Кіріспе

Тартылмас класс крейсері

{|

Кеме ұзындығы=590 фут (180 м)
Кеме ені=80 фут (24 м)
Кеме сусыру тереңдігі=27 фут (8 м)
Кеме қуаты=*31 × Babcock & Wilcox қазандықтары

Кеме қозғалтқышы=4 × вал; 2 × бу турбиналық қондырғы
Кеме жылдамдығы=*
Кеме қашықтығы=*
Кеме экипажы= 818 (1913), 853 (1919), 1070 (1921)

Жаңа Зеландияның жалпы ұзындығы 590 фут (180 м), ені 80 фут (24 м), ал терең жүктелгенде сусыру тереңдігі 29 фут (9 м) болды. Кеме жүктелгенде және терең жүктелгенде ауыстыру салмағы құрады. Бастапқыда экипажы 818 офицер мен сарбаздан тұрды, бірақ кейінгі жылдары бұл сан артты. Кеме екі Parsons тікелей жетекті бу турбинасымен жабдықталған, әрқайсысы екі пропеллерлік валды қозғалтады, бу 31 көмірмен жағатын Babcock & Wilcox қазандықтарынан алынды. Турбиналар кемеге ең жоғары жылдамдық беруге арналған. Алайда, 1912 жылғы сынақтар кезінде турбиналар артық қуат өндірді, бұл Жаңа Зеландияға жетуге мүмкіндік берді. Кемеде көмір мен отын майының жеткілікті қоры болды, бұл оған жылдамдығымен қашықтыққа қанағаттандыруға мүмкіндік берді. Ол сонымен қатар 'X' барбеттің арт жағындағы екі жағында орналасқан 18 дюймдік суасты торпедалық түтіктерді және он екі торпеданы тасыды. Indefatigable класс крейсерлері су сызығындағы броньды белдікпен қоршалған, ол барбеттердің соңғы жақтары арасында созылып, оларды жапқан. Олардың броньды палубасының қалыңдығы шамамен, ал ең қалың бөліктері кордағы рульді қорғайтын. Мұнаралардың беттері қалың болды, ал мұнаралар бірдей қалыңдықтағы барбеттермен бекітілді. Жаңа Зеландияның 'A' мұнарасы мұнара төбесінің арт жағында 9 фут (3 м) қашықтық өлшегішпен жабдықталған. Бұл сонымен қатар атыс басқарудың қалыпты позициялары жойылған немесе негізгі позициялар мен қару қабаттары арасындағы байланыс үзілген жағдайда барлық негізгі қару-жарақтарды басқаруға дайын болды.

Соғыс кезіндегі өзгерістер

Кемеде 1914 жылдың қазан айынан 1915 жылдың соңына дейін бір QF 6 фунттық Hotchkiss авиацияға қарсы (AA) зеңбірек орнатылған. 1915 жылдың наурыз айында бір QF 3 дюймдік 20 кВт АА зеңбірегі қосылды. Оған 500 оқ берілді. Жауынгерлік крейсердің 4 дюймдік зеңбіректері казематтарға орналастырылып, қараша айындағы жөндеу кезінде жарылыс қалқандарымен жабдықталды. Осы уақытта екі артқы зеңбірек алынып тасталды. Жаңа Зеландия 1915 жылдың ортасы мен 1916 жылдың мамыр айы арасында өртке бақылау директорын алды; бұл директоры офицер басқаратын орталық өртке бақылау жүйесін құрды, ол енді зеңбіректерді атып тұрды. Мұнара экипажының міндеті – директордан берілген нұсқаулар бойынша зеңбіректерін нысанаға келтіру болды. Бұл дәлдікті арттырды, себебі снарядтардың түсуін бақылау оңай болды және әр мұнара дербес атылғанда снарядтардың таралып кетуіне себеп болатын кеменің қозғалысы мәселесі шешілді. Ютландия шайқасында британдық капиталдық кемелердің бронясындағы кемшіліктерді жою мақсатында Жаңа Зеландия 1916 жылдың қарашасында докқа кірді, онда негізгі палубаның таңдалған көлденең бөліктеріне қосымша бір дюйм бронь қосылды. Кеменің алдыңғы бөлігінде А мұнарасы мен 4 дюймдік зеңбіректерге арналған оқ-дәрі қоймалары, ал кеменің ортасында Q және P мұнараларына арналған оқ-дәрі қоймалары жабылды, сондай-ақ оқ-дәрі қоймалары мен эвакуация шахталарын қорғау үшін тік бойына 3 фут (1 метр) қосылды. 1917 жылдың маусымындағы жөндеу кезінде бронь тағы да жақсартылды, ішкі және сыртқы жоғарғы көмір бункерлерінің төменгі палубасына, сондай-ақ қазандықтың үстіне 1 дюймдік бронь плитасы қосылды. Әр платформада ауа райы нашар болғанда ұшақтарды қорғау үшін матадан жасалған ангарлар болды.

Соғыстан кейінгі өзгерістер

Адмирал Джелликоның Австралияға, Канадаға, Үндістанға және Жаңа Зеландияға жоспарланған сапарына арналған жеке көлігі ретінде дайындалу үшін «Жаңа Зеландия» 1918 жылдың желтоқсаны мен 1919 жылдың ақпаны аралығында қайта жабдықталды. Алдыңғы жоғарғы мачтасы және екі жоғарғы галанттары ауыстырылды. Оның ұшу платформалары алынып тасталды және жаңа бейбіт кездегі жабдықтамасы орнатылды. Есептеу сағаттары алынып тасталды және мұнаралардағы бұрылу шкалалары боялып жабылды. Алдыңғы төрт дюймдік төменгі зеңбіректер алынып тасталды және олардың орнына алдыңғы суперструктураның сол және оң жақтарында Адмирал Джелликоға арналған кабиналар мен оның сегіз қызметкері үшін кеңселер орнатылды. 1919 жылы Бомбей қаласында болғанда, крейсер ақ сұр түске боялды.

Сатып алу және құрылыс

ХХ ғасырдың басында британдық Адмиралтейство Британ империясының, оның ішінде Доминиондардың теңіз қорғанысын Корольдік теңіз флотының басшылығымен біріктіру қажет деп санды. Бұл мәселедегі көзқарастар алғашқы онжылдықта жұмсарып, 1909 жылғы Императорлық конференцияда Адмиралтейство флоттық бөлімшелер құруды ұсынды: бір шайқас крейсері, үш жеңіл крейсер, алты эсминец және үш суасты кемесінен тұратын күштер. Австралия мен Канадаға жаңа ұлттық теңіз күштерінің ядросы ретінде қызмет ететін флоттық бөлімшелерді сатып алу ұсынылды, ал қалған флоттық бөлімшелер Корольдік теңіз флоты тарапынан алыс базаларда, әсіресе Қиыр Шығыста пайдаланылатын болар еді. Жаңа Зеландиядан Қытай станциясы үшін флоттық бөлімшені ішінара қаржыландыру сұралды. Осы мақсатта Жаңа Зеландияның премьер-министрі сэр Джозеф Уорд 1909 жылдың 22 наурызында елдің басқа елдерге үлгі ретінде линкор (кейіннен өзгертілген) құралына қаржы бөлетінін жариялады. Бұл жоба неліктен таңдалғаны белгісіз, өйткені ол Императорлық Германия теңіз флотының (Kaiserliche Marine) қатарына қосылған шайқас крейсерлеріне қарағанда нашаррақ екені мәлім болды. Тарихшы Джон Робертс бұл сұраныстың себебі Корольдік теңіз флотының Ұлыбританиядан алыс орналасқан станциялардың флагмандық кемелері ретінде шағын линкорлар мен үлкен крейсерлерді пайдалану тәжірибесімен байланысты болуы мүмкін деп болжайды, немесе бұл бірінші теңіз лорды, флот адмиралы Джон Фишердің кеңінен қолдау таппаған жеке пікірлерін көрсетуі мүмкін. Жаңа Зеландия үкіметі кеменің құны үшін қарыз алды.

Қызмет тарихы

1912 жылдың желтоқсанында шайқас крейсері 1-ші шайқас крейсерлік эскадрильясына қосылуға дайындық жұмыстарын бастады. 1912-13 жылдары Жаңа жыл қарсаңында теңізде болғанда, дауылдан кейбір мачталар зақымдалды.

1913 ж. әлемді айналып өту

1912 жылы кеме өз құрылысын қаржылаған елге «рахмет» ретінде сапар жасауға келісім берілді, ал 1912 жылдың соңында тоғыз айлық негізгі бағдарлама жасалды. «Жаңа Зеландия» туын желбірету сапары үшін 1913 жылдың 20 қаңтарында кеме уақытша түрде 1-ші крейсерлік эскадрильядан бөлінді, ал Халси сапар барысында тәуелсіз басқару құқығына ие болды. Патшайымның тобы кеткеннен кейін «Жаңа Зеландия» 6 ақпанда Портсмуттен шығар алдында көмірге толады. Кемеге екі жасыл тасқа ойылған «хей-тики» (әуежай) сыйға берілді. Біреуін 13 сәуірде Веллингтондағы скауттар, екіншісін 1913 жылғы мамырда Крайстчерч кәсіпкері С.Дж. Сломан сыйлады. Ол 1913 жылы «хей-тикиді» Кентербери мұражайына тапсырып, бірнеше айдан кейін кемеге беру үшін қайтарып алды, егер «Жаңа Зеландия» атауы теңіз тізімінен алынса, оны Кентербери мұражайына қайтару шартымен. Ең қымбат сыйлық – Халсиге маори «пиупиуі» (оралып жасалған зығырдан тігілген жауынгерлік белдік). Аңыз бойынша, «пиупиуді» Халсиге сыйлаған басшы оны шайқаста киюге, кеме мен экипажын қорғауға бұйырған. Егер ол осылай істесе, кеме үш теңіз шайқасына қатысады, бір рет ғана зардап шегеді және бортта ешкім өлмейді. Тағы бір мүмкіндік – «пиупиу» 19 сәуірде Веллингтонда кемеге келген Оңтүстік маори депутаты Тааре Ракатухаке Парата (Чарльз Рере Парата) «Нгай Таху» басшысы Мана Химиона Те Атаоту атынан Халсиге сыйлаған. 21 сәуірде Веллингтондағы шайқас крейсеріне 25 маори басшысы (оның ішінде парламент мүшелері) барды, олардың арасында «Нгати Туваретоа» тайпасының жетекшісі Тюреити Те Хеухью Тукино V болды. Жаңа Зеландиялықтар елде болған кезде кемеге барып көрді, бірақ басқа дереккөздер 376 086, 368 118 және 378 068 көрсеткен. Тағы шамамен 125 000 адам кемеге жағадан немесе қайықтан қарап отырған. Сапардың сәттілігі соншалық, Халси осы еңбегі үшін рыцарь атағын алды.

Ұлы флотына тағайындалды

Адмиралтейство Жаңа Зеландияның сапар аяқталған соң Ұлыбританияға қайтуын сұрады, бастапқы жоспар бойынша Тынық мұхитында қалудың орнына. Жаңа Зеландия үкіметі бұл өтінішті қабылдады. Осының нәтижесінде, Ұлыбританияға оралғаннан кейін Жаңа Зеландия Ұлы Флоттың 1-ші крейсерлік эскадрильясына (1-ші BCS) қосылды. Эскадрилья 1914 жылдың ақпанында Брестке, ал келесі маусымда Рега, Реваль және Кронштадтқа сапар шекті. 27 маусымда патша және императрица оларды қабылдады, ал сол күні кешке «Левпен» бірлесіп ресми бал берілді. 29 маусымда эскадрилья Ұлыбританияға аттанды. Жаңа Зеландия 30 тамызда Жерорта теңізі флотына өтуге дайындалып, Контр-адмирал Арчибальд Мурдың флагманы болуы жоспарланған еді, бірақ соғыс басталғандықтан бұл жоспар орындалмады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылғы 19 тамызда, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін көп өтпей, Жаңа Зеландия 2-ші шайқас крейсерлері эскадрильясына (2-ші BCS) берілді.

Хелиголанд шығанағы шайқасы

Жаңа Зеландияның соғыс уақытындағы алғашқы әрекеті 1914 жылғы 28 тамызда адмирал Дэвид Биттидің басқаруымен жүрген шайқас крейсерлерінің құрамындағы Хелиголанд шығанағы шайқасы болды. Биттидің кемелері бастапқыда неміс жағалауына жақын жердегі британдық крейсерлер мен эсминецтерге алыстан қолдау көрсету үшін, егер британдық шабуылға жауап ретінде Жоғары теңіз флотының ірі бөлімдері шығып кетсе, көмектесу үшін арналған еді, ағын көтерілгеннен кейін. Британдық жеңіл күштері 11:35-те жоспарланған уақытта кері шегіле алмағанда, Биттидің басқаруымен, оның флагманындағы соғыс крейсерлері, кішкентай британдық кемелерді нығайту үшін толық жылдамдықпен оңтүстікке бет бұрды; көтерілген ағын неміс капиталдық кемелерінің Жад эстуариясының аузындағы құмдардан өтуіне мүмкіндік беретін еді. Жаңа, жеңіл крейсер бұрын шайқастың басында қирап, неміс жеңіл крейсерлерінің атысына түсті. Осы кезде Жаңа Зеландия үш жаңа және жылдам соғыс крейсерінен қалып қойды және шайқасқа маңызды үлес қоюға мүмкіндік болмады. Страссбург тұманға жасырынып, оқтан құтылуға үлкерді, бірақ Кёльн көрініп тұрды және британдық эскадрильясы оны тез қиратты. Неміс кемесі батпастан бұрын, Биттидің назары оң жақ қанатынан кенеттен пайда болған ескі жеңіл крейсерге ауды. Ол оны қуу үшін бұрылды, бірақ Ариаднадан үш рет оқ атылғаннан кейін өртке түсті. 13:10-да Битти солтүстікке бұрылып, кері шегілу туралы жалпы сигнал берді. Солтүстікке бұрылғаннан кейін көп ұзамай, соғыс крейсерлері Лайоннан екі залппен батырылған қираған Кёльнге кездесті. Шақырыс кезінде Жаңа Зеландияның капитаны Лайонел Халси өзінің формасының үстіне маори пиупиуін киіп, соғыс бойы сақталған дәстүрді қалыптастырды. Шақырыстан екі күн өткен соң, Жаңа Зеландия 1-ші БКС-ге қайтадан ауыстырылды, осы кезде Жерорта теңізінен соғыс крейсері келді.

Скарбороға шабуыл

Неміс әскери-теңіз күштері Солтүстік теңіз жағалауындағы британдық қалаларды бомбалау стратегиясын қабылдады, мақсаты – Корольдік теңіз күштерін жеңіп, оның бөлімдерін жеке-жеке жою. 1914 жылғы 3 қарашада Ярмутқа жасалған алғашқы шабуыл толыққанды сәтті болмаса да, адмирал Франц фон Хиппер кейін ірі масштабты операция жоспарлады. Жылдам жауынгерлік крейсерлер бомбалауды жүргізер еді, ал негізгі теңіз күштері Доггер Банктің шығысында орналасып, жауынгерлік крейсерлердің кері қайтуын қамтамасыз ететін және кез келген британдық кемелерді жоятын болар еді. Неміс теңіз шифрларын бұзған британдықтар шабуыл жасаған күшті кері жолда ұстап алуды жоспарлады, бірақ негізгі теңіз күштерінің бар екенін білмеді. Адмирал Битидің 1-ші БКС (қазір төрт кемеге дейін азайтылған, Жаңа Зеландия да солардың арасында) және 2-ші жауынгерлік эскадрильясы (алты дредноуттан тұрады) Доггер Банкі маңында немістерді ұстап алу үшін Ұлы флоттан бөлінді. Адмирал Хиппердің шабуыл жасаушылары 1914 жылғы 15 желтоқсанда теңізге шығып, бірнеше британдық қалаларды сәтті бомбалады. 1-ші БКС-ті сүйемелдеген британдық эсминецтер 05:15-те негізгі теңіз күштерінің неміс эсминецтерін кездестірді және олармен нәтижесіз шайқас жүргізді. 2-ші жауынгерлік эскадрильясының қолбасшысы вице-адмирал сэр Джордж Уоррендер 05:40-та эсминецтердің жау эсминецтерімен шайқасқа түскені туралы сигнал алды, бірақ Бити бұл туралы хабарлама алмады. Эсминецтер таңғы 07:00 шамасында неміс бронекрейсерін және оның эскорттарын байқады, бірақ 07:25-ке дейін хабарлама жібере алмады. Адмирал Уоррендер сигналды алды, сондай-ақ Жаңа Зеландия да, бірақ «Лайон» бортындағы Бити, тіпті Жаңа Зеландияға эсминецтер мен флагман арасындағы хабарламаларды жеткізуге арнайы тапсырылған болса да, оны қабылдамады. Уоррендер 07:36-да Шарктың хабарын Битиге жеткізуге тырысты, бірақ 07:55-ке дейін байланыс орната алмады. Хабарламаны алғаннан кейін Бити бағытын өзгертті және Рунды іздеуге Жаңа Зеландияны жіберді. Жаңа Зеландияда оның жөндеу жұмыстары жүргізіліп жатқанда, Бити Скарбороға сағат 09:00-де оқ атылып жатқаны туралы хабар алды. Бити Жаңа Зеландияға эскадрильяға қосылуға бұйрық беріп, Скарбороға батысқа қарай бет алды. Англия жағалауын қорғайтын миналы далалар арқылы негізгі бағытты қамтуға батысқа қарай бара жатқан британдық күштер Доггер Банктің оңтүстік-батысындағы жағалаудан өтіп бара жатып бөлініп кетті; Битидің кемелері солтүстікке, ал Уоррендер оңтүстікке қарай жүрді. Бұл олардың арасында олқылық қалдырды, сол олқылық арқылы неміс жеңіл күштері қозғала бастады. 12:25-те II барлау тобының жеңіл крейсерлері Хипперді іздеген британдық күштерді басып өтуге кірісті. Жеңіл крейсерлер жарық крейсерді байқап, Битиге хабарлады. 12:30-да Бити өзінің жауынгерлік крейсерлерін неміс кемелеріне қарай бұрды, олар Хиппердің кемелерінің алдыңғы күзеті деп есептеді. Алайда, олардың кейбіреулері артта қалды. Битидің кемелерін іздеп жүрген 2-жеңіл крейсерлік эскадрилья неміс крейсерлерін қуып жетуге аттанды, бірақ британдық жауынгерлік крейсерлердің қате түсіндірілген сигналы оларды қайтадан күзеттік позицияларға жіберді. Бити Гуденоу эскадрильясының ең артқы екі жеңіл крейсерін сақтап қалуды көздеген еді, алайда, сигналшы оны бүкіл эскадрильяға арналған деп ойлап, сигналды дұрыс түсінбеді және оны Гуденоуға жіберді, ол өзінің кемелерін Битидің жауынгерлік крейсерлерінің алдындағы позицияларға қайтаруға бұйырды. Жаңа Зеландия 1915 жылғы 15 қаңтарда Ұлы флоттың 2-ші БКС-інің флагманы болды және келесі аптада Доггер Банкі шайқасында әрекетке түсті. Бити өзінің жауынгерлік крейсерлеріне немістерді қашып кетпес бұрын ұстап алу үшін барынша жылдамдықпен жүруге бұйрық берді. Жаңа Зеландия мен Индомтибел Битидің кемелерінің ішіндегі ең баяулары болды және жаңа жауынгерлік крейсерлерден бірте-бірте артта қалды, бірақ Жаңа Зеландия қозғалтқыштардың бастапқы дизайнынан және отын отынының күш-жігерінен 27 түйін жылдамдыққа қол жеткізді. Артта қалғандықтан, Жаңа Зеландия 09:35-те Блюхерге атыс бастады және басқа британдық жауынгерлік крейсерлер неміс жауынгерлік крейсерлеріне нысананы ауыстырғаннан кейін бронекрейсерді шабуылдауды жалғастырды. Бір сағаттан кейін Жаңа Зеландия Блюхердің алдыңғы мұнарасын жойды, ал 10:31-де «Индомтибел» оған да оқ атуды бастады. Екі 12 дюймдік снаряд неміс кемесінің броньды палубасын тесіп, төрт минуттан кейін оқ-дәрі бөлмесінде жарылды. Бұл екі порт мұнарасын жойған кеме ортасындағы өртке әкелді, ал ми сілкінісі оның қозғалтқыштарын бұзды, жылдамдығы азайды және рульдік басқаруды қиындатты. 10:48-де Бити Индомтибелге оған шабуыл жасауға бұйрық берді, бірақ Битидің флаг-лейтенантының сигналдасу қатесі және Битидің флагманы «Лайонға» келген ауыр зақым, радио байланысын тоқтатып, дымқұбылыс тудырып, сигналдық туларын жасырды, британдық жауынгерлік крейсерлердің қалғаны, уақытша түрде Жаңа Зеландиядағы контр-адмирал сэр Гордон Мурдің басқаруында, бұл сигнал оларға да қатысты деп ойлады. Жауап ретінде олар Хиппердің негізгі күштерінен бұрылып, Блюхерге шабуыл жасады. Жаңа Зеландия Блюхерге 147 снаряд атып, неміс кемесі Аретузаның торпедалық шабуылынан кейін 12:07-де аударылып батты. Халсей шайқас кезінде униформасының үстінен пиупиу киген, ал Жаңа Зеландияға келген зиянның жоқтығы оның бақытты қасиеттерімен байланыстырылды. Ол өзінің жеке мүлігі болғанына қарамастан, Халсей пиупиуді Гриннің қамқорлығына тапсырды.

HMAS Australia-мен соқтығысу

1916 жылдың 21 сәуірінде таңертең 2-ші БКС Розиттен сағат 04:00-де шықты (онымен бірге 4-ші жеңіл крейсерлік эскадрилья және эсминдер) және тағы да Скагерракқа бет бұрды, бұл жолы Швеция кенінің Германияға тасымалын тоқтатуға бағытталған күш-жігерді қолдау мақсатында. Категатта жоспарланған эсминецтердің шабуылы, Жоғары теңіз флотының өз операциясын жүргізу үшін жұмылдырылып жатыр деген хабар келген соң (кейіннен бұл Ирландиядағы Пасха көтерілісімен сәйкес келетіні анықталды) тоқтатылды, ал британдық кемелерге Солтүстік теңіздің ортасындағы кездесу орнына бару бұйрық берілді, онда 1-ші және 3-ші соғыс крейсерлік эскадрильялары күтіп тұрды, ал Ұлы флоттың қалған бөлігі Ұзын Фортилердің оңтүстік-шығыс жағына бағыт алды. 22 сәуір күні сағат 15:30-да үш соғыс крейсерлік эскадрильясы Хорн рифтерінің солтүстік-батысында бірге патрульдеу кезінде, кемелер 19,5 түйін жылдамдықпен бір қатармен жүзіп келе жатқанда, қатты тұман түсті, Австралия сол қанатында болды. Австралия тұман оның бауырласы кемені жасырып қалғандықтан, жылдамдығын жартысына дейін азайтты, бірақ Жаңа Зеландияның винтіне келген зақым уақытша басқаруды жоғалтуға әкеп соқты, ол Австралияның алдына кері бұрылды, ол сол жаққа бұрылғанына қарамастан, сағат 15:46-да оның мұрты сынды, өйткені ол Жаңа Зеландияның бортын сызып өтті, оның P мұнарасының артында. Австралияның жылдамдығы 12 түйінге, кейін 16 түйінге дейін шектелгеннен кейін, Розитке оралғанда екі құрғақ док та бос емес еді, біреуін Жаңа Зеландия, екіншісін HMS Dreadnought алып жатты. Бұл мекемеге қажетті барлық жөндеу жұмыстарын жүргізу мүмкін болмағандықтан, крейсерді Девонпортқа жіберуге бұйрық берілді. Австралия 31 мамырға дейін теңізге қайта оралмады, сондықтан Ютландия шайқасын өткізіп алды. Осы уақытта Жаңа Зеландия өзінің зақымдалған винтін Розитте сақталған Австралияның қосалқы винтімен ауыстырып, 30 мамырда, Ютландия шайқасы басталғанға бір күн бұрын флотқа оралды. Австралияның болмауына байланысты контр-адмирал Уильям Кристофер Пакенхэм өзінің туын Indefatigable-ден Жаңа Зеландияға көшірді.

Ютландия шайқасы

1916 жылғы 31 мамырда 2-ші БКК өзінің флагманы «Жаңа Зеландия» мен «Indefatigable»-ден тұрды; «Австралия» «Жаңа Зеландиямен» соқтығысқаннан кейін әлі жөндеуде болды. Осылайша «Оңтүстікке қарай шабуыл» басталды, өйткені Битти бағытын өзгертіп, 15:45-те шығысқа, оңтүстік-шығысқа қарай бағыттады, бұл Хиппердің бағытына сәйкес келеді, енді қашықтық төмендеді. Немістер 15:48-де бірінші болып от ашты, содан кейін британдықтар. Британдық кемелер әлі де өз бағытын өзгертіп жатқан еді, ал немістер от атып жатқанда, тек екі жетекші кеме, «Арыстан» және , өз бағытында тұрақтап қалған еді. Британдық формация оң жаққа қарай эшелонмен орналасты, «Indefatigable» артта және батысқа қарай ең алыста, ал одан алда «Жаңа Зеландия» және сәл шығысқа қарай орналасты. Неміс оты басынан бастап дәл болды, бірақ британдықтар неміс кемелері тұманға араласып кеткен кезде қашықтықты асыра бағалады. «Indefatigable» «Von der Tann»-ды нысанаға алды, ал «Жаңа Зеландия» өзі де қайырылып, 15:54-те қашықтық төмендегенде Битти бағытты екі градусқа оң жаққа ауыстыруды бұйырды, 15:57-де қашықтықты арттыру үшін. «Indefatigable» шамамен 16:03-те, оның патрондары жарылып, жойылды. «Indefatigable» жойылғаннан кейін «Жаңа Зеландия» Биттидің нұсқауымен «Von der Tann»-ға от ашты. Қашықтық дәл ату үшін тым алыс болды, сондықтан Битти бағытты төрт градусқа сол жаққа өзгертіп, 16:12-ден 16:15-ке дейін қашықтықты қайтадан жақындатты. Осы уақытқа дейін 5-ші ұрыс эскадрильясы, төрт кемеден тұрады, «Von der Tann» және «Moltke»-ге қарсы соғысқа кірісті. 16:23-те «Von der Tann»-ның артқы мұнарасына оқ тиіп, ондағы жаттығу нысаналары арасында өрт пайда болды, бұл кемені толығымен жасырып, «Жаңа Зеландияның» отын «Moltke»-ге аударуына себеп болды. 16:26-да кеме «Von der Tann» атқан оқтан «X» барбетіне тиіп, соққыға ұшырап, «X» мұнарасын қысқа уақытқа тұншықтырып, жоғарғы палубада тесік қазып жіберді. Төрт минуттан кейін «Саутгемптон» Биттидің кемелерінің алдында барлау жасап, Ашық теңіз флотының жетекші элементтерін жоғары жылдамдықпен солтүстікке қарай жүгіріп келе жатқанын байқады. Үш минуттан кейін ол вице-адмирал Рейнхард Шеердің соғыс кемелерінің жоғарғы мачталарын көрді, бірақ тағы бес минуттан кейін Биттиге хабар жібермеді. Битти тағы екі минут бойы оңтүстікке қарай қарай, көріністі растау үшін, кейіннен оң жақтан оң жаққа қарай 16 градустық бұрылыс жасады. «Жаңа Зеландия», соңғы кеме, қарсы келе жатқан линкерлердің қашықтығынан тыс қалу үшін ертерек бұрылды. «Жаңа Зеландияға» бірнеше рет соғыс кемесі соққы беріп, бірақ соққыға ұшыраған жоқ. Биттидің кемелері өздері мен Ашық теңіз флоты арасындағы қашықтықты ұлғайту үшін толық жылдамдықты сақтап, біртіндеп қашықтықтан шығып кетті. Олар солтүстікке, содан кейін солтүстік-шығысқа қарай бұрылып, Ұлы флоттың негізгі бөлігімен кездесуге тырысты. 17:40-да олар қайтадан неміс крейсерлеріне оқ ашты. Күннің батуы неміс артиллериялықтарын соқыр етті, ал олар британдық кемелерден көре алмағандықтан, олар солтүстік-шығысқа қарай 17:47-де бұрылды. Битти біртіндеп шығысқа қарай бұрылды, бұл оған ұрыс формациясындағы Ұлы флоттың орналасуын қамтуға және оның алдында жүруге мүмкіндік берді, бірақ ол маневрін дұрыс емес бағалады және жетекші дивизияны шығысқа қарай, немістерден алыстатуға мәжбүр етті. 18:35 шамасында Битти 3-ші БКК-нің «Жеңілмейтін» және «Икемсіз» кемелерінің соңынан шығысқа, оңтүстік-шығысқа қарай Grand Fleet-ті бастап, Хиппердің соғыс крейсерлерін оңтүстік-батысқа қарай шабуылдауды жалғастырды. Бірнеше минут бұрын Шир бір мезгілде 180 градусқа оң жаққа бұрылуға бұйрық берді, ал Битти тұманның астында Ашық теңіз флотын көрмей қалды. Жиырма минуттан кейін Шир тағы да 180 градусқа бұрылуға бұйырды, бұл оларды оңтүстікке қарай бағытын өзгерткен британдықтармен қайтадан конвергенциялық бағытқа қойды. Бұл Ұлы флотқа Ширдің «Т»-сінен өтуге, оның соғыс желісін кесіп өтіп, оның алдыңғы қатарлы кемелеріне қатты зақым келтіретін ұрыс желісін құруға мүмкіндік берді. Шир, Ашық теңіз флотын ол жіберген тұзақтан құтқару үшін, 19:13-те тағы да 180 градусқа бұрылуға бұйрық берді. Бұл сәтті болды, ал британдықтар немістерді 20:05 дейін көрмей қалды, сонда «Warrior» батысқа, солтүстік-батысқа қарай түтінді байқады. Он минуттан кейін ол неміс торпедалық қайықтарын анықтауға жеткілікті қашықтықты жауып, оларды шабуылға алды. Битти атыс естігенде батысқа қарай бұрылды да, неміс крейсерлерін алыста ғана көрді. 20:20-да «Inflexible» от ашты, соңынан Биттидің қалған крейсерлері келді. «Жаңа Зеландия» мен «Indomitable» өздерінің отын бағыттап, бес рет соқты, содан кейін батысқа бұрылып, шабуылдан шықты. 20:30-дан кейін адмирал Мауведің II ұрыс эскадрильясының ескі соғыс кемелері байқалды және от оларға ауыстырылды. Немістердің көрінуі нашар болды және олар оларға бірнеше оқтарды ғана атып, содан кейін батысқа бұрылды. Британдық крейсерлер неміс кемелеріне бірнеше рет соқты, содан кейін тұманға араласып кетті. Осыдан кейін Битти бағытын оңтүстік-шығысқа қарай өзгертіп, 02:55-ке дейін, Ұлы флот пен Ашық теңіз флотының алдында осы бағытта сақтап тұрды, содан кейін кері бағытқа бұрылып, үйге қайтуға бұйрық берді. «Жаңа Зеландия» 2 маусымда Росайтқа келді және 09:55-те якорь тастады. Экипаж шамамен 50 минут демалды, содан кейін, теңізге қайта шығуы мүмкін екенін ескере отырып, 1178 тонна көмірмен жанармай құю және 480 12 дюймдік снарядпен жарақтандыру жұмысын бастады, бұл жұмыс келесі таңғы 03:30-ға дейін жалғасты. «Жаңа Зеландия» шайқас кезінде 430 12 дюймдік снарядты атып, оның 100-і «A» мұнарасынан, 129-ы «P» мұнарасынан, 105-і «Q» мұнарасынан және 96-сы «X» мұнарасынан атылды, бұл екі тараптың қайсысы болмасын, кез келген кемеден көп. Осы оқ ату жылдамдығына қарамастан, тек төрт сәтті соққы тіркелді: үш «Seydlitz»-ге және біреуі ескі соғыс кемесіне. Бұл пайызының бірінен кем болды. «X» мұнарасына тиген жалғыз соққыдан басқа, басқа зақымдар жақыннан өткен оқтардан туды және минималды болды, оларға жібек жеңілдікке тиген оқ, штандарт таяқшасына тиген сынық, №3 кеспеге тиген зақым және №2 пикеттік қайық үш жерде зақымдалды. 18 тамыз кешінде 40-шы бөлмесінің шешілген хабарына жауап ретінде Ұлы флот теңізге шықты, ол II эскадрильяны қоспағанда, Ашық теңіз флоты түнде портынан шығады деп көрсетті. Неміс мақсаты 19 тамызда Сандерлендті бомбалау болды, бұл дирижабльдер мен суасты қайықтары ұсынған кең ауқымды барлауға негізделген. Ұлы флот 29 эскадрондық соғыс кемесімен және алты крейсермен теңізге шықты. Келесі күні бойы Джеллико және Шир келіспейтін хабарламалар алды; британдықтар Ашық теңіз флотын күтілетін жерге жеткеннен кейін, олар миналық далада кірген деп қате есептеп, солтүстікке бұрылды. Шир қайтадан оңтүстікке бұрылды, содан кейін британдық крейсерлер мен эсминецтердің Харуич күштерінен байқалған жалғыз британдық ұрыс эскадрильясын қуу үшін оңтүстік-шығысқа қарай бағытталды. Өз қателіктерін түсінген немістер үйге бағыттарын өзгертті. Кеште Тируит Ашық теңіз флотын байқады, бірақ қараңғыда тиімді шабуыл позициясына қол жеткізе алмады және байланысты үзіп қойды. Британдық және неміс флоттары үйге қайтты; британдықтар суасты қайықтарынан екі крейсерді жоғалтты, ал неміс соғыс кемесі торпедаланды. «Жаңа Зеландия» 1916 жылдың қараша айында Росайтта жөндеуден өтті. 29 қарашадан 7 қаңтар 1917 жылға дейін ол «Австралияны» эскадрильяның флагманы ретінде уақытша алмастырды. 1917 жылдың соңында неміс мина тазартушылары мен сүйемелдеуші жеңіл крейсерлері Гелиголанд шығанағында британдық миналық далаларын тазалауға тырысты. Әскери-теңіз күштері 17 қарашада кемелерді жою үшін үлкен операция жоспарлады және екі жеңіл крейсер эскадрильясын және нығайтылған 1-ші ұрыс крейсер эскадрильясымен және, алыс арада, 1-ші соғыс кемесі эскадрильясын бөлді. «Жаңа Зеландия»...

Соғыстан кейінгі

1918 жылдың қыркүйегінде Леонард Эндрю Бойд Дональдсон кемеге басшылықты қабылдап, 1919 жылдың 11 ақпанына дейін командирлік қызметін атқарды. Соғыс аяқталғаннан кейін Ұлыбританияның көптеген ескі капиталдық кемелері резервке қойылды, себебі олар қазір ескірген еді және үкімет әскери шығындарды айтарлықтай қысқартуды жоспарлағандықтан, олардың толық қызметке оралуының ықтималдығы төмен болды, әсіресе 1919 жылдың ортасында Германиямен ресми бейбітшілік шартына қол қойылғаннан кейін. Бір ерекшелік – «Жаңа Зеландия» болды, ол адмирал Джелликоның Үндістанға, сондай-ақ Австралия, Канада және Жаңа Зеландия доминиондарына бір жылдық сапарға, олардың теңіз саясатын және қорғанысын жоспарлауға және үйлестіруге көмектесу үшін пайдаланылатын болады деп шешілді. Сапарға дайындау үшін 1918 жылдың желтоқсаны мен 1919 жылдың 11 ақпаны аралығында қайта жөндеуден өтті. Соңында ол капитан Оливер Эллес Леггеттің басшылығымен жаңа экипажбен қайтадан қолданысқа енгізілді. Экипаж құрамында төрт жаңа зеландиялық болды: қазір командир-лейтенант Александр Дэвид Бойл, хирург-лейтенант Джордж Дональд Макинтош, лейтенант Мервин С. Томас және мичман Дерек Перри. Леди Джеллико күйеуімен бірге, сондай-ақ оның жұмысына көмектесетін сегіз адамнан тұратын штабпен бірге болды. Кемеде сонымен қатар Жаңа Зеландияның жоғарғы комиссарының соқыр ұлы Клута Маккензи де болды, ол Джелликоның қонағы ретінде Жаңа Зеландияға оралды. 1919 жылдың 31 қаңтарында Портсмуттан шыққан соғыс крейсері Бискай шығанағын кесіп өтетін кезде дауылға тап болды, нәтижесінде Джеллико мен оның штабы үшін жаңадан салынған жайлар эвакуациялауға мәжбүр болды, себебі кемежай құрылымдағы тесіктерді герметикалық жабуға қауіпсіздік шараларын алмады. Джелликоның алғашқы ресми сапары үшін соғыс крейсері Порт-Саидке бағытталды. Суэц каналы арқылы өтіп, Суэцте қысқа тоқтады. 15 мамырда соғыс крейсері Батыс Австралияның Албани қаласына келді, онда Джеллико мен оның штабы елді бойлап саяхаттау үшін жаяу жолмен жүрді. «Жаңа Зеландия» Перт, Сыртқы порт (Аделаида маңы), Мельбурн және Хобарт арқылы жүзіп өтіп, Сиднейге жеткенше Австралиямен және RAN-нің басқа бөлімшелерімен бірлескен жаттығулар жасады. Мұнда кеме Кокату аралындағы Сандерленд докта құрғақ докқа қойылды, түбі сыпырылып, боялды, содан кейін қайтадан суға түсіріліп, көмірмен толтырылды. 16 тамызда Сиднейден Жаңа Зеландияға қарай жол тартты. Веллингтонға 20 тамызда жетті, тұмау пандемиясы кеңінен тараған кезде. Нәтижесінде, экипажқа кіруге рұқсат беруден бұрын медициналық тексеруден өтті. Уэллингтонда кемені шамамен 50 000 жаңа зеландиялық адам 24 тамыздан бұрын аралады, содан кейін 1 қыркүйекте жеткен Литтлтонға қарай оңтүстікке бет бұрды. Содан кейін кеме солтүстікке қарай жүріп, 13 қыркүйекте Пиктонға шығып, екі күн бойы сол жерде болды. Содан кейін Веллингтонда тоқтағаннан кейін Солтүстік аралдың шығыс жағалауымен жол тартты және 22 қыркүйекте Оклендке жетті. Джеллико келесі алты аптада елдегі порттарды аралап, үкімет үшін үш томдық есеп дайындады. Кеме Жаңа Зеландияда өте танымал болды, оның офицерлері мен экипажы көптеген әлеуметтік шараларға қатысты. Елді аралау Джеллико мен оның штабына елмен танысуға мүмкіндік берді, олар Жаңа Зеландия үкіметінің теңіз саясаты бойынша ұсынымдарын дайындады. 1913 жылғыдай көпшілік соғыс крейсерін көруге жиналды. Джеллико да танымал болды және кейін ол 1920 жылдан 1924 жылға дейін генерал-губернатор болып қызмет ету үшін Жаңа Зеландияға оралды. Соғыс крейсері 3 қазанда Оклендтен шығып, Фиджидегі Сувада және Самоада поштамен тоқтады. Соңғысында оның 12 дюймдік зеңбіректері жергілікті басшыларды көңіл көтеруд үшін оқ атты, сондай-ақ Гавайиге де барды. 1920 жылдың 19 қарашасында кеме Фэннинг аралының оңтүстік-шығысында орналасқан Рождество аралына (Киритимати) тоқтады, ол елсіз деп есептелді. Оның орнына, оларды Медфордтан (Массачусетс штаты) келген Джо Инглиш қарсы алды, ол аралдағы копра плантациясының басқарушысы болған, бірақ соғыс басталғанда тағы екеуімен бірге қалып қойды. Адамдар құтқарылды. Соғыс крейсері Канадаға келді, ол 8 қарашада Ванкувер аралындағы Эскималтқа жеткенде бағалануға тиіс соңғы ел болды. 1919 жылдың 11 қарашасында кемеден екі регби командасы Викторияның жергілікті командаларымен жарысты. Офицерлер «Жолшықтармен» ойын ойнады, ал экипаж «Көшелік интеллект» командасымен кездесті. Ванкуверден шыққаннан кейін кеме Сан-Диегода тоқтады, содан кейін Панама каналы арқылы Кариб теңізіне өтті, онда Гаванаға барумен қатар Ямайкада да уақыт өткізді, онда негізгі қарулануды жүзеге асыруға кірісті. Тринидад аралындағы Порт-оф-Испанияға тоқтаған кезде, старшина Торн кемежайдан құлап, суға батып кетті. Леггет «Жаңа Зеландия» командасынан бас тартты және 1920 жылдың 11 наурызында капитан Хартли Рассел Гвеннап Мур (1881–1953) оны алмастырды. Мур 1921 жылдың шілдесіне дейін осы лауазымда қалды. Росайт кемежайында жұмыссыз док жұмысшыларына жұмыс беру үшін Адмиралтействоның тілегін орындау мақсатында, келісім-шарт дереу А. Уоллес Коуэн (1877–1964) төрағалық ететін жаңа ұйымға берілді, ол Росайт кемелерді бөлшектеу компаниясы деп аталды және Росайтта кемелерді бөлшектеуді жүзеге асыруы керек болды. Кемелерді Корольдік теңіз күштерінен жаңа компанияға заңды түрде беруге 1922 жылдың 19 желтоқсанына дейін уақыт кетті, оның директорларының арасында Ютланд шайқасында кемеге қолбасшылық еткен адмирал Дж. Ф. Е. Грин болды. Жасалған жайлар Росайттағы теңіз кемежайының оңтүстік жағындағы кемежайдың бойында жатқан кемелерге жақын орналасқан. Осы зеңбіректердің екеуі 1929 жылдың 23 қарашасынан бері Окленд соғыс ескерткіші мұражайының солтүстік кіреберісінің сыртында орналасқан. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, олар алынып тасталды, біреуі қайтадан қолданысқа енгізілді, ал жөндеуге тым зардап шеккен екінші зеңбірек мұражайда сақтауға алынды. Екі зеңбірек 1959 жылы мұражайдың сыртында қайтадан орнатылды. 1924 жылдың 12 желтоқсанында А. Уоллес Коуэн кеме ағаштарынан жасалған чернильница мен темекі салғыш қораптарды Жаңа Зеландияның жоғарғы комиссары сэр Джеймс Аллен мен қазіргі Жаңа Зеландия премьер-министрі Уильям Массейге (ол осы уақытта Ұлыбританияда болған) сыйға тартты, ал үшінші темекі салғыш қорап Уардқа жіберілді. кеме буфеті және Ютланд шайқасында Х турбинасынан ұшып кеткен броня бөлігі сияқты басқа да артефакттар. ГМС «Куин Мэри» Ютланд шайқасында жарылғанда, кемеден шыққан қирандылар «Жаңа Зеландияға» түсті, олардың арасында сақина болт болды. Қазір ол Торпедо шығанағы теңіз мұражайының қорында сақталуда. Жаңа Зеландияның Тимару қаласындағы Оңтүстік Кентербери мұражайы Бірінші дүниежүзілік соғыстағы барлық теңіз шайқастарында (Ютланд шайқасы да оның ішінде) ГМС «Жаңа Зеландиядан» желкен жарылған жібек теңіз туын сақтайды. Теңіз туы мен юнион джек Тимарудағы Теңіз лигасының әйелдер бөлімі тарапынан сатып алынып, кеме 1913 жылдың мамырында Тимаруға келген кезде кемеге сыйға тартылды.

Кеме талисманы

Кеменің алғашқы талисманы Лондон қаласында тұратын жаңа зеландиялықтың сыйлаған бульдогы болды. Ол Жаңа Зеландияның Марлбороу шығаңдарындағы Француз бұғазында кемелерді қарсы алған танымал дельфиннің құрметіне аталды. Алғашқысы 1916 жылғы 24 сәуірде алдыңғы түтікшеге құлап, "өлген" деп темереуге жіберілді. Оның өсиеті бойынша, оның ізбасары "текті ата-анасынан, таза мінез-құлқынан және адал ізгіліктерінен" туған бұқа күшік болуы керек еді, сондай-ақ "кемеде тевтондық текті дашхунд немесе басқа иттерге рұқсат берілмеуі" керек еді (оның ізбасары үшін тамақ ретінде пайдаланудан басқа). Оның ізбасары Ютландия шайқасында болғандықтан, оқ атудан қорқып қалды. Кеме тропиктік аймақтар арқылы Ұлыбританияға қайта оралатын сапарында аман қалуы күмәнді деп есептелгенде, ол 1919 жылғы қазан айында жетекші теңіз иті шенімен босатылып, Окленд халқына тапсырылды. Алты айлық карантиннен кейін Джек парктің бастығының қамқорлығына алынды.