Кіріспе

Оптимизациялау мәселесінің түрі

Физика мен математикада жолға тәуелді жүйе – оның күйі оған жету үшін таңдалған жолға байланысты болатын физикалық жүйе. Мұндай жүйе дифференциалдық және сызықтық емес шектеулерге бағынған параметрлер жиынтығы арқылы сипатталады. Яғни, жүйе параметрлік кеңістікте жол бойымен өзгергенде (параметрлердің мәндері үздіксіз түрде өзгереді), бірақ ақырында жолдың басындағы параметрлердің бастапқы жиынтығына оралғанда, жүйенің өзі бастапқы күйіне қайта оралмауы мүмкін. Жолға тәуелді механика – Ньютон механикасының автономды саласы.

Егжей-тегжейлер

Нақтырақ айтқанда, голономикалық емес жүйе, оны анолономикалық жүйе деп те атайды, басқарушы параметрлердің үздіксіз жабық тізбегіне ие, оның арқасында жүйе кез келген берілген күйден кез келген басқа күйге өтуі мүмкін. Жүйенің соңғы күйі оның параметрлік кеңістіктегі траекториясының аралық мәндеріне байланысты болғандықтан, жүйені консервативті потенциалдық функция арқылы бейнелеу мүмкін емес, мысалы, гравитациялық күштің кері квадрат заңы сияқты. Соңғысы – голономикалық жүйенің мысалы: жүйенің жол интегралдары жүйенің бастапқы және соңғы күйлеріне (потенциалдағы орналасуларына) ғана байланысты, ал олардың арасындағы өту траекториясына мүлдем тәуелсіз. Сондықтан жүйе интегралданатын деп есептеледі, ал голономикалық емес жүйе – интегралданатын емес. Голономиялық емес жүйеде жол интегралы есептелгенде, алынған мән рұқсат етілген мәндердің белгілі бір диапазонындағы ауытқуды көрсетеді және бұл ауытқу қарастырылып отырған нақты жолмен туындаған анономия деп аталады. Бұл терминді 1894 жылы Генрих Герц енгізген. Анолономиялық жүйелердің жалпы ерекшелігі – параметрлердің имплицитті түрде байланысты болуы. Егер бұл имплицитті байланыс жойылса, мысалы, кеңістіктің өлшемділігін арттыру арқылы, кем дегенде бір қосымша параметрді қосып, жүйе шынымен голономикалық емес емес, төменгі өлшемді кеңістіктің толық емес моделі болып табылады. Керісінше, егер жүйе өзіндік тәуелсіз координаттармен (параметрлермен) бейнелене алмайтын болса, онда ол шынайы анолономикалық жүйе болып табылады. Кейбір авторлар жүйенің «ішкі» және «сыртқы» күйлері деп аталатын жағдайларды бөліп көрсетуге тырысады, бірақ шындығында жүйені сипаттау үшін барлық параметрлер қажет, олар «ішкі» немесе «сыртқы» процестерді көрсете бермейді, сондықтан бұл айырмашылық жасанды. Дегенмен, физикалық жүйелер мен консервация принциптерін сақтамайтын жүйелер арасында нақты және шешілмейтін айырмашылық бар. Сферадағы параллель көшіру мысалында бұл айқын: Римандық көпқырлылықтың метрикасы Евклид кеңістігінен түбірінен өзгеше. Сферадағы параллель көшіруге қатысты имплицитті байланыс – евклидтік емес метриканың ерекшелігі. Сфераның беті – екі өлшемді кеңістік. Өлшемділігін арттыру арқылы метриканың мәнісін анық көруге болады, бірақ ол әлі де негізінен екі өлшемді кеңістік болып қалады, оның параметрлері Риман метрикасымен байланыстырып өрілген. Мысалы, X Y плоттері – жүйедегі механикалық компоненттердің күйі плоттер қаламының кез келген орны үшін бірегей тұрақты конфигурацияға ие болатын голономикалық жүйе. Егер қалам 0,0 және 3,3 позициялары арасында жылжыса, механизмның тісті доңғалақтары механизм алдымен x осінде 3 бірлікке, содан кейін y осінде 3 бірлікке жылжытса, алдымен Y осіндегі орнын жылжытса немесе 3,3 соңғы орнына әкелетін кез келген басқа орын ауыстыру тізбегін орындаса да, бірдей соңғы орналасуға ие болады. Машинаның соңғы күйі графикалық қаламның жаңа орнына жету жолына тәуелді болмағандықтан, соңғы нәтиженің жолға тәуелді емес екенін айтуға болады. Егер біз тасбақа плоттерін қолдансақ, қаламды 0,0-ден 3,3-ке жылжыту процесі робот механизмының тісті доңғалақтары екі позиция арасындағы қозғалысқа қолданылған жолға байланысты әртүрлі орналасуда аяқталуына әкелуі мүмкін. Мұндай жүйенің неге голономикалық екендігін түсіндіру үшін осы ұқсас порталды кран мысалын қараңыз.

Тарих

Н. М. Феррер алғаш рет 1871 жылы қозғалыс теңдеулерін голономиялық емес шектеулермен кеңейтуді ұсынды. Ол жалпыланған жылдамдықтар арқылы Картезиандық жылдамдықтарды өрнектеуді енгізді. 1877 жылы Э. Рут Лагранж көбейтушілерін қолданып теңдеулерді жазды. Өзінің "Қатты денелердің сызықтық голономиялық емес шектеулері" атты кітабының үшінші басылымында ол көбейтушілермен жазылған форманы енгізді, бұл қазір көбейтушілермен екінші түрдегі Лагранж теңдеулері деп аталады. Голономиялық және голономиялық емес жүйелер терминдерін 1894 жылы Генрих Герц енгізді. 1897 жылы С. А. Чаплыгин Лагранж көбейтушілерін қолданбай қозғалыс теңдеулерін құруды ұсынды. Белгілі бір сызықтық шектеулерде ол қозғалыс теңдеулерінің сол жағына Лагранж операторы түріндегі қосымша мүшелер тобын қосты. Қалған қосымша мүшелер жүйенің голономиялық емес екенін көрсетеді және берілген шектеулер интегралданатын болса, олар нөлге тең болады. 1901 жылы П. В. Воронец Чаплыгиннің жұмысын циклдік емес голономиялық координаттар және стационарлық емес шектеулер жағдайларына қатысты кеңейтті.

Дөңгелек

Дөңгелек (кейде бір дөңгелек немесе домалап жатқан монета түрінде көрінеді) - бұл голономиялық емес жүйе.

Бейтаныс адамның түсіндірмесі

Мысалы, белгілі бір жерге (жерге) тоқтатылған велосипедтің дөңгелегін қарастырайық. Бастапқыда инфляция клапаны дөңгелектің белгілі бір орнында орналасқан. Егер велосипед айналып айдалып, содан кейін дәл сол жерге қайта тоқтатылса, клапанның орны бұрынғыдан әлдеқайда өзгеше болуы мүмкін. Оның жаңа орны алынған жолға байланысты болады. Егер дөңгелек голономиялық болғанда, клапан сабағы дөңгелек Жердегі бірдей орынға оралған сайын әрқашан бірдей күйде болар еді. Бірақ, бұл олай емес, демек, жүйе голономиялық емес.

Дөңгелек сфера

Бұл мысал жоғарыда қарастырылған "домалайтын дөңгелек" мәселесінің жалғасы болып табылады. Мысалы, үш өлшемді ортогональды Картезиандық координаттар жүйесін қарастырайық, мысалы, бастапқы нүктесі белгіленген, тегіс үстел бетін және қаламмен салынған x және y осьтерін. Бірлік радиусы бар шарды алайық, мысалы, пинг-понг доп, және оның бір нүктесін B көк түспен белгілейік. Бұл нүктеге сәйкес келетін шардың диаметрін және осы диаметрге перпендикуляр, шардың C орталығында орналасқан жазықтықты қарастырайық. Бұл жазықтық B нүктесімен байланысты экватор деп аталатын үлкен шеңберді анықтайды. Осы экваторда R нүктесін таңдап, қызыл түспен белгілейік. Шарды z = 0 жазықтығында орналастырыңыз, сонда B нүктесі бастапқы нүктемен сәйкес келеді, C нүктесі x = 0, y = 0, z = 1 координаталарында, ал R нүктесі x = 1, y = 0, z = 1 координаталарында орналасқан, яғни R оң x осьінің бағытында жатыр. Бұл шардың бастапқы немесе анықтамалық ориентациясы. Енді шарды z = 0 жазықтығындағы кез келген үздіксіз, жабық жолмен, міндетті түрде жай байланысқан жолмен емес, жылдыруға болады, шардың сырғанауын немесе бұрылуын болдырмай, C нүктесі x = 0, y = 0, z = 1 координаталарына оралғанша. Жалпы жағдайда, B нүктесі енді бастапқы нүктемен сәйкес келмейді, ал R нүктесі енді оң x осьі бойымен жатпайды. Шындығында, тиісті жолды таңдау арқылы шарды бастапқы ориентациясынан C нүктесі x = 0, y = 0, z = 1 координаталарында орналасқан шардың кез келген мүмкін ориентациясына өзгертуге болады. Сондықтан жүйе голономиялық емес. Анхолономияны екі рет ерекше кватернионмен (q және -q) бейнелеуге болады, оны шарды бейнелейтін нүктелерге қолданғанда, B және R нүктелерін олардың жаңа орналасқан жерлеріне көшіреді.

Фуко маятнигі

Голономиялық емес жүйенің тағы бір мысалы – Фуко маятнигі. Жергілікті координаттар жүйесінде маятник жолдың басында географиялық солтүстікке қатысты белгілі бір бағытта тік жазықтықта тербеледі. Жүйенің нақты траекториясы – маятник орналасқан Жердегі ендік шеңбері. Маятник Жерге қатысты тұрғанмен, Күнге қатысты қозғалады және Жердің айналу жылдамдығымен синхронды түрде айналады, сондықтан маятник жазықтығының көрінетін қозғалысы Жердің айналуынан туындайды. Бұл соңғысы инерциялық санақ жүйесі саналады, бірақ ол да нақты инерциялық емес. Жер санақ жүйесінің инерциялық еместігі белгілі, бұл центробектік күштер мен Кориолис күштерінің көрінуімен байқалады. Ендік шеңбері бойындағы қозғалыс уақыт өтуімен сипатталады, ал Фуко маятнигінің тербеліс жазықтығы уақыт өткен сайын жергілікті тік осьтің айналасында айналып тұрады. Бұл жазықтықтың t уақытындағы бастапқы бағытқа қатысты айналу бұрышы – жүйенің голономиясы. Ендік шеңберінің толық айналымынан туындайтын голономия сол ендік шеңберінің қамтитын кеңістіктік бұрышына пропорционалды. Траектория ендік шеңберлермен шектелуі міндетті емес. Мысалы, маятник ұшаққа орнатылуы мүмкін. Голономия әлі де траекториямен қамтитын кеңістіктік бұрышқа пропорционалды, ол енді едәуір бұрыштау болуы мүмкін. Фуко маятнигі – параллель көшірудің физикалық мысалы.

Оптикалық талшықтағы сызықтық поляризацияланған жарық

Бір оптикалық талшықтың ұзындығын алайық, мысалы, үш метр, және оны толығымен түзу сызыққа жайып қояйық. Егер тік поляризацияланған сәуле бір жағынан енгізілсе, ол екінші жағынан да тік бағытта поляризацияланған күйінде шығады. Талшықтың үстіңгі жағын тік поляризация бағытына сәйкес келетін сызықпен белгілейік. Енді талшықты диаметрі он сантиметр болатын цилиндрдің айналасына тығыз ораңыз. Талшықтың жолы енді спираль сияқты болады, спираль да шеңбер сияқты тұрақты қисықтыққа ие. Спираль сонымен қатар тұрақты бұрылу қасиетіне де ие. Осының нәтижесінде талшықтың орталық сызығы спираль бойымен жылғанда талшық өзінің осінің айналасында біртіндеп айналады. Сәйкесінше, сызық та спираль осінің айналасында бұрылады. Егер сызықтық поляризацияланған жарық тағы да бір жағынан енгізілсе, оның поляризация бағыты сызықпен сәйкес келген жағдайда, ол әдетте сызықпен емес, сызыққа қатысты белгілі бір тұрақты бұрышпен поляризацияланған жарық түрінде шығады, бұл талшықтың ұзындығына, спиральдің қадамдық аралығына және радиусына байланысты болады. Бұл жүйе де голономиялық емес, себебі талшықты екінші спиральмен орап, ұштарын туралау арқылы жарықты бастапқы нүктесіне қайтаруға болады. Сондықтан анхолономия талшықтың әрбір айналымында поляризация бұрышының ауытқуымен көрсетіледі. Параметрлерді тиісті түрде реттеу арқылы кез келген бұрыштық күйді жасау мүмкін екені анық.

Робототехника

Робототехникада, толық емес жүйелер (nonholonomic) көшкір роботтар үшін қозғалыс жоспарлау және кері байланыс сызықтықтандыру саласында ерекше зерттелді.