Құралдық миналарды тыйым салу шарты

Кіріспе

Антиперсоналдық миналарды тыйым салу туралы келісім

1997 жылғы Антиперсоналдық миналарды пайдалануды, сақтауды, өндіруді және беруді тыйым салу және оларды жою туралы конвенция, жайылмалы түрде Оттава келісімі, Антиперсоналдық миналарды тыйым салу туралы конвенция немесе көбінесе Миналарды тыйым салу келісімі ретінде белгілі, әлем бойынша антиперсоналдық миналарды (АМ) жоюға бағытталған. 2022 жылдың тамызына дейін 164 мемлекет келісімді ратификациялады немесе оған қосылды. Миналарды бұрын да, қазір де өндіретін ірі державалар келісімге қатысушы емес. Олардың ішінде АҚШ, Қытай және Ресей бар. Келісімге қол қоймаған елдердің қатарында Үндістан мен Пәкістан да бар. 1991 жыл
Миналарды тыйым салуды қолдаған алты бейүкіметтік ұйым келесі жылы құрылған Миналарды тыйым салу жөніндегі халықаралық науқанды (ICBL) ұйымдастыра бастады. 1992 жыл
Қазан: ICBL басқару комитеті антиперсоналдық миналарды пайдалану, өндіру, сақтау, сату, беру немесе экспорттауға халықаралық тыйым салу туралы шақыру жасады. 1993 жыл
9 ақпан: Франция БҰҰ Бас хатшысына Кейбір әдеттегі қарулар туралы конвенцияны (CCW) оның 8-бабына сәйкес қайта қарау конференциясын шақыру туралы ресми өтініш жолдады. ICBL ұйымдастырған және Джоди Уильямсты ұйымның үйлестірушісі ретінде мойындаған Лондон қаласында миналар тақырыбындағы алғашқы халықаралық бейүкіметтік конференция өтті. АҚШ Мемлекеттік департаменті «Жасырын кісі өлтіруші: тазаланбаған миналардың әлемдік мәселесі» атты есебін жариялады.

1994 жыл
24 ақпан: Халықаралық Қызыл Крест комитетінің (ХҚКК) президенті Корнелио Соммаруга гуманитарлық тұрғыдан «антиперсоналдық миналарға дүниежүзілік тыйым салу – бұл мәселені шешудің жалғыз тиімді жолы» екенін мәлімдеді. Содан кейін БҰҰ-ның бірқатар органдары, мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымының босқындар жөніндегі жоғарғы комиссары (БҰҰЖК), Біріккен Ұлттар Ұйымының балалар қоры және Бас хатшының өзі антиперсоналдық миналарға толық тыйым салуды талап етті. 10 шілде: Неапольде өткен жеті дамыған елдің (G7) отырысында антиперсоналдық миналар (АМ) мәселесіне басымдық берілді. Қыркүйек: Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясында (БҰҰБА) АҚШ президенті Билл Клинтон антиперсоналдық миналарды «кеңейтілген жоюға» шақырды.

Конвенцияның жан-жақтылығына төнген қауіптер

1996 жылғы Оттава конференциясында бекітілген Толық тыйым салу туралы конвенция жобасына ең үлкен қауіп – әлсіреу қаупі болды. Мысалы, Канада толық тыйым салуға қарсы елдер, әсіресе АҚШ-тың қолдауын алу үшін жақсы ниетпен жаңа тәсіл ұсынды: Конвенция жобасын тек жалпы ережелерді қамтитын "Бас конвенциясымен" және төрт қосымша хаттамамен ауыстыру. Әрбір хаттама жеке адамға қарсы миналарды өндіру, жинақтау, беру және қолдану сияқты негізгі тыйымдардың бірін қарастыратын еді. Бұл тәсіл кейбір елдердің процеске қосылуына мүмкіндік берер еді, бірақ оларға әскери қажеттіліктеріне сәйкес келетін тыйымдарды ғана таңдауға рұқсат берілген болар еді. Толық тыйым салу туралы шарттың сыртқы көрінісін ғана сақтайтын бұл ұсыныс, құқықтық жағдайлардың шатасқан жағдайын тудыру қаупі бар және ең алдымен, толыққанды тыйым салуды белгісіз мерзімге кейінге жылдыруы мүмкін еді. Алайда, АҚШ бұл идеяны қабылдамағандықтан бұл ұсыныс іске аспады, олар келіссөздерді консенсус қағидасына бағынышты Қарусыздандыру жөніндегі конференцияға бағыттай алатындарына сенді.

Шарт шарттары

Антиперсоналдық миналарды өндіруді және жасауды тоқтатумен қатар, шартқа қатысушы тарап төрт жыл ішінде антиперсоналдық миналар қорын жоюға міндетті, бірақ олар оқу мақсаты үшін (миналарды жою, іздеу және т.б.) шағын мөлшерде сақтап қалуға құқылы. Шартты ратификациялағаннан кейін он жыл ішінде ел барлық миналанған аймақтарды тазалауы тиіс. Бұл көптеген елдер үшін қиын міндет, бірақ шартқа қатысушы мемлекеттердің жыл сайынғы жиналыстарында олар мерзімін ұзартуды және көмек сұрауға құқылы. Сондай-ақ, шартқа қатысушы мемлекеттер өз елінде миналардан зардап шеккен адамдарға көмек көрсетуге және басқа елдерге шарт бойынша міндеттемелерін орындауға көмектесуге шақырылады. Шарт тек антиперсоналдық миналарды қамтиды; ол аралас миналарды, танкке қарсы миналарды, қашықтан басқарылатын клеймор миналарын, қолға тигізуге қарсы құрылғыларды (буби-тұзақтар) және басқа да "тұрақты" жарылғыш құрылғыларды қарастырмайды.

Қорытындыларды жою

Келісімге қол қойған елдер 1999 жылдың 1 наурызында күшке енгеннен бері 48 миллионнан астам жиналған миналарды жойды. Бір жүз елу тоғыз (159) ел өздерінің қоймаларын жоюды аяқтады немесе жоюға қоймалары болмағанын мәлімдеді.

Жер миналарын сақтау

Келісімнің 3-бабы елдерге миналарды анықтау, миналарды жою немесе миналарды жою техникасын оқыту үшін жер миналарын сақтауға рұқсат береді. Осы мүмкіндікті 72 ел пайдаланды. Осы топтың ішінде 26 қатысушы мемлекет 1000-нан аз минаны сақтап қалды. Тек екі елде ғана 10 000-нан астам мина сақталған: Түркияда (15 100) және Бангладеште (12 500). Барлығы 83 қатысушы мемлекет өздерінде адамға қарсы миналардың жоқ екенін мәлімдеді, оның ішінде бұрын адамға қарсы миналарды жинаған 27 мемлекет. Канада миналарды оқу үшін сақтайды, сонымен қатар "C19 жарылғыш құрылғысын" соғыста жасауды және пайдалануды жалғастырады. Бұл құрылғы келісім бойынша жер минасы болып есептелмейді, себебі ол адаммен оқталатындықтан, қысым тақтасымен емес.

Жер миналарынан азат елдер

2015 жылға дейін 29 ел өз аумағынан барлық белгілі миналанған аймақтарды тазартты: Албания, Бутан, Болгария, Бурунди, Конго Республикасы, Коста-Рика, Дания, Джибути, Франция, Гамбия, Германия, Гвинея-Бисау, Грекия, Гватемала, Гондурас, Венгрия, Иордания, Малави, Мозамбик, Никарагуа, Нигерия, Солтүстік Македония, Руанда, Суринам, Свазиленд, Тунис, Уганда және Венесуэла. Сальвадор келісімге қосылғанға дейін жер миналарын тазартуды аяқтады. 2009 жылдың қараша-желтоқсанында Картахенада өткен минасыз әлем саммитінде Албания, Грекия, Руанда және Замбия да минасыз деп жарияланды. 2009 жылдың 2 желтоқсанында Руанда жер миналарынан азат деп жарияланды. Бұл, 1990 мен 1994 жылдар аралығында ел аумағына орнатылған 9000-нан астам минаны жою үшін Кенияда оқытылған және Миналық қауіп туралы сенім қоры бақылаған 180 руандалық әскери қызметкерінің үш жылдық науқанынан кейін болды. Оттава шартының 5-бабына сәйкес Руанда 2010 жылдың 1 желтоқсанына дейін минасыз ел болуға міндеттелді. 2011 жылы тағы екі ел миналардан арылды. 2011 жылдың 14 маусымында Непал жер минасынан бос аймақ деп жарияланды, бұл оны Азиядағы жер минасынан бос екінші елге айналдырды. 2011 жылдың желтоқсан айында Бурунди жер миналарынан азат деп жарияланды. 2012 жылдың 5 желтоқсанында өткен Мемлекеттер тарапының 12-ші отырысында алты мемлекет өздерін минасыз деп жариялады. Олар – Конго Республикасы, Дания, Гамбия, Гвинея-Бисау, Иордания және Уганда. 2015 жылдың 17 қыркүйегінде Мозамбик 20 жылдан астам уақыт ішінде шамамен 171 000 жер минасын тазартқаннан кейін жер миналарынан таза деп жарияланды.

Жер миналары мен кассеттік оқ-дәрілерді бақылау

Жер миналары мен каскадтық оқ-дәрілерді бақылау ("Мониторинг") – ICBL және Каскадтық оқ-дәрілер коалициясы (CMC) үшін зерттеулер жүргізетін және олардың фактілік бақылау жүйесі ретінде қызмет ететін бастама. 1998 жылы Human Rights Watch ұйымы арқылы құрылған ICBL бастамасы аясында Мониторинг жер миналарының, каскадтық оқ-дәрілердің және соғыс қалдықтарының (ERW) гуманитарлық жағдайы мен қолданылуын бақылайды. Ол жер миналары, каскадтық оқ-дәрілер және ERW мәселелерінің барлық жақтары туралы есептер ұсынады. Әлемнің барлық елдері бойынша жылдық жаңартылған есептер жариялайды, сарапшылардың халықаралық желісін қолдайды, түрлі ақпарат құралдары үшін зерттеу нәтижелерін ұсынады және жаңа өзгерістерге бейімделуге дайын тұрады. Мониторингтің ашықтығына деген құрметтің себебі – тиісті келісімдерге сәйкес тәуелсіз бақылау үшін мемлекеттер міндетті түрде ақпарат ұсынуы керек. Оның негізгі аудиториясы – үкіметтер, үкіметтік емес ұйымдар және басқа да халықаралық ұйымдар ғана емес, сонымен қатар бұқаралық ақпарат құралдары, ғалымдар және жалпы халық.

Қатысушы мемлекеттер

Конвенция 1997 жылғы 3 желтоқсанда Канаданың Оттава қаласында қол қоюға ашылғанда 122 елдің қол қоюын алды. Қазіргі таңда Шартқа 164 мемлекет-тарап бар. 32 ел Шартқа қол қоймады, ал тағы біреуі қол қойғанмен, ратификацияламады. Шартқа қол қоймаған мемлекеттердің қатарында Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелерінің көпшілігі бар: Қытай, АҚШ және Ресей. 2014 жылы АҚШ Корея түбегінде қолданылатын миналардан басқа, Шарттың шарттарын сақтайтынын мәлімдеді. Оңтүстік Корея, Солтүстік Корея сияқты, келісімге қол қоймады, себебі олар жер миналарын өз аумағын біріншісінен қорғау үшін маңызды деп санайды.

Сын

Академиктердің, қауіпсіздік қызметкерлерінің және дипломаттардың сыны тұжырымдамасы саяси процеске де, мазмұнға да қатысты. Оттава шартына бастама берген күшті үкіметтік емес ұйымдар тобы болды. Женевадағы БҰҰ кешенінде орналасқан (Ұлттар сарайы) Қарусыздану жөніндегі конференцияны қоса алғанда, қолданыстағы көпжақты аялар шеңберінде жұмыс істеудің орнына, қазіргі үкіметаралық процестерді айналып өтетін арнайы құрылым құрылды. Сыншылар бұл ұлттық мемлекеттердің өз азаматтарын қорғауға қатысты егемендігі мен жауапкершілігіне сын сақтайтын қадам деп мәлімдеді. Сыншылар шартыны наивті және идеалистік деп санайды, себебі ол әскер мен қорғаныс күштерін басып кіру мен терроризмге қарсы қорғану үшін жер миналарына тәуелді етуге мәжбүрлейтін қауіпсіздік қауіптерінің шындығын жоюға тырысады. Осының салдарынан ратификациялау толыққанды болған жоқ, және көптеген мемлекеттер қазіргі уақытта шартты ратификациялауға ниеттенбейді және олардың қолында көптеген миналар бар. Қазірге дейін 35 ел шартқа қол қоймады; қол қоймаған елдердің қатарында АҚШ, Ресей, Қытай, Мьянма, Біріккен Араб Әмірліктері, Куба, Египет, Үндістан, Израиль және Иран бар. Финляндияда Ұлттық коалиция партиясы мен Фин партиясы шарттан шығуды ұсынды. Бұл ұстаным 2003 жылғы Финляндия қорғаныс министрлігінің есебімен расталды, онда миналар механикаландырылған басқындыққа қарсы тиімді қару ретінде қарастырылған. 2018 жылдың басында Ұлттық коалиция партиясының депутаты Оттава шартынан шығу туралы азаматтық бастаманы көтерді. Сондай-ақ, қорғаныс министрі Юсси Ниинистё (Көк реформа; бұрынғы Фин партиясы, бөлінуге дейін) шарттан шығуды қолдап, оны "екіге бөліп тастағысы келеді" деді. 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі басталғаннан кейін, Финляндияда пікірсайыс қайта жанданды, өйткені Ұлттық коалиция партиясының төрағасы Петтери Орпо мен Фин партиясының төрағасы Риикка Пурра 1 наурызда фин ұлттық телеарнасы Yle бағдарламасында шартқа қосылуды қателік деп бағалады және одан бас тартуды қалады. Жергілікті газеттер консорциумы Uutissuomalainen жіберген және 2022 жылдың 1 наурызында жарияланған сауалнамаға сәйкес, Фин партиясы (оның бөлінген тобы Билік халыққа тиесілі), Христиан демократтары және Қазіргі қозғалысы шарттан бас тартуды қолдады, Ұлттық коалиция партиясы, Социал-демократиялық партия және Солшыл альянс бұл мәселе бойынша шешім қабылдамады, ал Орталық партия, Жасыл лига және Швед халық партиясы шартта қалуды қолдады. Финляндия президенті Саули Ниинистё "адамдарға қарсы миналардың қажеттілігі болуы мүмкін" деп мәлімдеді, ал бұрынғы қорғаныс басшысы Густав Хэгглунд шартқа қосылуды "ауыр қателік" деп санады. Осыған байланысты, 2022 жылғы 24 ақпанда бастама көтерілген шарттан бас тарту туралы тағы бір азаматтық бастама 2022 жылғы 6 наурызға дейін қажетті 50 000 қол жинады және Парламентке жіберіледі. Украина да әскери қажеттіліктерге байланысты шартты бұзуға дайын екенін білдірді. Адамдарға қарсы миналарды тыйым салуға қарсылар бірнеше себептерді келтіреді, олардың ішінде миналардың арзандығы және тиімділігі бар. Олардың пікірінше, дұрыс қолданғанда, адамдарға қарсы миналар тек шабуылдаушыларға зиян келтіретін қорғаныс қаруы болып табылады, баллистикалық зымырандар сияқты қашықтықтан шабуылдауға арналған қарулардан өзгеше. Сонымен қатар, қарсыластар миналардың психологиялық әсері соғыс қаупін азайтады деп санайды. Оттава шарты жарылмаған оқ-дәрілердің барлық түрлерін қамтымайды. Мысалы, кассеталық бомбалар миналар сияқты проблеманы тудырады: жарылмаған бомбалар соғыс аяқталғаннан кейін де ұзақ уақыт бойы бейбіт тұрғындар үшін қауіпті болып қала береді. 2008 жылы кассеталық оқ-дәрілер туралы жеке конвенция әзірленді, ол 2010 жылы қабылданды және күшіне енді. 2022 жылғы ақпан айына қарай КМО-ның 110 мемлекеттік тарапы бар. Теориялық тұрғыдан алғанда, миналарды қолмен іске қосылатын Claymore миналарымен ауыстыруға болады, бірақ бұл күзетшіні орнатуды талап етеді. Қарсыластар Оттава конвенциясы тракторларда, мектеп автобустарында және т.б. бейбіт тұрғындарды өлтіретін көлікке қарсы миналарға ешқандай шектеу қоймайтынын атап көрсетеді. АҚШ-тың ұстанымы бойынша, жер миналарының адамгершіліксіздігі олардың адамға қарсы немесе көлікке қарсы болуынан емес, олардың ұзақ сақталуынан туындайды. АҚШ барлық типтегі тұрақты жер миналарын, адамға қарсы немесе көлікке қарсы болсын, ешқашан қолданбайтынына бір жақты міндеттеме берді, бұл Оттава конвенциясынан гөрі жан-жақты гуманитарлық шара деп санайды. Барлық АҚШ миналары екі күн ішінде немесе көбінесе төрт сағат ішінде өзін-өзі жояды. Өзін-өзі жою механизмі 65 000-нан астам кездейсоқ сынақтардың бірінде ешқашан сәтсіздікке ұшырамаған, бірақ егер өзін-өзі жою сәтсіз болса, минаның батареясы екі апта ішінде таусылып, өзін-өзі деактивациялайды. Бұл Оттава конвенциясы бойынша заңды болып табылатын шамамен 30 жыл бойы қауіпті болып қалатын тұрақты көлікке қарсы миналармен салыстырылады. Миналарды пайдалануды нақты азайтуда аз ғана прогресске қол жеткізілді. 2011 жылы 2004 жылдан бері ең көп миналар таратылды, миналар Ливия, Сирия және Мьянмада таратылды. Түркия 1957 мен 1998 жылдар арасында түрік күштері Сирия шекарасының бойында "заңсыз шекарадан өтуді болдырмау" мақсатымен 615 419 адамға қарсы миналар салғанын хабарлады. Бұл миналар Кобани маңында шекарада тұрып қалған немесе өтуге тырысқан сириялықтарды өлтіруде. Түркия шарт бойынша барлық адамға қарсы миналарды жоюға міндетті, бірақ мерзімдерді орындамады. Human Rights Watch есебінде 2014 жылғы 18 қарашада Түркия көліктер мен малға кіруге рұқсат бермегендіктен, миналық белдеудің Тел Шайр дәлізі бөлігінде 2000-нан астам азаматтық адамдар қалып қойғаны айтылған, ал қашқындар мүлкін тастағысы келмеді. Украинадағы Ресейдің басып кіруі кезінде Украина шартты бұзған алғашқы тарап болды. Соғыста Ресей де шартта тыйым салынған миналарды қолданды, бірақ ол шартқа қол қоймады.

Criticism from academics, security officials, and diplomats is based on both the political process and the substance. The campaign for what became the Ottawa Treaty was led by a group of powerful non governmental organizations, and instead of working within existing multilateral frameworks, including the Conference on Disarmament, based at the UN compound in Geneva (the Palais des Nations), an ad hoc framework was created that detoured around existing intergovernmental processes. Critics alleged that this represented a challenge to the sovereignty and responsibility of nation states for the defense of their citizens. Substantively, critics view the treaty as naive and idealistic, in attempting to erase the reality of security threats that lead armies and defense forces to rely on landmines for protection against invasion and terror attacks. As a result, ratification has been far from universal, and many of the states that do not currently intend to ratify the treaty possess large stockpiles of anti personnel mines. So far 35 countries have not signed the treaty; nonsignatories include the United States, Russia, China, Myanmar, United Arab Emirates, Cuba, Egypt, India, Israel, and Iran. In Finland, the National Coalition Party and the Finns Party proposed withdrawing from the treaty. The stance is supported by the Finnish Ministry of Defence report from 2003, which sees landmines as an effective weapon against a mechanised invasion force. In early 2018, an MP from the National Coalition Party started a citizens' initiative to withdraw from the Ottawa Treaty. Also, the Minister of Defence Jussi Niinistö (Blue Reform; formerly Finns Party prior to its split) has been supporting withdrawal from the treaty, saying that he "wants to rip it in half". Since the beginning of the 2022 Russian invasion of Ukraine, the debate sparked up again in Finland, when the chairmans of the National Coalition Party Petteri Orpo and Finns Party Riikka Purra viewed joining the treaty as a mistake in a panel of the Finnish national broadcaster Yle on 1 March 2022, wanting to resign from the treaty. According to a questionnaire sent to Finnish parliamentary groups by a consortium of local newspapers Uutissuomalainen earlier during the invasion and published on 1 March 2022, the Finns Party (as well as its splinter group Power Belongs to the People), Christian Democrats and Movement Now supported resignation from the treaty, the National Coalition Party, Social Democratic Party and Left Alliance being undecided on the question, while the Centre Party, Green League and Swedish People's Party on the side of supporting staying in the treaty. The President of Finland Sauli Niinistö also commented that "there would be use for anti personnel mines", and former Chief of Defence Gustav Hägglund considered joining the treaty "a grave mistake". In the same continuum, another citizens' initiative to resign from the treaty, left on 24 February 2022, gathered the required 50,000 signatures by 6 March 2022, and will proceed to the Parliament. Ukraine has also signaled that it might have to withdraw from the treaty due to military necessity. Opponents of banning anti personnel mines give several reasons, among them that mines are a cheap and therefore cost effective area denial weapon. Opponents claim that when used correctly, anti personnel mines are defensive weapons that harm only attackers, unlike ranged weapons such as ballistic missiles that are most effective if used for preemptive attacks. Furthermore, opponents claim that the psychological effect of mines increases the threshold to attack and thus reduces the risk of war. The Ottawa Treaty does not cover all types of unexploded ordnance. Cluster bombs, for example, introduce the same problem as mines: unexploded bomblets can remain a hazard for civilians long after a conflict has ended. A separate Convention on Cluster Munitions was drafted in 2008 and was adopted and entered into force in 2010. As of February 2022, there are 110 state parties of the CCM. In theory, mines could be replaced by manually triggered Claymore mines, but this requires the posting of a sentry. Opponents point out that the Ottawa Convention places no restriction whatsoever on anti vehicle mines which kill civilians on tractors, on school buses, etc. The position of the United States is that the inhumane nature of landmines stems not from whether they are anti personnel as opposed to anti vehicle but from their persistence. The United States has unilaterally committed to never using persistent landmines of any kind, whether anti personnel or anti vehicle, which they say is a more comprehensive humanitarian measure than the Ottawa Convention. All US landmines now self destruct in two days or less, in most cases four hours. While the self destruct mechanism has never failed in more than 65,000 random tests, if self destruct were to fail the mine will self deactivate because its battery will run down in two weeks or less. That compares with persistent anti vehicle mines which remain lethal for about 30 years and are legal under the Ottawa Convention. Little progress in actual reduction of mine usage has been achieved. In 2011, the number of landmines dispersed is higher than ever since 2004, landmines being dispersed in Libya, Syria, and Myanmar. Turkey reported that between 1957 and 1998, Turkish forces laid 615,419 antipersonnel mines along the Syrian border "to prevent illegal border crossings". These mines are killing Syrians stuck on the border or trying to cross near Kobanî. Turkey is required under the treaty to destroy all antipersonnel mines, but has missed deadlines. Human Rights Watch claims in its report that as of 18 November 2014, over 2,000 civilians were still in the Tel Shair corridor section of the mine belt because Turkey had been refusing entry for cars or livestock, and the refugees did not want to leave behind their belongings. During the Russian invasion of Ukraine, Ukraine has become the first party of the treaty to violate it. In the war, Russia has also used landmines forbidden in the treaty, but it has not signed the treaty.

Ллойд Аксуорти

Канаданың Сыртқы істер министрлігінде (1996–2000) Ллойд Аксуорти адам қауіпсіздігі тұжырымдамасын ілгеріте беруімен, Оттава шартымен және Халықаралық қылмыстық сотты құруымен халықаралық аренада белгілі болды (сонымен қатар, кейбір топтар тарапынан сынға ұшырады).

Боби Мюллер

Роберт О. (Бобби) Мюллер (1946 жылы туған) – американдық бейбітшілік жақтасы. Жас солдат ретінде Вьетнам соғысына қатысқан, ал Вьетнамнан қайтқаннан кейін Мюллер ардагерлердің құқықтары үшін күресін бастады және бейбітшілік белсендісіне айналды. Осыдан кейін Мюллер 1978 жылы «Вьетнам ардагерлері Америкасы» (VVA) және 1980 жылы «Вьетнам ардагерлері Америкасы қоры» (VVAF) ұйымдарын құрды. VVAF 1997 жылы Нобель бейбіт сыйлығын алған «Құрақты миналарды тыйым салу жөніндегі халықаралық науқанды» бірлесіп құрды.