Кластерлік қарулар және олардың зияны

Кластерлік қарулар: кіші жарылғыш бөліктерден тұратын бомбалар. Адамдарға зиян келтіру, көліктерді жою, инфрақұрылымды бұзу үшін қолданылады. Қауіпті әрі залал келтіруі мүмкін.

19 мин оқу

100%

Дереккөз: Cluster munition — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Шағын суббоеприпастар бар жарылғыш қару

Кластерлік оқ-дәрі – ұсақ суббоеприпастарды таратуға немесе шығаруға арналған, әуеден немесе жерден ұшырылатын жарылғыш қару түрі. Көбінесе бұл кластерлік бомба болып табылады, ол адамдар мен көліктерді жоюға арналған жарылғыш бомбаларды шығарады. Басқа кластерлік оқ-дәрілер ұшу-қону жолақтарын немесе электр қуатын беру желілерін жоюға арналған. Кластерлік бомбалар кең аумаққа көптеген кішкентай бомбаларды таратуы себепті, шабуыл кезінде де, одан кейін де азаматтар үшін қауіп тудырады. Жарылмаған бомбалар қақтығыс аяқталғаннан кейін де ұзақ уақыт бойы азаматтарды және/немесе кездейсоқ нысаналарды өлтіруі немесе мүгедек етуі мүмкін, оларды табу және залалсыздандыру қымбатқа түседі. Бұл көрсеткіш 2 пайыздан 40 пайызға және одан да көп болуы мүмкін. 2008 жылдың мамыр айында Дублинде (Ирландия) қабылданған Кластерлік оқ-дәрілер туралы конвенцияны ратификациялаған елдер үшін кластерлік оқ-дәрілерге тыйым салынған. Конвенция 30 мемлекет ратификациялағаннан кейін 6 ай өткен соң, 2010 жылдың 1 тамызында күшіне еніп, халықаралық міндетті құқыққа айналды. 2022 жылғы 10 ақпанда Конвенцияға 110 қатысушы мемлекет және 13 қол қойған мемлекет барлығы 123 мемлекет қосылды.

Даму

Бірінші маңызды операциялық қолданылған кластерлік бомба – неміс SD 2 немесе Sprengbombe Dickwandig 2 кг, көбінесе «Күлпек бомбасы» деп аталады. Ол Екінші дүниежүзілік соғыста азаматтық және әскери нысаналарды, оның ішінде Токио және Кюсюді шабуылдау үшін қолданылды. АҚШ, Ресей және Италия бұл технологияны тәуелсіз түрде әзірледі (Термос бомбасын қараңыз). АҚШ 6 немесе 25 данадан топтамаларға біріктірілген, жоғары сезімтал немесе жанасу қозғалтқыштары бар M41 фрагменттік бомбасын қолданды. 1970 жылдардан 1990 жылдарға дейін кластерлік бомбалар көптеген елдер үшін әуеден тасталған стандартты қару-жараққа айналды. Оларды 34 ел өндірді және кем дегенде 23-і қолданды. Осыған ұқсас принциптерді қолданатын артиллериялық снарядтар ондаған жылдар бойы қолданыста болды. Олар әдетте ICM (Күшті конвенциялық оқ-дәрілер) снарядтары деп аталады. АҚШ әскери жаргонында оларды «атқыш» немесе «попкорн» снарядтары дейді, себебі олар нысана аумағында көптеген кішкентай жарылыстар тудырады.

Түрлері

Бастапқы кластерлік бомба қуыс қабықтан және оның ішінде екіден 2000-ға дейін суббомминиялар немесе кішкентай бомбалардан тұрады. Кейбір түрлері – оқ-дәрілерін босатып шығарғаннан кейін ұшақта сақталатын диспенсерлер. Суббомминиялардың өзі кішкентай парашюттармен немесе баяулағыштармен жабдықталуы мүмкін, бұл олардың құлауын баяулатуға (ұшақтардың төмен биіктіктегі шабуылдарда жарылыс аймағынан қашуына мүмкіндік беруге) арналған.

Өрт сөндіруші

Қабықты бомбалар өрт сөндіруге арналған, дәл сияқты конвенциялық қабықты бомбалар (өрт бомбалары). Олардың құрамында ақ фосфор немесе напалм болады, сондай-ақ өрт сөндіру күш-жігерін қиындату үшін адамға және танкке қарсы субмунициялар да болуы мүмкін.

Танкіге қарсы

Қару-жараққа қарсы оқ-дәрілердің көпшілігі танктер мен броньды жауынгерлік машиналарын тесу үшін пішінді зарядты оқ-дәрілерді қамтиды. Кейбір жағдайларда, нысананы сәтті соғу ықтималдығын арттыру үшін басқару жүйесі қолданылады. Қазіргі заманғы басқарылатын суббоеприпастар, мысалы, АҚШ-тың CBU 97 құрамындағылары, пішінді зарядты немесе жарылғышпен жасалған тесуші құралды пайдалана алады. Басқарылмайтын пішінді зарядты суббоеприпастар жоғарыдан жабылатын бекіністерге қарсы тиімді болу үшін жасалған. Жабдықтауды жеңілдету және шайқас даласындағы тиімділікті арттыру үшін, кез келген нысанаға қарсы бір типті оқты қолдануға мүмкіндік беру мақсатында, фрагментациялық және пішінді зарядты әсерлерді біріктіретін суббоеприпастар өндіріледі.

Электрге қарсы

ҚББ 94/Б электрге қарсы қаруын АҚШ алғаш рет 1999 жылы Косово соғысында қолданды. Ол 202 суббоеприпасымен толтырылған ТМД (тактикалық оқ-дәрілерді таратушы) құрылғысынан тұрады. Әрбір суббоеприпасының ішінде кішкентай жарылғыш заряд болады, ол көміртектен немесе алюминиймен қапталған шыныдан жасалған 147 орам иілгіш өткізгіш талшықты таратып шашады. Олардың мақсаты – жоғары кернеулі электр желілері мен электр станцияларында қысқа тұйықталу тудырып, электр қуатын беру жүйелерін бұзу және зақымдау. Алғашқы шабуылда Сербияның электр қуатының 70 пайызы тоқтатылды.

Вьетнам соғысы

Вьетнам соғысы кезінде АҚШ Вьетнам, Лаос және Камбоджадағы нысаналарға әуе шабуылы кезінде кассеталық бомбаларды қолданды. 1964-1973 жылдар аралығында Лаосқа, әсіресе Сиенг Хуанг провинциясына, түскен 260 миллион кассеталық бомбалардың 80 миллионы жарылмады. 2009 жылға дейін Вьетнамның Куанг Три провинциясында ғана Вьетнам соғысы кезеңінен қалған жарылғыш заттардан 7000-ге жуық адам жарақаттанды немесе қаза болды.

Оңтүстік Ливан қақтығысы, 1978 жыл

1978 жылы Оңтүстік Ливан қақтығысында Израиль қорғаныс күштері АҚШ ұсынған каскадтық бомбаларды қолданды. АҚШ президенті Джимми Картердің мәлімдемесінше, бұл каскадтық бомбаларды қолдану Израиль мен АҚШ арасындағы заңды келісімді бұзды, себебі қару Израильға қарсы шабуылдан қорғану үшін берілген болатын. Израиль сонымен қатар Саад Хададтың ливандық жасағына американдық қару-жарақтарды өткізді, бұл американдық заңнаманы бұзу құрады. RMA артиллериядан атылған және әуеден тасталған кассеталық оқ-дәрілерді пайдаланды. Бір Лахлу, Тифарити, Мехарис, Мижек және Авганитте бірнеше жерде BLU 63, M42 және MK118 суббоеприпастары қолданылды. MINURSO миналық әрекеттерді үйлестіру орталығының дерекқорында 300-ден астам кластерлік соққы аймақтары тіркелген.

Кеңес-Афған соғысы, 1979-1989

Кеңес-Ауған соғысы кезінде кеңестік әскерлер моджахедтер мен оларды қолдағандарға қатысты қатал шаралар қолданды, оның ішінде жауларына тығылған орындар қалдырмау үшін толық ауылдарды қиратты және кассеталық бомбаларды пайдаланды.

Фолкленд соғысы

Корольдік теңіз күштерінің Sea Harrier ұшақтары 1982 жылғы Фолкленд соғысында Аргентиналық әскерлердің орналасқан жерлеріне BL755 жиынтық бомбаларын тастады.

Гренада, 1983 жыл

АҚШ Гренадаға шабуыл кезінде 21 «Рокки» клястерлі бомбасын тастады. 2010 жылдан бері жарылмаған клястерлік оқ-дәрілермен ластануына байланысты бұл аймақтар қолжетімсіз болып қалып отыр. HALO Trust ұйымы тазалау жұмыстарына зор үлес қосты. 2016 жылдың сәуір айындағы жаңадан басталган қақтығыстар кезінде HALO Trust Неркин Хоратаг және Кичик Карабай ауылдарында клястерлік оқ-дәрілерді тауып, Әзербайжанның оларды қолданғанын хабарлады. Әзербайжан тарапы Армения күштерінің осы кезеңде Әзербайжан азаматтарына қарсы клястерлік оқ-дәрілерді қолданғанын мәлімдеді. 2010 жылғы Клястерлік Оқ-дәрілерді Мониторингінің есебіне сәйкес, Армения да, Әзербайжан да Клястерлік Оқ-дәрілер туралы конвенцияға қосылмаған. 2020 жылғы Таулы Қарабақ соғысы кезінде де клястерлік оқ-дәрілердің қолданылғаны туралы хабарлар тарады. Армения халқы көп тұратын Степанакерт қаласы соғыстың бірінші күнінен бастап бомбалауға ұшырады. Human Rights Watch хабарлағандай, Степанакерттегі әскери нысандар жоқ тұрғын үйлер Әзербайжан армиясының клястерлік оқ-дәрілерімен зардап шекті. Human Rights Watch Әзербайжанның Хадрут қаласында да клястерлік оқ-дәрілерді қолданғанын анықтады. Human Rights Watch Армения күштерінің Тартарды бірнеше ай бойы бомбалау кезінде, сондай-ақ Барда мен Горанбойға жасалған зымыран шабуылдарында клястерлік оқ-дәрілерді қолданғанын хабарлады. Amnesty International да Армения күштерінің Бардада клястерлік оқ-дәрілерді қолданғанын растады, бұл нәтижесінде Әзербайжан тарапының мәлімдемесінше, 25 азамат қаза тапты.

Ливан, 1978, 1982 және 2006 жылдар

Израильдің 1978 жылғы Ливанға басып кіруі кезінде, Ливанның 1982-2000 жылғы оккупациясы кезінде және 2006 жылғы Ливан соғысында Хезболла тарапынан кеңінен қолданылды. 1982 жылы Ливан мен Израиль арасындағы қақтығыс кезінде Израиль Ливанның оңтүстігіндегі нысаналарға көптеген американдық жасалған кластерлік оқ-дәрілерді қолданды. Израиль 2006 жылғы Ливан соғысында да кассеталық бомбаларды қолданды. АҚШ-тан Израильге екі түрлі кластерлік оқ-дәрі жеткізілді. Біріншісі – BLU 63 бомбасын пайдаланатын CBU 58. Бұл кластерлік бомба қазір өндірісте жоқ. Екіншісі – Минеаполистегі Honeywell Incorporated компаниясы шығарған MK 20 Rockeye. CBU 58 Израиль Ливанда 1978 және 1982 жылдары қолданған. Біріккен Ұлттар Ұйымының Миналық қауіпсіздік қызметінің мәліметінше, Израиль Ливан аумағына төрт миллионға дейін суббоеприпаз тастаған, оның бірі миллионы жарылмаған күйде қалған. Лионель Бинердің Сыртқы қатынастар жөніндегі кеңес үшін дайындаған есебінде АҚШ Израильдің кассеталық бомбалар арсеналын қайта толықтырғаны, бұл АҚШ-пен жасасқан құпия келісімдерді бұзған-бұзбағанын анықтау үшін Мемлекеттік департаменттің тергеу бастауы туралы айтылады. Халуц кейбір кассеталық бомбалар оның тікелей бұйрығына қайшы атылғанын мәлімдеді, онда кассеталық бомбаларды ең жоғары сақтықпен пайдалану және оларды халық қоныстанған аймақтарға атпау керектігі көрсетілген. Әскерилер бұл бұйрыққа бағынбаған секілді. Human Rights Watch Израильді 19 шілдеде Ливанның Билда ауылына жасалған шабуылда кластерлік оқ-дәрілерді қолданғаны үшін айыптады, нәтижесінде 1 азамат қаза тауып, 12 адам, оның ішінде жеті бала жарақат алды. Израиль "армиясы Ливанға қарсы шабуылда кластерлік оқ-дәрілерді қолдануды қорғап, мұндай оқ-дәрілерді қолдану "халықаралық құқық бойынша заңды" екенін және армия оларды "халықаралық стандарттарға сәйкес" қолданғанын" мәлімдеді. Сыртқы істер министрлігінің өкілі Марк Регев былай деді: "Егер НАТО елдері осы қаруды сақтап, оны соңғы қақтығыстарда – Югославия, Ауғанстан және Иракта қолданса, әлемнің Израильді айыптауының еш себебі жоқ".

Extensively used by Israel during the 1978 Israeli invasion of Lebanon, the 1982–2000 occupation of Lebanon and also by Hezbollah in the 2006 Lebanon War. During the Israeli Lebanese conflict in 1982, Israel used cluster munitions, many of them American made, on targets in southern Lebanon. Israel also used cluster bombs in the 2006 Lebanon War. Two types of cluster munitions were transferred to Israel from the U. S. The first was the CBU 58 which uses the BLU 63 bomblet. This cluster bomb is no longer in production. The second was the MK 20 Rockeye, produced by Honeywell Incorporated in Minneapolis. The CBU 58 was used by Israel in Lebanon in both 1978 and 1982. According to the United Nations Mine Action Service, Israel dropped up to four million submunitions on Lebanese soil, of which one million remain unexploded. According to a report prepared by Lionel Beehner for the Council on Foreign Relations, the United States restocked Israel's arsenal of cluster bombs, triggering a State Department investigation to determine whether Israel had violated secret agreements it had signed with the United States on their use. Halutz claimed that some cluster bombs had been fired against his direct order, which stated that cluster bombs should be used with extreme caution and not be fired into populated areas. The IDF apparently disobeyed this order. Human Rights Watch has accused Israel of using cluster munitions in an attack on Bilda, a Lebanese village, on 19 July which killed 1 civilian and injured 12, including seven children. The Israeli "army defended the use of cluster munitions in its offensive with Lebanon, saying that using such munitions was 'legal under international law' and the army employed them 'in accordance with international standards. Foreign Ministry Spokesman Mark Regev added, "[I]f NATO countries stock these weapons and have used them in recent conflicts – in FR Yugoslavia, Afghanistan and Iraq – the world has no reason to point a finger at Israel."

Грузия, 2008 жыл

Грузия мен Ресей 2008 жылғы Ресей-Грузия соғысы кезінде кассеталық оқ-дәрілерді пайдаланғаны үшін айыпталды. Грузия пайдаланғанын мойындады, ал Ресей жоққа шығарды. Human Rights Watch ұйымының мәліметінше, Грузия соғыс кезінде кассеталық бомбаларды қолданғанын мойындады, бірақ олар тек әскери нысаналарға қарсы қолданылғанын баса көрсетті. Грузияның қорғаныс министрлігі (ҚМ) мәлімдемесіне сәйкес, Грузия армиясы 45 шақырымдық қашықтықтағы МК4 LAR 160 типіндегі зымырандарды (ішінде М 85 бомбалары бар) ату үшін LAR 160 көп ракеталық жүйесін пайдаланған. Human Rights Watch Ресей әуе күштерін қақтығыс кезінде RBK 250 кассеталық бомбаларын қолданды деп айыптады. Ресейдің жоғары ранкті әскери шенеунігі кассеталық бомбаларды пайдаланғанын жоққа шығарды. Голландия үкіметі голландиялық азаматтың қазасын тергеп шыққаннан кейін, кассеталық оқ-дәрінің 9К720 "Искандер" тактикалық зымыранымен ұшырылғанын (соғыс кезінде Ресей қолданған, Грузия қолданбаған) мәлімдеді.

Ливия, 2011 жыл

2011 жылдың сәуірінде полковник Каддафидің күштері Каддафи үкіметін құлатуға тырысқан үкіметтік күштер мен көтерілісшілер арасындағы қақтығыста кассеталық бомбаларды қолданды деген хабар тарады. Үкімет бұл хабарларды жоққа шығарды, ал АҚШ Мемлекеттік хатшысы Хиллари Клинтон Мисуратада кассеталық немесе басқа да таңдаусыз қолданылатын қарудың нақты қолданылғаны туралы "хабары жоқ" екенін мәлімдеді. Бірақ «Нью-Йорк Таймс» газетінің жүргізген тергеуі бұл мәлімдеменің жалған екенін көрсетті.

Сирия, 2012 жыл

Сириядағы көтеріліс кезінде кассералық бомбалардың алғашқы бейнелері 2011 жылы пайда болды, бірақ 2012 жылдың соңына қарай олардың саны күрт артты. Бұл бомбалардың түрі RBK 250 кассералық бомбалары және AO 1 SCH кішкентай бомбалары (кеңестік үлгідегі) екені хабарланды. Кассералық оқ-дәрілер туралы жетінші жылдық есепке сәйкес, Ресейдің Сириядағы қатысуы барысында кассералық оқ-дәрі қолданғанына "нақты дәлелдер" бар.

Оңтүстік Судан, 2013 жыл

2014 жылдың ақпан айында БҰҰ-ның миналарды жою тобы Жоңғлай штатының астанасы Бор қаласына жақын жердегі жолдың бір бөлігінде кассеталық бомбалардың қалдықтарын тапты. Стратегиялық маңызы бар бұл қала Оңтүстік Судан азаматтық соғысы кезінде ауыр шайқастардың ошағы болды, соғыс 2013 жылдың 15 желтоқсанында ел астанасы Джубада басталғаннан кейін елдің басқа аймақтарына тарады және бірнеше рет бақылаудан шықты. UNMAS мәліметінше, осы аумақта сегіз кассеталық бомбаның қалдықтары және белгісіз мөлшердегі кішкентай бомбалар (бомблеттер) табылды.

Украина, 2014 жыл

Хьюман Райтс Вотч ұйымы "Украина үкіметтік күштері 2014 жылдың қазан айының басында Донецк қаласының халқы бар аймақтарында кассеталық бомбаларды қолданды" деп хабарлады. Сондай-ақ "жағдайлар көрсетіп тұрғандай, үкіметке қарсы күштер де кассеталық бомбаларды қолданған болуы мүмкін".

Сауд Арабиясы басқарған Йемендегі интервенция, 20152022

Human Rights Watch және Amnesty International мәліметтері бойынша, Сауд Арабиясы бастаған әскери коалиция Йемендегі хуситтерге қарсы Ұлыбритания және АҚШ жасаған кластерлік бомбаларды қолданған. Сауд Арабиясы Кассеталық оқ-дәрілер туралы конвенцияға қол қоймаған мемлекет.

Эфиопия, 2021 жыл

New York Times газетінің журналисі Кристиан Триберт Тигрэй соғысы кезінде Самреге жасалған Эфиопия әуе күштерінің бомбалауларын совет кезеңіндегі каскадтық бомбалардың, ықтималды RBK 250-нің, көптеген суреттері арқылы дәлелдеді. Эфиопия Каскадтық оқ-дәрілер туралы конвенцияға қол қоймаған.

Ресейдің Украинаға басып кіруі, 2022

Human Rights Watch ұйымы 2022 жылы Украинаға басып кірген кезде ресейлік қарулы күштердің кассеталық оқ-дәрілерді қолданғанын хабарлады. HRMMU 16 сенімді мәлімдеме жасады, онда ресейлік қарулы күштердің халық тұратын жерлерде кассеталық оқ-дәрілерді қолданғаны, нәтижесінде азаматтық тұрғындар зардап шеккені және өзге де зиян келгені айтылды. Bellingcat "Ураган 9M27K" және "BM 30 Smerch 9M55K" сияқты кассеталық оқ-дәрілердің одан әрі қолданылуын тергеу үшін Twitter арқылы дәлелдерді іздеуге ашық шақыру жасады. HRW және Amnesty International мәліметтері бойынша, ресейлік әскерлер 2022 жылғы 25 ақпанда Охтырка қаласына жасаған шабуыл кезінде кассеталық оқ-дәрілерді қолданған. Сол күні Харьковқа қарсы басқарылмайтын кассеталық оқ-дәрілер салынған зымырандар қолданылып, кем дегенде тоғыз азамат қаза тауып, 37-сі жарақат алды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссары 2022 жылғы 30 наурызда ресейлік қарулы күштердің Украинаның халық тұратын аудандарында 24 ақпаннан бастап кем дегенде 24 рет кассеталық оқ-дәрілерді қолданғанын көрсететін сенімді мәліметтерге ие екенін мәлімдеді. 2022 жылдың наурыз айының басында The New York Times газеті Husarivka шаруашылығының жанындағы шабуыл кезінде украин әскерлерінің кассеталық оқ-дәрілерді алғаш рет қолданғаны туралы хабарлады. Зымыран ресейлік армия штабына жақын жерге түсті. Хабарламаға сәйкес, бұл шабуылдан ешкім қаза таппаған. 2022 жылдың 14 наурызында Донецк қаласында кассеталық оқ-дәрілермен жабдықталған "Точка-У" зымыранымен шабуыл жасалғаны туралы хабарланды. HRMMU осы оқиғада кем дегенде 15 бейбіт тұрғынның қаза тапқанын және 36 адамның жарақат алғанын растады, сонымен қатар басқа да зардаптарды растау және олардың кассеталық оқ-дәрілердің салдарынан болғанын анықтау жұмыстарын жүргізіп жатты. 2023 жылдың 6 шілдесінде АҚШ президенті Джо Байден Украинаға DPICM кассеталық оқ-дәрілерін беруге келісім берді, бұл украин күштеріне ресейлік оккупациядағы Украинаның оңтүстік-шығысын азат етуге бағытталған қарсы шабуылға көмектесу үшін жасалды. Бұл АҚШ-тың бір пайыздан астам сәтсіздік деңгейіне ие кассеталық оқ-дәрілерді беруге тыйым салатын заңын айналып өтуге мүмкіндік берді. Бұл қару жүйесі HIMARS және 155 мм снарядтарында қолданылуы мүмкін. Қорғаныс министрлігінің өкілі Лора Купердің айтуынша, бұл оқ-дәрілер "әсіресе майдан даласында бекініп алған ресейлік позицияларға қарсы тиімді болады". Пентагон мәліметінше, Украинаға 2 пайыздық сәтсіздік деңгейіне ие "жаңартылған" кассеталық оқ-дәрілер жіберілді, ал ресейлік кассеталық бомбалардың сәтсіздік деңгейі 40 пайыз немесе одан да жоғары. Алайда, Конгресс үшін дайындалған есепте тазалау жұмыстарындағы сарапшылар "жиі 10-30 пайыздық сәтсіздік деңгейін көрсетеді" делінген. Украина қолданатын кассеталық оқ-дәрілердің сәтсіздік деңгейі 20 пайызға жетеді. Cluster Munition Coalition (CMC) ұйымының өкілі Пол Ханнон Байден әкімшілігінің шешімінің "украиналық азаматтардың қаза болуына және алдағы жылдарда да зардап шегуіне себеп болады" деді. Сол күні Корольдік Біріккен Қызметтер Институты (RUSI) Вьетнам соғысы кезінде кассеталық оқ-дәрілерді қолдану туралы зерттеу жариялады. АҚШ армиясының сол соғыстағы зерттеулері көрсеткендей, бір жау әскерін өлтіру үшін шамамен 13,6 жоғары жарылғыш снаряд қажет болды. DPICM снарядымен атылған снаряд жау әскерін өлтіру үшін орташа есеппен 1,7 снарядқа ғана мұқтаж болды. RUSI окоп мысалын келтірді, жарылғыш заттың тікелей соққысы "жарылыс орнының көз алдында" жарылғыш бөлшектерді таратуға мүмкіндік береді. Бұл сондай-ақ 155 мм артиллериялық қару-жарақ жүйелерінің баррельдерінің тозуын азайтады. 2023 жылдың 16 шілдесінде ресей президенті Владимир Путин Ресейдің өз кассеталық оқ-дәрілерінің "жеткілікті қоры" бар екенін мәлімдеді және Украина АҚШ-тан берілген кассеталық оқ-дәрілерді ресейлік күштерге қарсы қолданса, "қарсы шаралар" қолданамыз деп қорқытты. 2023 жылдың 20 шілдесінде The Washington Post газеті украин күштерінің Украинаның оңтүстік-шығысында ресейлік күштерге қарсы АҚШ-тан берілген кассеталық оқ-дәрілерді қолдануды бастағанын, украин шенеуніктерінің мәлімдемесіне сүйене отырып хабарлады.

Human Rights Watch reported the use of cluster munitions by the Russian Armed Forces during the 2022 invasion of Ukraine. HRMMU reported 16 credible allegations that Russian armed forces used cluster munitions in
populated areas, resulting in civilian casualties and other damage. Further use of cluster munitions, such as the Uragan 9M27K and BM 30 Smerch 9M55K cluster rockets, is being investigated by Bellingcat through a public appeal for evidence on Twitter. According to HRW and Amnesty International, Russian troops used cluster munition during an attack on the city of Okhtyrka on the morning of 25 February 2022. The same day, non precision guided missiles bearing cluster munitions were deployed against Kharkiv, killing at least nine civilians and injuring 37. The United Nations High Commissioner for Human Rights announced on 30 March 2022 that they had credible reports indicating that Russian armed forces had used cluster munitions in populated areas of Ukraine at least 24 times since the start of the conflict on 24 February. In early March 2022, The New York Times reported the first use of a cluster munition by Ukrainian troops during the invasion near Husarivka farm. It landed close to the Russian army’s headquarters. According to the report, nobody died in that strike. On 14 March 2022, an attack with a Tochka U missile equipped with cluster sub munitions was reported in the city of Donetsk. HRMMU confirmed at least 15 civilian deaths, and 36 injured in this incident, and at the time of its report was working to corroborate other alleged casualties and whether they were caused by cluster sub munitions. On 6 July 2023, U. S. president Joe Biden approved the provision of DPICM cluster munitions to Ukraine to help Ukrainian forces with the ongoing counteroffensive to liberate Russian occupied southeastern Ukraine, bypassing U. S. law prohibiting the transfer of cluster munitions with a failure rate greater than one percent. The weapon system could be used in both HIMARS and 155mm shell projectiles. Defense Department official Laura Cooper said that the munitions "would be useful, especially against dug in Russian positions on the battlefield." According to the Pentagon, Ukraine will receive an "improved" version of cluster munitions with a failure rate of about 2 percent, while the Russian cluster bombs fail at 40 percent or more. However, according to a report prepared for Congress, experts in cleanup operations "have frequently reported failure rates of 10% to 30%." The failure rate of cluster munitions used by Ukraine is reportedly as high as 20 percent. Paul Hannon, of the Cluster Munition Coalition (CMC), said the Biden administration's decision will "contribute to the terrible casualties being suffered by Ukrainian civilians both immediately and for years to come". On the same day, the Royal United Services Institute (RUSI) released a study citing the use of cluster munitions from the Vietnam War. United States Army studies from that war showed that it takes approximately 13.6 high explosive shells for each enemy soldier killed. A shell firing DPICMs relied on average only 1.7 shells to kill an enemy soldier. RUSI used an example of a trench, a direct hit by a high explosive round will spread shrapnel "within line of sight of the point of detonation". This also reduces the wear and tear on the barrels of 155mm artillery weapons systems. On 16 July 2023, Russian President Vladimir Putin claimed that Russia had "sufficient stockpiles" of its own cluster munitions and threatened to take "reciprocal action" if Ukraine used US supplied cluster munitions against Russian forces in Ukraine. On 20 July 2023, The Washington Post reported that Ukrainian forces had begun to use US supplied cluster munitions against Russian forces in the south east of the country, according to Ukrainian officials.

Азаматтарға қауіп төндіреді

Барлық қарулар қауіпті болса да, кластерлік бомбалар екі себеппен азаматтарға ерекше қауіп төндіреді: олардың әсер ету аймағы кең, және олар үнемі көптеген жарылмаған бомбаларды қалдырады. Жарылмаған бомбалар қақтығыс аяқталғаннан кейін ондаған жылдар бойы қауіпті болып қалуы мүмкін. Мысалы, АҚШ Лаоста кластерлік бомбалауды 1973 жылы тоқтатқанмен, кластерлік бомбалар мен басқа жарылмаған оқ-дәрілер 2009 жылға дейін лаос азаматтарына жылына 100-ден астам жарақат келтіріп келді. Кассеталық оқ-дәрілерге Қызыл Крест, Кассеталық Оқ-дәрілер Коалициясы және Біріккен Ұлттар Ұйымы сияқты көптеген адамдар мен жүздеген ұйым қарсы тұрады, себебі осы қарудың құрбаны болған бейбіт тұрғындардың саны көп. 2005 жылдың ақпанынан бастап «Хандикап Интернешнл» кассеталық оқ-дәрілерді тыйым салуға шақырды және осы шақыруын қолдау үшін жүздеген мың қол жинады. «Хандикап Интернешнл» тіркеген 13 306 жағдайдың 98 пайызы – азаматтар, ал 27 пайызы – балалар. Бір кассеталық оқ-дәрінің әсер еткен аймағы, яғни оның із қалдырған жері, өте кең болуы мүмкін; бір басқарылмайтын M26 MLRS зымыраны АҚШ және одақтас әскерлерінде тиімді түрде үлкен аумақты қамтуға қабілетті. Алайда, M26 зымырасының орнына M30 басқарылатын зымырасы қолданыла бастады, ол ұзындығы мен дәлдігі жағынан артықшылықтары бар, бірақ әсер ету аймағы кішірек. Қарудың кең әсер ету аймағының арқасында, олар мақсатты аймақтағы әскери және азаматтық объектілерге тигені туралы көптеген деректер бар. «Human Rights Watch» ұйымының зерттеу есебінде көрсетілгендей, бұл қарудың ерекшелігі, әсіресе кассеталық оқ-дәрілер халық тығыз қоныстанған жерлерде немесе олардың жанында қолданылған кезде, азаматтар үшін үлкен мәселе тудырады. Кейбір жағдайларда, мысалы, Загребтегі зымыран шабуылында, бейбіт тұрғындар осы қарулармен әдейі нысанаға алынды.

Жарылмайтын оқ-дәрілер

Жарылыс қаруларына ортақ тағы бір күрделі мәселе – жарылмаған оқ-дәрі (UXO), яғни шабуылдан кейін қалған кластерлік бомбалар. Бұл бомбалар жарамсыз болуы мүмкін, ал кей жағдайларда қарулар кейінірек жарылу үшін жасалған болады. Екі жағдайда да аман қалған бомбалар қауіпті және оларды ұстағанда жарылуы мүмкін, бұл оларды аймаққа кіретін бейбіт тұрғындар мен әскери қызметкерлерге үлкен қауіп төндіреді. Әдетте, UXO жер миналары сияқты әрекет етеді. Кластерлік бомбалар соққыға дейін немесе соққы кезінде жарылуға арналған болса да, соққы кезінде жарылмайтын жеке суббоеприпастар әрқашан болады. 2000 жылдан бастап АҚШ М26 оқ-дәрісімен және М77 суббоеприпастарымен жабдықталған MLRS жасады, олардың жарамсыздық деңгейі 5% болуы керек еді, бірақ зерттеулер кейбіреулерінің көрсеткіші одан да жоғары екенін көрсетті. Осы типтегі ракеталардың қабылдау сынақтарында, Перс шығанағы соғысына дейін, көрсеткіш 2%-дан 23%-ға дейін ауытқыды, сынақтан бұрын салқындатылған ракеталар үшін. M483A1 DPICM артиллериясымен жеткізілген кластерлік бомбалардың жарамсыздық деңгейі 14% құрады. 2023 жылдың шілдесінде 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде ресейлік кластерлік бомбалардың 40% немесе одан да көп жағдайда жарылмағаны хабарланды. Сонымен қатар, CBU 87 құрамында қолданылатын BLU 97/B сияқты кейбір кластерлік бомбалар көрінуін арттыру және бейбіт тұрғындарды ескерту үшін жарқын түстерге боялған. Алайда, сары түсі және кішкентай, қауіпсіз көрінісі оларды ойыншық деп қате санайтын кішкентай балаларға тартымды. Бұл мәселе Ауғанстандағы соғыста (2001–2021) одан әрі ушықты, АҚШ күштері ұшақтардан гуманитарлық рациондарды тастады, олардың қаптамасы BLU 97/B сияқты сары түсті болды, ал сары – әуе қаруларындағы жарылғыш заттарды белгілеу үшін НАТО стандартының түсі. Кейіннен мұндай қауіпті жаңылысуды болдырмау үшін рациондардың қаптамасы көк түске, содан кейін мөлдір түске өзгертілді. 1993 жылға қарай АҚШ әскері жаңа кластерлік бомбаларды әзірледі, олардың жарамсыздық деңгейі 1%-дан кем болуы мүмкін деп мәлімдеді. Сенсорлық қосылған қару-жарақ, бронетехниканы автономды түрде жоюға қабілетті шектеулі суббоеприпастардан тұрады, бір снарядпен немесе бомбамен бірнеше нысананы жоюға мүмкіндік береді, сонымен қатар кластерлік оқ-дәрілерді қолданудан туындаған азаматтардың өлімі мен жарақаттарын болдырмайды. 1980 жылдары испандық Esperanza y Cia компаниясы 120 мм калибрлі минометтік бомбаны жасады, онда 21 дана бронетехникаға қарсы суббоеприпастар болды. 120 мм "Эспин" ерекшелігі – қауіпті жағдайларды толығымен жоюға мүмкіндік беретін электрлік соққыдан тұтану жүйесі. Жүйе әрбір суббоеприпастағы конденсатормен жұмыс істеді, ол снаряд атылғаннан кейін, снарядтың мұрнында орналасқан жел генераторы арқылы зарядталды. Егер қандай да бір себеппен электрлік сақтандырғыш соққы кезінде жұмыс істемесе, шамамен 5 минуттан кейін конденсатор разрядталады, осылайша суббоеприпастың электрондық сақтандырғыш жүйесін бейтараптандырады.

The other serious problem, also common to explosive weapons is unexploded ordnance (UXO) of cluster bomblets left behind after a strike. These bomblets may be duds or in some cases the weapons are designed to detonate at a later stage. In both cases, the surviving bomblets are live and can explode when handled, making them a serious threat to civilians and military personnel entering the area. In effect, the UXOs can function like land mines. Even though cluster bombs are designed to explode prior to or on impact, there are always some individual submunitions that do not explode on impact. As of 2000, the US made MLRS with M26 warhead and M77 submunitions which were supposed to have a 5% dud rate, but studies have shown that some have a much higher rate. The rate in acceptance tests prior to the Gulf War for this type ranged from 2% to a high of 23% for rockets cooled to before testing. The M483A1 DPICM artillery delivered cluster bombs have a reported dud rate of 14%. In July 2023, the failure rate of Russian cluster bombs during the 2022 Russian invasion of Ukraine was reported to be at 40 percent or more. In addition, some cluster bomblets, such as the BLU 97/B used in the CBU 87, are brightly colored to increase their visibility and warn off civilians. However, the yellow color, coupled with their small and nonthreatening appearance, is attractive to young children who wrongly believe them to be toys. This problem was exacerbated in the War in Afghanistan (2001–2021), when US forces dropped humanitarian rations from airplanes with similar yellow colored packaging as the BLU 97/B, yellow being the NATO standard colour for high explosive filler in air weapons. The rations packaging was later changed first to blue and then to clear in the hope of avoiding such hazardous confusion. As of 1993, the US military was developing new cluster bombs that it claimed could have a much lower (less than 1%) dud rate. Sensor fused weapons that contain a limited number of submunitions that are capable of autonomously engaging armored targets may provide a viable, if costly, alternative to cluster munitions that will allow multiple target engagement with one shell or bomb while avoiding the civilian deaths and injuries consistently documented from the use of cluster munitions. In the 1980s the Spanish firm Esperanza y Cia developed a 120mm caliber mortar bomb which contained 21 anti armor submunitions. What made the 120mm "Espin" unique was the electrical impact fusing system which totally eliminated dangerous duds. The system operated on a capacitor in each submunition which was charged by a wind generator in the nose of the projectile after being fired. If for whatever reason the electrical fuse fails to function on impact, approximately 5 minutes later the capacitor bleeds out, therefore neutralizing the submunition's electronic fuse system.

Азаматтық өлім-жітім

Вьетнамда АҚШ және Вьетнам әскерлері қалдырған кассеталық бомбалар мен басқа да жарылмаған оқ-дәрілерден адамдар қаза бола береді. Жыл сайын жарылмаған оқ-дәрілерден жүздеген адам қаза табады немесе жарақат алады. 1960 және 1970 жылдары Лаосқа шамамен 270 миллион кассеталық субмуниция тасталды; олардың үштен бірі жарылмады және бүгінге дейін қауіпті. Косово соғысы аяқталғаннан кейінгі алғашқы жылда 100-ден астам бейбіт тұрғын жарылмаған бомбалар мен миналардан қаза тапты. Соғыс кезінде НАТО ұшақтары Косовоға 1400-ге жуық кассеталық бомба тастады. Косоводағы миналар мен жарылмаған бомбалардың 40%-ын кассеталық бомбалар құрайды. Израиль 1978 және 1980 жылдары Ливанда кассеталық бомбаларды қолданды. Израильдің екі он жылдай бұрын қолданған қаруы Ливанға әлі де әсер етеді. 2006 жылғы Ливан соғысы кезінде Израиль Ливанға 4 миллионнан астам субмуницияны қамтитын көптеген кассеталық бомбалар атты. Атысты тоқтату келісіміне қол қойылғаннан кейінгі алғашқы айда жарылмаған кассеталық оқ-дәрілер күніне орташа есеппен 3-4 адамды өлтірді немесе жарақаттады.

АҚШ саясаты

АҚШ Мемлекеттік департаментінің мәліметінше, АҚШ 2003 жылдан бастап кластерлік оқ-дәрілерді операциялық түрде қолдануды тоқтатты.

АҚШ кластерлік оқ-дәрілерді қолдануды қолдайтын аргументтер олардың пайдаланылуы әскери операцияларды қолдауға қажетті ұшақтар мен артиллерия жүйелерінің санын азайтады және егер олар жойылса, жаңа қару-жарақ, оқ-дәрілер мен логистикалық ресурстарға айтарлықтай көп қаржы жұмсалуы керек екендігін көрсетеді. Сондай-ақ, әскерилер бірдей аумақты қамту үшін жаппай артиллерия мен ракеталық соққыларды көбейтуге мәжбүр болар еді, бұл маңызды инфрақұрылымдарды одан да көп зақымдауы мүмкін. 2008 жылдың мамыр айында сол кездегі Саяси-әскери істер жөніндегі мемлекеттік хатшының орынбасары Стивен Мулл АҚШ әскерінің соғыс стратегиясының маңызды бөлігі ретінде кластерлік оқ-дәрілерге сүйенетінін мәлімдеді. Мулл «АҚШ күштері ең болмағанда кластерлік оқ-дәрілерді қолдану мүмкіндігін ескермей, жоспар бойынша немесе доктрина бойынша соғыса алмайды» деп атап өтті. АҚШ Армиясы 2008 жылдың желтоқсан айында GMLRS кластерлік ракеталарын сатып алуды тоқтатты, себебі суббоеприпастардың жарамсыздық деңгейі бес пайызға жетеді. Пентагон саясаты бойынша, 2018 жылдан кейін қолданылатын барлық кластерлік оқ-дәрілердің жарылмаған оқ-дәрілерінің көрсеткіші бір пайыздың астында болуы тиіс еді. Осы мақсатқа жету үшін Армия Альтернативті оқ-дәрілер бағдарламасын (АОБ) іске қосты, ол кластерлік оқ-дәрілердің ақауларын азайту немесе жою үшін технологияларды бағалау және ұсынуға бағытталған, өйткені АҚШ әскери кластерлік қаруларының 80 пайызы Армияның артиллериялық қорында сақталған. 2009 жылғы «Жалпы Үкіметтік Өтімдер туралы» заңнан бастап (П. Л. 111-8) жылдық Біріктірілген Өтімдер заңнамасы кластерлік қаруларға экспорттық мораторий енгізді. 2011 жылдың 19 мамырында Қорғаныс қауіпсіздік ынтымақтастығы агенттігі CBU 97B және CBU 105 сенсорлық қосылған қарудан басқа барлық қарудың сатылуын тиымдайтын меморандум шығарды, себебі қалғандарының жарылмаған оқ-дәрілерінің көрсеткіші 1 пайыздан жоғары екені анықталды. 2017 жылдың 30 қарашасында Пентагон 2018 жылдан кейін кластерлік бомбаларды қолдануға тыйым салу жоспарын белгісіз мерзімге кейінге шегерді, себебі олар 1 пайыз немесе одан аз сәтсіздік деңгейімен суббоеприпастарды өндіре алмады. Бұл стандартқа жету үшін неше уақыт қажеттігі белгісіз болғандықтан, бірнеше айлық саясатты қайта қарау нәтижесінде мерзімді ұзарту туралы шешім қабылданды; қолданыстағы кластерлік қаруларды қолдануға рұқсат беру қажет болған жағдайларда командирлердің қалауы бойынша шешім қабылданады, «жеткілікті мөлшерде» қауіпсіз нұсқалар әзірленіп, пайдалануға енгізілгенге дейін.

U. S. arguments favoring the use of cluster munitions are that their use reduces the number of aircraft and artillery systems needed to support military operations and if they were eliminated, significantly more money would have to be spent on new weapons, ammunition, and logistical resources. Also, militaries would need to increase their use of massed artillery and rocket barrages to get the same coverage, which would destroy or damage more key infrastructures. In May 2008, then Acting Assistant Secretary of State for Political Military Affairs Stephen Mull stated that the U. S. military relies upon cluster munitions as an important part of their war strategy. Mull emphasized that "U. S. forces simply cannot fight by design or by doctrine without holding out at least the possibility of using cluster munitions." The U. S. Army ceased procurement of GMLRS cluster rockets in December 2008 because of a submunition dud rate as high as five percent. Pentagon policy was to have all cluster munitions used after 2018 to have a submunition unexploded ordnance rate of less than one percent. To achieve this, the Army undertook the Alternative Warhead Program (AWP) to assess and recommend technologies to reduce or eliminate cluster munition failures, as some 80 percent of U. S. military cluster weapons reside in Army artillery stockpiles. Starting with the Omnibus Appropriations Act, 2009 (P. L. 111 8) annual Consolidated Appropriations Act legislation has placed export moratorium language on cluster weapons since then. On 19 May 2011 the Defense Security Cooperation Agency issued a memorandum prohibiting the sale of all but the CBU 97B CBU 105 Sensor Fuzed Weapon because the others have been demonstrated to have a unexploded ordnance rate of greater than 1%. On 30 November 2017, the Pentagon put off indefinitely their planned ban on using cluster bombs after 2018, as they had been unable to produce submunitions with failure rates of 1% or less. Since it is unclear how long it might take to achieve that standard, a months long policy review concluded the deadline should be postponed; deployment of existing cluster weapons is left to commanders' discretion to authorize their use when deemed necessary "until sufficient quantities" of safer versions are developed and fielded.

Қаржыландырушылар

БанкТректің мәліметінше, қаржы институттарын бақылауға маманданған халықаралық үкіметтік емес ұйымдар желісі, 2005-2012 жылдары көптеген ірі банктер мен басқа да қаржы корпорациялары кластерлік оқ-дәрі өндіретін компанияларды тікелей қаржыландырған немесе оларға қаржылық қызмет көрсеткен. BankTrack 2012 есебінде ABN AMRO, Bank of America, Bank of China, Bank of Tokyo Mitsubishi UFJ, Barclays, BBVA, BNP Paribas, Citigroup, Commerzbank AG, Commonwealth Bank of Australia, Crédit Agricole, Credit Suisse Group, Deutsche Bank, Goldman Sachs, HSBC, Industrial Bank of China, ING Group, JPMorgan Chase, Korea Development Bank, Lloyds TSB, Merrill Lynch, Morgan Stanley, Royal Bank of Canada, Royal Bank of Scotland, Sberbank, Société Générale, UBS, Wells Fargo сияқты банктердің аттары көрсетілген. Осы қаржы компанияларының көптегені Alliant Techsystems, China Aerospace Science and Technology Corporation, Hanwha, Norinco, Singapore Technologies Engineering, Textron және тағы да басқалар сияқты кластерлік оқ-дәрі өндірушілермен байланысты. Нидерландыда орналасқан Pax Christi үкіметтік емес ұйымының мәліметінше, 2009 жылы шамамен 137 қаржы институты кластерлік оқ-дәрі өндірісін қаржыландырған. Осы 137 институттың 63-і АҚШ-та, тағы 18-і Еуроодақта (Ұлыбритания, Франция, Германия, Италия және т.б.), 16-сы Қытайда, 4-і Сингапурда, 3-і Канадада, Жапонияда, Тайваньда, 2-і Швейцарияда, ал қалған 4 елде 1-ден қаржы институты қатысқан.

Техникалық

Америка ғалымдары федерациясы CBU97 және CBU105 кластерлік бомбалары, сондай-ақ ақылды оқ-дәрілер туралы мақала. Америка ғалымдары федерациясы BLU 114 электрлік құралға қарсы қару туралы мақала.