972–1974 1976–2012 2016– Чили чемпионаты FIA-ның Формула 3 ережелерін сақтамады.

Жоғалған сериялар

Серия атауы Аймақ/ел Белсенді жылдары Қосымша ақпарат Германия Формула Үш чемпионаты Германия 1950–1953, 1971–2014 Негізгі чемпионат 2003 жылы Формула 3 Еуросериясына біріктірілді. 2003–2014 жылдар аралығында төменгі деңгейдегі Формула 3 Кубогы өткізілді. Ұлыбритания Формула 3 чемпионаты Ұлыбритания 1951–1961, 1964–2014 Кеңес Федерациясы Формула 3 чемпионаты КСРО 1960–1987 Чемпионат КСРО-ның қаржылық проблемаларына байланысты тоқтатылды, кейіннен Ресей Формула 3 чемпионаты Италия Формула 3 чемпионаты Италия 1958–1966, 1968–2012 [[FIA Еуропа Формула 3 чемпионаты (1975–1984) Еуропа 1975–1984 Формула 3 Еуросериясы Еуропа 2003–2012 2013 жылдан бастап FIA Формула 3 Еуропа чемпионатына қосылды. FIA Формула 3 Халықаралық Трофи 2011 жылы қайта жаңғыртылған FIA Формула 3 Еуропа чемпионатымен ауыстырылды (2012). FIA Формула 3 Еуропа чемпионаты Еуропа 2012–2018 FIA Формула 3 Халықаралық Трофи мен Формула 3 Еуросериясын алмастырды. 2019 жылы GP3 сериясымен бірігіп, FIA Формула 3 чемпионаты құрылды. Жапон Формула 3 чемпионаты Жапония 1979–2019 Серияның Super Formula Lights брендін өзгертуімен, Жапон Формула 3 чемпионаты 41 жылдан кейін ресми түрде аяқталды. Испания Формула 3 чемпионаты Испания 2001–2008 Еуропалық F3 Ашық чемпионаты Формула 3 Судамерикана Оңтүстік Америка 1987–2013 Бразилия Формула 3 чемпионаты Бразилия 1989–1995, 2014–2017 2014 жылы Формула 3 Судамерикананы алмастырды, 2018 жылы Супер Формула Бразилия деп қайта аталды, бірақ тоқтатылды. Франция Формула 3 чемпионаты Франция 1964–1973, 1978–2002 Формула 3 Еуросериясымен ауыстырылды. Бельгия Формула 3 чемпионаты Бельгия 1964–1967 Швеция Формула 3 чемпионаты Швеция 1964–1994, 1997–2000 Дания Формула 3 чемпионаты Дания 1949–1966, 1976–1977 Норвегия Формула 3 чемпионаты Норвегия 1999–2000 Скандинавия және Нордик Формула 3 чемпионаты Скандинавия 1984–1985, 1992–2001 Финляндия Формула 3 чемпионаты Финляндия 1958–1960, 1984–1986, 2000–2010 2010 жылы Нордик Формула 3 Мастерлері ретінде белгілі. Солтүстік Еуропа Формула 3 Кубогы Солтүстік Еуропа 2008–2009 Ресей Формула 3 чемпионаты Ресей 1997–2002, 2008 Грекия Формула 3 чемпионаты Грекия 1990–2002 Түркия Формула 3 чемпионаты Түркия 1994–2006 Швейцария Формула 3 чемпионаты Швейцария 1978–2008, 2014–2021 Формула 3 Кубогының қосалқы дивизионы ретінде 2014–2021 жылдары өткізілді. Шығыс Германия Формула 3 чемпионаты Шығыс Германия 1950–1958, 1964–1972 Азия Формула 3 чемпионаты Азия 2001–2008 2007–2008 жылдары Азия F3 Pacific Series ретінде белгілі болды. АҚШ Формула 3 чемпионаты АҚШ 2000–2001 Мексика Формула 3 чемпионаты Мексика 1990–2002 Мексика Формула 3 Халықаралық чемпионаты Мексика 1990–2003 ARP/BRSCC Формула 3 Кубогы Ұлыбритания 1990–2010 MSV Формула 3 Кубогы Ұлыбритания 2011–2021 2011 жылы ARP/BRSCC Формула 3 Кубогын алды, 2020 жылы тоқтатылды. 2021 жылы Monoposto Racing Club басқаруымен, олардың сериясына біріктірілді. Formula Lites АҚШ 2015 Formula Renault Eurocup Еуропа 2019–2020 Серияда алғаш рет Формула 3 шассисі және жаңа 1.8 литрлік турбокомпрессорлы қозғалтқыш 2019 жылы пайдаланылды. 2020 жылғы маусым Renault Sport ұйымдастырған Формула Renault Eurocup соңғы маусымы болды, өйткені 2021 жылдан бастап ол Формула өңірлік Еуропа чемпионатымен біріктірілді. W Series Халықаралық 2019, 2021–2022 Әйелдерге арналған Formula Regional чемпионаты.