Екінші Шлезвиг соғысының Хелиголанд шайқасы

Кіріспе

Екінші Шлезвиг соғысының шайқасы

Хелиголанд шайқасы (немесе Хельголанд) 1864 жылдың 9 мамырында Екінші Шлезвиг соғысы барысында Эдуард Сюэнсон басқарған даниялық эскадрилья мен Австриялық Вильгельм фон Тегеттоф басқарған бірлескен австро-пруссиялық эскадрилья арасында өтті. Бұл шайқас Данияның Солтүстік теңіздегі неміс порттарын блокадалауының нәтижесінде болды; австриялықтар блокаданы бұзуға көмектесу үшін шағын прус теңіз күштерін нығайту мақсатында екі бу фрегатын жіберді. Тегетхоф Солтүстік теңізге келген соң, пруссиялық авизо мен екі канонерлік қайыққа қосылды. Оған қарсы Сюэнсонның Niels Juel (фрегат) және корветтері қолда бар болды. 9 мамыр күні таңертең екі эскадрилья сол кезде бейтарап Ұлыбритания бақылауында болған Хелиголанд аралының жанында кездесті. Тегетхоф екі фрегатымен шабуылға шықты, ал баяу пруссиялық кемелер артта қалды, даниялық әскери кемелермен тиімді шайқасуға қабілетсіз болды. Тегетхофтың флагманы «Шварценберг» даниялықтардың атысының күшін толық сезінді және үш рет өртенді, соңғы өрт сөндірілмей, Тегетхофты Хелиголанд айналасындағы бейтарап суларда паналауға мәжбүр етті. Дания шайқаста тактикалық жеңіске жеткенімен, неміс жағалауын блокадалауды тоқтатуға мәжбүр болды. Хелиголанд шайқасынан үш күн өткен соң, келісім күшіне енді. Маусым айында шайқас қайта жаңғырғанда, австриялық-пруссиялық теңіз күштерін нығайту үшін тағы да австриялық әскери кемелер келді, ал даниялықтар оларға қарсы тұруға тырыспады. Тарихшылардың шайқастың нәтижесі туралы пікірлері әртүрлі, кейбіреулері Тегетхофтың кемелерінің кері шегінуін және олардың салған зиянын Сюэнсонның тактикалық жеңісінің дәлелі деп санайды. Басқа теңіз тарихшылары блокаданың алынуын австриялықтар мен пруссиялықтардың стратегиялық жеңісі деп атайды, ал кейбіреулері шайқасты шешуші емес деп сипаттайды. Хелиголанд шайқасы – ағаштан жасалған кемелер эскадрильясы арасындағы соңғы теңіз шайқасы, сондай-ақ даниялық әскери кемелердің ірі шайқастағы соңғы қатысуы болды. «Джилланд» Эбелтофт қаласында сақталып тұр, ол ағаштан жасалған, бұрандалы жүйемен жұмыс істейтін соңғы әскери кеме.

The Battle of Heligoland (or Helgoland) was fought on 9 May 1864, during the Second Schleswig War, between a Danish squadron led by Commodore Edouard Suenson and a joint Austro Prussian squadron commanded by the Austrian Commodore Wilhelm von Tegetthoff. The action came about as a result of the Danish blockade of German ports in the North Sea; the Austrians had sent two steam frigates, and , to reinforce the small Prussian Navy to help break the blockade. After arriving in the North Sea, Tegetthoff joined a Prussian aviso and a pair of gunboats. To oppose him, Suenson had available the steam frigates Niels Juel (fregat) and and the corvette
On the morning of 9 May, the two squadrons encountered each other off the island of Heligoland, then controlled by neutral Great Britain. Tegetthoff attacked with his two frigates while the slower Prussian vessels lagged behind, unable to effectively engage the Danish warships. Tegetthoff's flagship, Schwarzenberg, bore the brunt of the Danish gunfire and caught fire three times, the last of which could not be put out quickly and forced Tegetthoff to seek shelter in the neutral waters around Heligoland. Though Denmark claimed a tactical victory in the battle, the Danes were forced to end the blockade of the German coast. An armistice came into effect three days after the Battle of Heligoland. By the time fighting broke out again in June, further Austrian warships had arrived to strengthen the Austro Prussian naval forces, and the Danes did not seek to challenge them. Historians' opinions on the outcome of the battle are mixed, with some citing the withdrawal of Tegetthoff's ships, and the greater damage they sustained, as evidence of a tactical victory for Suenson. Other naval historians cite the lifting of the blockade as a strategic victory for the Austrians and Prussians, and others still describe the battle as inconclusive. The Battle of Heligoland was the last naval battle fought by squadrons of wooden ships, and it was also the last time Danish warships fought a major action. Jylland is preserved in Ebeltoft, the last surviving wooden hulled, screw driven warship.

Өмірбаян

1863 жылдың соңында Германия Конфедерациясы мен Дания арасындағы шиеленіс күшейе бастады. Бұл, Шлезвиг, Холштейн және Лауенбург герцогтіктерін Даниямен біріктірген қарашадағы конституцияға байланысты болды, ол Лондон протоколын бұзу болып есептелді. Даниядағы дағдарыс 1864 жылдың 1 ақпанында Пруссия мен Австрия империясы Данияға даулы герцогтіктерді австро-пруссиялық басқаруға беру туралы ультиматум бергеннен кейін Екінші Шлезвиг соғысымен аяқталды. Осы кезде Дания флоты Пруссияның бастапқыда қолда бар теңіз күштерінен әлдеқайда басым болды, бұл даниялықтарға Германия жағалауын блокадалауға мүмкіндік берді. Пруссия флотының көп бөлігі Балтық теңізінде, ал Австрия флоты негізінен Жерорта теңізінде орналасқан еді. Жерорта теңізінде Пруссияның авизосы мен канонерлік қайықтары да болды; бұл кемелер дереу Германия суларына қайтарылды. Осы уақытта 30 наурызда Дания флоты Солтүстік теңіз эскадрильясын құрды, ол сол кезде бу фрегаты мен бу корветтерінен және Эдуард Сюэнсон басқаратын су фрегатынан тұрды. 6 мамырда фрегат «Дагмар» Балтық теңізіне ауыстырылды. Осы уақытқа дейін Дания эскадрильясы бейтарап елдерден келген төрт блокада бұзушы кемелермен қатар, немістердің он бес жүлдесін басып алды. Сонымен қатар, Гамбург пен Бремен порттары кемелер қатынасы үшін жабылды. Пруссиялық одақтастарын нығайту және блокаданы бұзу үшін австриялықтар күшті эскадрилья жинады, ол Дания флотына теңестірілді және Жерорта теңізінен Солтүстік теңізге блокаданы бұзу үшін жүзуге бұйрық берді. Эскадрилья құрамына жетекші кемелер, бронефрегаттар, винттік фрегаттар, винттік корветтер, жақын арадағы канонерлік қайықтар мен канонерлік қайықтар кірді. Бастапқыда тек коммодор Вильгельм фон Тегетхоф басқаратын Австрияның Левант эскадрильясы дайын болды, сондықтан осы кемелерге эскадрильяның қалған бөлігі келгенше солтүстікке баруға бұйрық берілді. Шварценберг пен Радецкийге бағытталған Левант эскадрильясы 1 мамырда Солтүстік теңізіне келді; Тегетхофтың қалған екі кемесі, корвет пен канонерлік қайық «Зеехунд», қазандықтағы ақаулар мен жерге тірелу салдарынан қол жетімді болмады. Австрия және Пруссия эскадрильялары Нидерландының Тексел қаласында кездесті. Тегетхоф өз күштеріне «Пруссиялық Адлер», «Блиц» және «Базилискті» қосты. Тегетхоф флотилиясымен Данияның Солтүстік теңіз эскадрильясына шабуыл жасады. 7 мамыр күні таңертең Тегетхофтың кемелері Хелиголанд аралынан британдық фрегатын көрді. Тегетхоф «Аврораның» бейтарап әскери кеме екенін анықтағаннан кейін, эскадрильясын Силт аралына шығарды. Франсис Леопольд Макклинток басқаратын «Аврора» келесі күні Сюэнсон эскадрильясымен кездесті. Макклинток Сюэнсонға австро-пруссиялық эскадрильяның соңғы белгілі орны туралы хабарлады. Осы уақытта Тегетхоф отын қорын толықтыру үшін Эльба сағасындағы Куксхафенге қарай жүзіп кетті.

In late 1863, tensions began to increase between the German Confederation and Denmark over the latter's November Constitution, which integrated the duchies of Schleswig, Holstein, and Lauenburg with Denmark, a violation of the London Protocol that had ended the First Schleswig War. The crisis erupted in the Second Schleswig War, which began on 1 February 1864, after the Prussian and Austrian Empires delivered an ultimatum to Denmark to cede the disputed duchies to Austro Prussian control. At the time, the Danish fleet was far superior to the Prussian naval forces initially available, which allowed the Danes to blockade the German coast. The bulk of the Prussian fleet was concentrated in the Baltic Sea, and the Austrian fleet was primarily stationed in the Mediterranean Sea. Also in the Mediterranean were the Prussian aviso and the gunboats and ; these vessels were immediately recalled to German waters. In the meantime, on 30 March, the Danish fleet formed the North Sea Squadron, which at the time consisted of the steam frigate and the steam corvettes and , commanded by Commodore Edouard Suenson. On 6 May, the frigate relieved Dagmar, allowing her to be transferred to the Baltic Sea. By this time, the Danish squadron had captured fifteen German prizes, along with four blockade runners from neutral countries. Additionally, the ports of Hamburg and Bremen were effectively closed to traffic. To reinforce their Prussian allies and break the blockade, the Austrians assembled a powerful squadron, which equaled the Danish fleet, and ordered it to steam from the Mediterranean Sea to the North Sea to break the blockade. The squadron was to comprise the ship of the line , the armored frigates and , the screw frigates and , the screw corvette , the sidewheel gunboats and , and the gunboats and Initially, only the Austrian Levant Squadron, commanded by Commodore Wilhelm von Tegetthoff, was ready and so those ships were ordered north in advance of the rest of the squadron. The Levant Squadron, centered on Schwarzenberg and Radetzky arrived in the North Sea on 1 May; Tegetthoff's other two vessels, the corvette and the gunboat Seehund, were unavailable due to boiler trouble and a grounding, respectively. The Austrian and Prussian squadrons rendezvoused in Texel, the Netherlands, and Tegetthoff added Preussischer Adler, Blitz, and Basilisk to his force. Tegetthoff took his flotilla to attack the Danish North Sea Squadron. On the morning of 7 May, Tegetthoff's ships spotted the British frigate off the island of Heligoland; after Tegetthoff closed to determine that Aurora was a neutral warship, he took his squadron to anchor off the island of Sylt. Aurora, commanded by Francis Leopold McClintock, encountered Suenson's squadron the next day. McClintock informed Suenson of the last known location of the Austro Prussian squadron. In the meantime, Tegetthoff had proceeded further to Cuxhaven, at the mouth of the Elbe, to replenish his fuel stores.

Шайқас

9 мамыр күні таңертең Тегетхоффқа даниялық эскадрильяның Хельголанд маңында жүріп жатқаны туралы хабар келді. Ол дереу сортқа түсіп, сағат 10-да Данияның әскери кемелеріне жақындады. Сағат 10:00-ден кейін даниялық кемелердегі бақылаушылар Тегетхоффтың кемелерінен түтінді көрді. Үш сағаттан кейін екі эскадрон көрініс қашықтығына жетті, ал Дания эскадронын бақылап отырған Аврора аралдың айналасындағы бейтарап суларды белгілеу үшін позицияға келді. 13:30-дан сәл кейін австриялық, пруссиялық және даниялық командирлер өз командаларына шабуылға дайындалуға бұйрық берді. Аустрия-Пруссия эскадрильясы бірінші болып 13:57 сағатта Шварценбергтің мұрындық пулеметтерімен оқ ашты. Екі эскадрилья, пруссиялық кемелер артта қалған кезде, түзу қатарда, бір-біріне қарсы бағытта жақындасып, жанынан өтіп, бір-біріне залптар жасады. Нильс Юльдің снаряды Шварценбергке тиіп, оның оң жақтағы бір пулеметіндегі адамдардың көпшілігін өлтірді немесе жарақаттады. Тегетхофф өзінің кемелерін оңтүстікке бұрып, Суэнсонды қуып жетеді, ол өз кезегінде пруссиялық канонерлік қайықтарын кесіп тастауға тырысты. Шварценберг бұрылысымен ара қашықтық шамамен 100 метрге жуықтады, ал ол үш даниялық кеменің де атысына ұшырады. Юлланд пен Хеймдал содан кейін Радецкийге от жіберді. Пруссиялық кемелер австриялық фрегаттардың қанатын қорғап, даниялық кемелерге тиімсіз атып тұрды. Австриялық кемелердің бірі Jylland-қа тиді, оның бір экипажының барлық адамдары қаза тапты немесе жараланды. Оқтан кейін экипаждар өз орындарынан қашып кетті, бірақ бірі қайта оралып, жолдастарын өзіне қосылуға шақырды. Осы шайқас кезеңінде Шварценберг бірнеше рет снарядтарға ұшырап, үш рет өртенді. Экипаж алғашқы екеуін сөндірді, бірақ үшіншісі, алдыңғы мачтасындағы өрт, сөндіруге тым қиын болды. 16:00-де Шварценберг шайқастан шығып, алдыңғы тұғырлары мен қалқасы қатты өртеніп жатты. Тегетхофф шайқасты тоқтатып, Хелиголанд маңындағы бейтарап суларға қашты. Тегетхоффтың кемелері кері шегінуді бастаған кезде, олардың бірі Jylland-тың руліне тиді, бұл Суэнсонның австриялықтар мен пруссиялықтарды тиімді қудалауына кедергі келтірді. Макклинток Аврораны екі эскадрильяның арасына алып, Суэнсонды Тегетхоффты қудалаудан, британдық бейтараптықты бұзудан сақтап қалды. Бұл ағаштан жасалған әскери кемелермен соғысқан соңғы шайқас болды, сонымен қатар бұл Дания теңіз флотының қатысқан соңғы ірі теңіз шайқасы болды.

Early on 9 May, Tegetthoff received word that the Danish squadron was cruising off Helgoland. He immediately sortied, and by 10:00 approached the Danish warships. Shortly after 10:00, lookouts aboard the Danish vessels spotted smoke from Tegetthoff's ships approaching from the south. Three hours later, the two squadrons were in visual range, and Aurora, which had been observing the Danish squadron, took up a position to delineate the neutral waters around the island. A little after 13:30, the Austrian, Prussian, and Danish commanders all ordered their crews to clear for action. The Austro Prussian squadron opened fire first, at 13:57, with Schwarzenbergs bow guns at a range of about The two squadrons, in line ahead formation with the Prussian vessels lagging behind, closed to about and passed in opposite directions, firing broadsides at each other. A shell from Niels Juel struck Schwarzenberg and killed or wounded most of the men on one of her starboard guns. Tegettoff turned his ships back to the south to chase Suenson, who in turn altered course to try to cut off the Prussian gunboats. As Schwarzenberg turned, the distance closed to just over , and she came under fire from all three Danish vessels. Jylland and Hejmdal then shifted fire to Radetzky. The Prussian vessels remained on the disengaged side of the Austrian frigates, firing at the Danish vessels with little effect. One of the Austrian vessels scored a hit on Jylland that killed or wounded all the men in one of her gun crews. The crews of the guns on either side fled their positions at the sight of the carnage until one of the men returned, calling his comrades to join him. During this period of the battle, Schwarzenberg suffered multiple shell hits and was set afire three times. Her crew extinguished the first two, but the third, in her foretopsail, proved to be too difficult to fight. By 16:00, Schwarzenberg began to withdraw from the action, her forward rigging and forecastle burning badly. Tegetthoff decided to break off the engagement and fled to the neutral waters around Heligoland. As Tegetthoff's ships began to withdraw, one of them scored a hit on Jyllands rudder, which prevented Suenson from being able to effectively pursue the retreating Austrians and Prussians. McClintock took Aurora between the two squadrons to deter Suenson from pursuing Tegetthoff in violation of British neutrality. The battle was the last to be fought solely by wooden warships, and it was also the last major naval action to involve the Danish Navy.

Салдары

Сюэнсон британдық аймақтан тыс жерде күтті, бірақ австриялық-пруссиялық эскадрильясы түнде Куксхафенге қашып, 10 мамыр күні сағат 04:00-де келді. Австрия кемелері портқа жеткенде, шайқаста алған зақымдарын жөндеуді бастады. Суэнсон жараланғандарын жағаға жіберіп, Хелиголанд пен Эльба аралығында Солтүстік теңіздің оңтүстігінде қарауылдауды жалғастырды. Шайқас күні екі тарап Лондонда 12 мамырда күшіне енген уақытша бітімге қол қойды. Бітім 26 маусымға дейін сақталды, содан кейін құрлықта қайтадан шайқастар басталды. Келесі күні Тегетхофтың кемелерін нығайту үшін екінші австриялық эскадрилья келді, оның құрамында «Кайзер» желілік кемесі, «Дон Хуан д’Австрия» бронефрегаты және вице-адмирал Бернхард фон Вюллерсторф Урбайр басқаратын екі кішкентай кеме болды. Дания флоты соғыстың қалған бөлігінде портта қалды және австриялық-пруссиялық эскадрильямен шайқасуға тырыспады. Оның орнына, Австрия және Пруссияның теңіз күштері Данияның батыс жағалауындағы аралдарды басып алу операцияларын қолдады. Бұл табыстар, Балтық теңізіндегі Альс аралын басып алумен бірге, Данияны 29 маусымда екінші бітімге келуге мәжбүр етті. Дания Хелиголанд шайқасында жеңіске жеткенін мәлімдеді, бірақ енді Германияның солтүстік портына блокада сала алмады. Тегетхоф өзі тең түскенін мәлімдеді, бірақ шайқастағы іс-қимылдары үшін контр-адмирал шеніне көтерілді. Теңіз тарихшыларының пікірлері де шайқастың нәтижесі бойынша әртүрлі; Австрия теңіз флотының тарихшысы Энтони Сокол «Австриялықтар алған зардаптарына қарамастан стратегиялық жеңіске жетті» деді, себебі Данияның блокадасы алынып тасталғанын атап өтті. Джон Грин мен Аллесандро Массиньяни «Гелиголанд – Тегетхофтың күні болды» деді, бірақ Jylland шайқастың соңында қимылсыз қалмағанда Сюэнсон жеңіске жете алатын еді деп толықтырды. Копенгагендегі Нибодерде Сюэнсонға арналған ескерткіш орнатылған. Рицбюттельде (Куксхавен) шайқаста қаза тапқан австриялық теңізшілерге арналған мемориалдық ескерткіш тұрғызылды.

Suenson waited outside the British zone of , but the Austrian Prussian squadron was able to escape during the night to Cuxhaven, arriving at about 04:00 on 10 May. On reaching the port, the Austrian ships began to repair the damage sustained in the battle. Suenson sent his casualties ashore and resumed patrolling in the southern North Sea, between Heligoland and the Elbe. The day of the battle, the two sides had signed an armistice in London that took effect on 12 May, temporarily ending the fighting. The armistice lasted until 26 June, when fighting broke out again on land. The following day, a second Austrian squadron, which included the ship of the line Kaiser, the armored frigate Don Juan d'Austria, and two smaller vessels under Vice Admiral Bernhard von Wüllerstorf Urbair arrived to reinforce Tegetthoff's ships. The now outnumbered Danish fleet remained in port for the rest of the war and did not seek battle with the Austro Prussian squadron. Instead, the Austrian and Prussian naval forces supported operations to capture the islands off the western Danish coast. These advances, coupled with the capture of the island of Als in the Baltic Sea, forced the Danes to seek a second armistice on 29 June. Denmark claimed to have won the Battle of Heligoland, though they were no longer able to enforce a blockade on the northern German ports. Tegetthoff himself claimed a draw, but he was promoted to rear admiral as a reward for his actions during the battle. The opinions of naval historians on the outcome of the battle are similarly mixed; Anthony Sokol, a historian of the Austrian Navy, states that "In spite of the damage they had sustained, the Austrians had won a strategic victory", citing the fact that the Danish blockade had been lifted. John Greene and Allesandro Massignani state that "Heligoland was Tegetthoff's day", though noting that Suenson could have won a victory had Jylland not been rendered unmaneuverable at the end of the action. In Copenhagen, at Nyboder, there is a monument commemorating Suenson. A German memorial to the Austrian sailors who died in the battle was erected in Ritzebüttel, Cuxhaven.