Соғыста уытты газ қолдану

Кіріспе

Химиялық соғыс (ХС) – химиялық заттардың уытты қасиеттерін қару ретінде қолдануды білдіреді. Бұл соғыс түрі ядролық соғыс, биологиялық соғыс және радиологиялық соғыс сияқты емес. Олар CBRN – химиялық, биологиялық, радиологиялық және ядролық (соғыс немесе қару) әскери терминін құрайды, және барлығы "жаппай қырып-жою қарулары" (ЖҚЖҚ) деп саналады, бұл термин дәстүрлі қарулармен қайшы келеді. Халықаралық қарулы жанжалдарда химиялық қаруды пайдалану халықаралық гуманитарлық құқық бойынша 1925 жылғы Женева хаттамасы және 1899 және 1907 жылғы Гаага конвенцияларымен тыйым салынған. 1993 жылғы Химиялық қару туралы конвенцияға қол қойған мемлекеттерге химиялық қаруды алу, жинақтау, жасау және қолдануға тыйым салады, тек өте шектеулі мақсаттар үшін (ғылыми зерттеу, медициналық, фармацевтикалық немесе қорғаныс) рұқсат етіледі.

Тарих

Қарапайым химиялық қарулар ежелгі дәуірде және өнеркәсіптік дәуірде сирек қолданылған. Химиялық соғыс туралы қазіргі түсінік 19 ғасырда қалыптасты, осы кезде түрлі ғалымдар мен мемлекеттер тұншықтыратын немесе улағыш газдарды қолдануды ұсынды. Ұлттар мен ғалымдардың алаңдауына байланысты химиялық қаруды тыйым салатын бірнеше халықаралық шарттар бекітілді. Дегенмен, бұл Бірінші дүниежүзілік соғыста химиялық қарудың кеңінен қолданылуын тоқтата алмады. Хлор газының, және басқа да газ түрлерінің жасалуы екі тарапқа да траншеялық соғыстың тұйыққа тірелуін бұзуға мүмкіндік берді. Ұзақ мерзімде тиімді болмаса да, ол соғыстың мәнін өзгертіп жіберді. Көп жағдайда газ адамдарды өлтірмей, қоршаған ортаны қиратып, жарақаттар келтіріп, мүгедек қалдырды. Шамамен 1,3 миллион газдық жарақат тіркелді, оның ішінде 260 мыңға жуық бейбіт тұрғындар болды. Соғыс аралық жылдары химиялық қару көбінесе көтерілістерді басу үшін қолданылды. Нацистік Германияда жаңа химиялық қаруларды, әсіресе күшті нейротоксиндерді жасауға көп зерттеулер жұмсалды. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыста химиялық қару кеңінен қолданылмады. Екі тарап та мұндай қаруды қолдануға дайын болды, бірақ Одақтас державалар қолданбады, ал Остік державалар оны өте сирек қолданды. Нацистердің жаңа түрлерін жасауға салған күш-жігеріне қарамастан, оны қолданбауының себебі техникалық мүмкіндіктердің жетіспеуі немесе Одақтас державалардың өздерінің химиялық қаруларымен жауап қайтаратынынан қорқуы болуы мүмкін. Бұл қорқыныш негізсіз емес: Одақтас державалар химиялық қаруды қорғану және кек алу мақсатында қолданудың жан-жақты жоспарларын жасады және олардың үлкен қорын жинады. Остік державалардың бір бөлігі болған Жапондық әскерлер оны көбірек қолданды, бірақ тек Азиядағы жауларына қарсы, өйткені Батыс державаларына қарсы қолданса, жазаланатынынан қорқады. Химиялық қару Гоминьдан мен Қытай Коммунистік әскерлеріне, Халық Азаттық Армиясына қарсы жиі қолданылды. Алайда, нацистер Холокост кезінде Еуропалық еврейлерді геноцидке ұшыратқанда, азаматтық тұрғындарға қарсы улағыш газдарды кеңінен қолданды. Нацистік жойқын лагерьлеріндегі газ камераларында үлкен мөлшерде Циклон B газы мен көміртек газы қолданылды, нәтижесінде үш миллиондай адамның басым көпшілігі қаза тапты. Бұл тарихтағы улағыш газдың ең қауісті қолданылуы болып табылады. Соғыстан кейінгі кезеңде химиялық қарудың шектеулі, бірақ қорқынышты қолданылуы болды. Иран-Ирак соғысы кезінде 100 мыңға жуық ирандық әскери қызметкер Ирактың химиялық қаруынан зардап шекті. 1988 жылы Халабжадағы химиялық шабуыл кезінде Ирак өз азаматтарына қарсы қыша газы мен нейротоксиндерді қолданды. Анголадағы Кубаның араласуында органофосфаттар шектеулі қолданылды. Террористік топтар да химиялық қаруды қолданды, атап айтқанда Токио метросындағы зарин шабуылы мен Мацумото оқиғасы. Сондай-ақ химиялық терроризм туралы қараңыз. 21 ғасырда Сириядағы Баас режимі азаматтық халыққа қарсы химиялық соғыс жүргізу стратегиясын ұстанды, нәтижесінде Сирия азаматтық соғысы кезінде көптеген өлімге әкелген химиялық шабуылдар болды. Сирия үкіметі Сирия азаматтық соғысында көбінесе бейбіт тұрғындарға қарсы зарин, хлор және қыша газын қолданды. Ресей Украина соғысы кезінде украиндарға қарсы химиялық қару қолданды. Бұл негізінен ұшқышсыз әуе аппаратынан К51 аэрозольді CS газы бар граната тастау арқылы жасалды.

Simple chemical weapons were used sporadically throughout antiquity and into the Industrial Age. It was not until the 19th century that the modern conception of chemical warfare emerged, as various scientists and nations proposed the use of asphyxiating or poisonous gasses. Multiple international treaties were passed banning chemical weapons based upon the alarm of nations and scientists. This however did not prevent the extensive use of chemical weapons in World War I. The development of chlorine gas, among others, was used by both sides to try to break the stalemate of trench warfare. Though largely ineffective over the long run, it decidedly changed the nature of the war. In many cases the gasses used did not kill, but instead horribly maimed, injured, or disfigured casualties. Some 1.3 million gas casualties were recorded, which may have included up to 260,000 civilian casualties. The interwar years saw the occasional use of chemical weapons, mainly to put down rebellions. In Nazi Germany, much research went into developing new chemical weapons, such as potent nerve agents. However, chemical weapons saw little battlefield use in World War II. Both sides were prepared to use such weapons, but the Allied Powers never did, and the Axis used them only very sparingly. The reason for the lack of use by the Nazis, despite the considerable efforts that had gone into developing new varieties, might have been a lack of technical ability or fears that the Allies would retaliate with their own chemical weapons. Those fears were not unfounded: the Allies made comprehensive plans for defensive and retaliatory use of chemical weapons, and stockpiled large quantities. Japanese forces, as part of the Axis, used them more widely, though only against their Asian enemies, as they also feared that using it on Western powers would result in retaliation. Chemical weapons were frequently used against the Kuomintang and Chinese communist troops, the People's Liberation Army. However, the Nazis did extensively use poison gas against civilians, mostly the genocide of European Jews, in The Holocaust. Vast quantities of Zyklon B gas and carbon monoxide were used in the gas chambers of Nazi extermination camps, resulting in the overwhelming majority of some three million deaths. This remains the deadliest use of poison gas in history. The post war era has seen limited, though devastating, use of chemical weapons. Some 100,000 Iranian troops were casualties of Iraqi chemical weapons during the Iran–Iraq War. Iraq used mustard gas and nerve agents against its own civilians in the 1988 Halabja chemical attack. The Cuban intervention in Angola saw limited use of organophosphates. Terrorist groups have also used chemical weapons, notably in the Tokyo subway sarin attack and the Matsumoto incident. See also chemical terrorism. In the 21st century, Ba'athist regime in Syria has pursued a strategy of deploying chemical warfare against civilian populations, resulting in numerous deadly chemical attacks during the Syrian civil war. The Syrian government has used sarin, chlorine, and mustard gas in the Syrian civil war mostly against civilians. Russia has used chemical weapons against the Ukrainians during the Ukraine war. This has been done mainly by dropping a grenade with K 51 aerosol CS gas from an unmanned drone.

Химиялық соғыс агенттері

Соғыста қолданылатын химиялық заттар химиялық соғыс агенттері (ХСА) деп аталады. 20-шы және 21-ші ғасырларда химиялық қару ретінде шамамен 70 түрлі химиялық зат қолданылған немесе сақталған. Бұл агенттер сұйық, газ немесе қатты күйде болуы мүмкін. Жылдам буланатын сұйық агенттер ұшпалы немесе бу қысымы жоғары деп аталады. Көптеген химиялық агенттер ұшпалы органикалық қосылыстар болып табылады, сондықтан олар үлкен аумаққа тез таралуы мүмкін. Химиялық соғыс агенттерін зерттеудің алғашқы мақсаты улану емес, тері мен киім арқылы нысанаға әсер ететін, қорғаныш газ маскаларын тиімсіз ететін агенттерді жасау болды. 1917 жылдың шілдесінде немістер күкірт иіс суын қолданды. Иіс су агенттері тері мен матаға оңай сіңіп, теріде ауыр күйіктерге себеп болады. Химиялық соғыс агенттері өлімге әкелетін және қабілетсіз ететін санаттарға бөлінеді. Егер улану дозасының 1/100-нен кемі, мысалы, құсық немесе көру қабілетінің бұзылуы сияқты әсерлер арқылы қабілетсіздік тудырса, зат қабілетсіз ететін зат ретінде жіктеледі. Өлімге әкелетін және қабілетсіз ететін заттар арасындағы шекара белгілі емес, ол статистикалық орташа есепке негізделген.

Тұрақтылық

Химиялық қару агенттерін олардың тұрақтылығына қарай жіктеуге болады, бұл химиялық агенттің таратылғаннан кейін тиімділігін сақтайтын уақыттың ұзақтығын өлшейтін көрсеткіш. Химиялық агенттер тұрақты немесе тұрақсыз болып жіктеледі. Тұрақсыз деп жіктелген агенттер бірнеше минуттан, сағаттан немесе тіпті секундтардан кейін тиімділігін жоғалтады. Хлор сияқты таза газ тәрізді агенттер, сондай-ақ зарин сияқты жоғары ұшқыш агенттер тұрақсыз болып саналады. Тактикалық тұрғыдан алғанда, тұрақсыз агенттерді тез басып алып, бақылауға алу қажетті нысаналарға қарсы қолдану өте тиімді. Қолданылатын агенттен басқа, жеткізу тәсілі де маңызды. Тұрақсыз тарату үшін агент аэрозоль баллонынан шығатын тұманға ұқсас өте ұсақ тамшыларға шашыратылады. Осы формада агенттің газ тәрізді бөлігі ғана емес (шамамен 50%), сонымен қатар ұсақ аэрозоль терідегі тесіктер арқылы сіңірілуі немесе тыныспен ішке жұтылуы мүмкін. Қазіргі заманғы әскери доктрина тиімді болу үшін өте жоғары концентрацияны бірден қажет етеді (бір демде агенттің өлімге әкелетін дозасы болуы керек). Бұл мақсатқа жету үшін негізгі қару ретінде ракеталық артиллерия, бомбалар және кластерлік оқ-дәрілермен жабдықталған ірі баллистикалық зымырандар қолданылады. Нысаналық аймақтағы ластану деңгейі төмен немесе мүлдем болмайды, ал төрт сағаттан кейін зарин немесе оған ұқсас агенттерді анықтау мүмкін емес. Керісінше, тұрақты агенттер бірнеше апта бойы қоршаған ортада қалып, залалсыздандыру процесін қиындатады. Тұрақты агенттерден қорғану үшін ұзақ мерзімге қорғаныш жабдықтары қажет. Ұшпайтын сұйық агенттер, мысалы, күйдіретін агенттер және майлы VX жүйке агенті газға оңай буланбайды, сондықтан олар негізінен тікелей жанасу арқылы зиян келтіру қаупін тудырады. Тұрақты жеткізу үшін қолданылатын тамшылардың мөлшері 1 мм-ге дейін жетеді, бұл құлау жылдамдығын арттырады, сондықтан таратылған агенттің 80%-ға жуығы жерге жетеді, нәтижесінде ауыр ластану пайда болады. Тұрақты агенттерді қолданудың мақсаты – ластанған аймақтарға кіруді жобамен шектеу арқылы жаудың операцияларын тоқтату. Мүмкін болатын нысаналарға жаудың қанаттық бөлімдері (мүмкін қарсы шабуылдарды болдырмау), артиллериялық полктер, басқару пункттері немесе жабдықтау желілері кіреді. Агенттің үлкен мөлшерін қысқа мерзімде жеткізудің қажеті болмағандықтан, қару-жарақ жүйелерінің кең ауқымы қолданылуы мүмкін. Тұрақты агенттердің ерекше түрі – қоюланған агенттер. Бұл – қоюландырғыштармен араластырылған әдеттегі агент, нәтижесінде желатин тәрізді, жабысқақ агенттер пайда болады. Осы мақсатта қолданылатын негізгі нысаналар – әуежайлар, себебі зақымдалған аумақтарды залалсыздандырудың қиындығы мен тұрақтылығы артады.

Chemical warfare agents can be classified according to their persistency, a measure of the length of time that a chemical agent remains effective after dissemination. Chemical agents are classified as persistent or nonpersistent. Agents classified as nonpersistent lose effectiveness after only a few minutes or hours or even only a few seconds. Purely gaseous agents such as chlorine are nonpersistent, as are highly volatile agents such as sarin. Tactically, nonpersistent agents are very useful against targets that are to be taken over and controlled very quickly. Apart from the agent used, the delivery mode is very important. To achieve a nonpersistent deployment, the agent is dispersed into very small droplets comparable with the mist produced by an aerosol can. In this form not only the gaseous part of the agent (around 50%) but also the fine aerosol can be inhaled or absorbed through pores in the skin. Modern doctrine requires very high concentrations almost instantly in order to be effective (one breath should contain a lethal dose of the agent). To achieve this, the primary weapons used would be rocket artillery or bombs and large ballistic missiles with cluster warheads. The contamination in the target area is only low or not existent and after four hours sarin or similar agents are not detectable anymore. By contrast, persistent agents tend to remain in the environment for as long as several weeks, complicating decontamination. Defense against persistent agents requires shielding for extended periods of time. Nonvolatile liquid agents, such as blister agents and the oily VX nerve agent, do not easily evaporate into a gas, and therefore present primarily a contact hazard. The droplet size used for persistent delivery goes up to 1 mm increasing the falling speed and therefore about 80% of the deployed agent reaches the ground, resulting in heavy contamination. Deployment of persistent agents is intended to constrain enemy operations by denying access to contaminated areas. Possible targets include enemy flank positions (averting possible counterattacks), artillery regiments, command posts or supply lines. Because it is not necessary to deliver large quantities of the agent in a short period of time, a wide variety of weapons systems can be used. A special form of persistent agents are thickened agents. These comprise a common agent mixed with thickeners to provide gelatinous, sticky agents. Primary targets for this kind of use include airfields, due to the increased persistency and difficulty of decontaminating affected areas.

Сыныптар

Химиялық қарулар төрт санатқа бөлінеді: тұншықтыратын, көпіршіктейтін, қан және жүйкелік. Агенттер адам ағзасына тигізетін әсеріне қарай бірнеше санатқа жіктеледі. Санаттарының атаулары мен саны әртүрлі дереккөздерде сәл өзгеше болуы мүмкін, бірақ жалпы алғанда, химиялық соғыс агенттерінің түрлері келесідей:

Химиялық қаруларды бақылау жөніндегі конвенцияда (ХҚБЖ) тіркелмеген және осы конвенциямен бақыланбайтын, әскери мақсатта қолданылатын басқа да химиялық заттар бар. Оларға мыналар жатады:
Өсімдіктерді жоятын, бірақ адамға бірден зиянды немесе уытты емес жапырақ түсіретін заттар мен гербицидтер. Олардың қолданылуы гербицидтік соғыс деп аталады. Мысалы, Малайядағы төтенше жағдай кезінде Ұлыбритания және Вьетнам соғысы кезінде АҚШ қолданған «Agent Orange» препаратының кейбір партияларында диоксиндер өндіріс процесіндегі қоспа ретінде кездесетін. Диоксиндер, «Agent Orange» препаратының өзінен гөрі, ұзақ мерзімді қатерлі ісіктерге және туа біткен кемістіктерге әкелетін генетикалық зақымдануға себеп болады. Өртке қарсы немесе жарылғыш химиялық заттар (корей және Вьетнам соғыстарында АҚШ кеңінен қолданған напалм немесе динамит сияқты), себебі олардың жойғыш әсері негізінен от немесе жарылыс күшіне байланысты, тікелей химиялық әрекетке емес. Олардың қолданылуы конвенциялық соғыс ретінде қарастырылады. Вирустар, бактериялар немесе басқа да организмдер. Олардың қолданылуы биологиялық соғыс ретінде жіктеледі. Тірі организмдер өндіретін токсиндер химиялық қаруларға жатады, бірақ олардың арасындағы шекара шашыранды. Токсиндер биологиялық қару туралы конвенциямен қамтылған.

Жеткізу

Химиялық қарудың тиімділігінің ең маңызды факторы – оны нысанаға жеткізудің немесе таратудың тиімділігі болып табылады. Ең көп қолданылатын тәсілдерге қашықтықтан таратуға мүмкіндік беретін оқ-дәрілер (мысалы, бомбалар, снарядтар, жарылғыш бөліктер) және төмен ұшатын ұшақтардан таратуға арналған шашырату резервуарлары жатады. Оқ-дәрілерді толтыру және сақтау техникасының жетілуі де маңызды рөл атқарды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері химиялық қаруды жеткізуде көптеген прогресс болғанымен, тиімді таратуға қол жеткізу әлі де қиындық тудырады. Тарату атмосфералық жағдайларға өте сезімді, себебі көптеген химиялық заттар газ тәріздес күйде әсер етеді. Осылайша, ауа райын бақылау және болжау қаруды тиімді жеткізуді қамтамасыз ету және одақтас күштерге зиян келтіру қаупін азайту үшін маңызды болып табылады.

Дисперсия

Дисперсия – химиялық агентті тарату алдында нысанаға немесе оның жанына орналастыру, осылайша материалдың тиімді пайдаланылуын қамтамасыз ету. Дисперсия – агентті нысанаға жеткізудің ең қарапайым тәсілі. Ең көп қолданылатын тәсілдер – оқ-дәрілер, бомбалар, снарядтар, шашырату машиналары және жарылғыш оқ-дәрілер. Бұл техниканың алғашқы қолданылуы Бірінші дүниежүзілік соғыста болды. Нақтырақ айтқанда, алғашқы химиялық оқ-дәрі – француздық 26 мм-лік картушпен жабдықталған, шамалы карбиннен атылған, тұншықтыру гранатасы болды. Оның құрамында 35 г жас шығарушы этил бром ацетаты бар, ол 1914 жылдың күзінде немістерге аз әсер етті. Неміс әскері керісінше, 10,5 см-лік шрапнель снарядтарының тиімділігін дианизидин хлорсульфонатын қосу арқылы арттыруға тырысты. 1914 жылдың қазан айында Нев-Шапельде британдықтарға қарсы қолданылған бұл құрал олардың назарынан тыс қалды. Соғыс министрлігінің ауыр артиллерия бөлімінің химигі Ханс Таппен өзінің ағасы, неміс бас штабының операциялар бөлімінің бастығына, бензил бромид немесе ксилил бромид көз жасырын газдарын қолдануды ұсынды. Снарядтар 1915 жылдың 9 қаңтарында Кельн қаласына жақын жердегі Вахн артиллериялық полигонында сәтті сынақтан өтті, содан кейін 15 см-лік минометтік снарядтарға тапсырыс берілді, олар Таппеннің құрметіне «T снарядтары» деп аталды. Снарядтардың жетіспеуі 1915 жылдың 31 қаңтарында Болимов шайқасында ресейліктерге қарсы алғашқы қолданылуын шектеді; сұйық суық ауа райында буланып үлгермеді, және тәжірибе одақтастардың назарынан тыс қалды. Бірінші тиімді қолданылуы – екінші Ипр шайқасында неміс әскерлері хлор баллондарын ашып, желге газды жау шебі арқылы тасымалдауға мүмкіндік берген кезде болды. Бұл тәсіл қарапайым болғанымен, көптеген кемшіліктері бар еді. Ауыр газ баллондарын майдан шебіндегі газ шығарылатын орындарға жеткізу ұзақ және қиын логистикалық міндетті құрады. Баллондардың қоры майдан шебінде сақталуы керек еді, егер артиллериялық снарядтар тисе, үлкен қауіп тудыратын еді. Газ жеткізілуі желдің жылдамдығы мен бағытына тікелей байланысты болды. Егер жел тұрақсыз болса, Лус шайқасында болғандай, газ кері соғып, өз әскерлеріне зиян келтіруі мүмкін еді. Газ бұлттары жауға ескерту беріп, оларды қорғануға мүмкіндік берді, бірақ көптеген сарбаздар газ бұлтының көрінісін қорқынышты деп тапты. Бұл газды екі есе тиімді етті, себебі ол жауды физикалық жарақаттаумен қатар, мақсатты құрбандарға психологиялық әсерін тигізді. Тағы бір кемшілік – газ бұлттарының ену тереңдігі шектеулі болды, олар таралу алдында тек алдыңғы шеп траншеяларына ғана әсер ете алатын еді. Бірінші дүниежүзілік соғыста бұл тәсіл шектеулі нәтижелерге жеткенімен, химиялық қаруды таратудың қаншалықты қарапайым болатынын көрсетті. Осы «ашық контейнер» таратылғаннан кейін көп ұзамай француз күштері жарылғыш емес артиллериялық снарядта фосгенді жеткізу тәсілін әзірледі. Бұл тәсіл цилиндрдегі газбен жұмыс істеудің көптеген қауіп-қатерлерін жойды. Біріншіден, газ снарядтары желге тәуелсіз болды және газдың тиімді қашықтығын арттырды, кез келген нысананы қарудың жете алатын қашықтығында осал етті. Екіншіден, газ снарядтары ескертусіз жеткізілуі мүмкін, әсіресе айқын, иіссіз фосген. Газ снарядтарының жарылудың орнына «жапырақ» түсіп жатқаны туралы көптеген есептер бар, олар бастапқыда жарылғыш немесе шрапнель снарядтары деп есептелді, бұл газға солдаттар ескертіліп, сақтық шараларын қолданғанға дейін жұмыс істеуге уақыт берді. Артиллериялық оқ-дәрілерді жеткізудің басты кемшілігі – қаза тапқандарды жинап алудың қиындығы болды. Әрбір снарядта аз көлемде газ болды, сондықтан цилиндрдің жүктемесімен салыстыруға болатын бұлт жасау үшін аймақты қанықтырып бомбалау қажет болды. Бұл мәселені шешудің британдық шешімі – Ливенс проекторы болды. Бұл – газ баллондарын оқ-дәрі ретінде пайдаланатын, 14 кг-лық баллондарды 1500 м-ге дейін атып түсіретін, жерге қазылған үлкен ұңғылы миномет. Бұл баллондардың газ көлемін артиллерияның қашықтығымен біріктірді. Жылдар өте келе бұл тәсіл жетілдірілді. 1950 және 1960 жылдардың басында химиялық артиллериялық ракеталар мен кластерлік бомбаларда көптеген суббоеприпастар болды, сондықтан химиялық агенттің көптеген кішкентай бұлттары тікелей нысанаға түседі.

Dispersion is placing the chemical agent upon or adjacent to a target immediately before dissemination, so that the material is most efficiently used. Dispersion is the simplest technique of delivering an agent to its target. The most common techniques are munitions, bombs, projectiles, spray tanks and warheads. World War I saw the earliest implementation of this technique. The actual first chemical ammunition was the French 26 mm cartouche suffocante rifle grenade, fired from a flare carbine. It contained 35g of the tear producer ethyl bromoacetate, and was used in autumn 1914 – with little effect on the Germans. The German military contrarily tried to increase the effect of 10.5 cm shrapnel shells by adding an irritant – dianisidine chlorosulfonate. Its use against the British at Neuve Chapelle in October 1914 went unnoticed by them. Hans Tappen, a chemist in the Heavy Artillery Department of the War Ministry, suggested to his brother, the Chief of the Operations Branch at German General Headquarters, the use of the tear gases benzyl bromide or xylyl bromide. Shells were tested successfully at the Wahn artillery range near Cologne on January 9, 1915, and an order was placed for 15 cm howitzer shells, designated 'T shells' after Tappen. A shortage of shells limited the first use against the Russians at the Battle of Bolimów on January 31, 1915; the liquid failed to vaporize in the cold weather, and again the experiment went unnoticed by the Allies. The first effective use were when the German forces at the Second Battle of Ypres simply opened cylinders of chlorine and allowed the wind to carry the gas across enemy lines. While simple, this technique had numerous disadvantages. Moving large numbers of heavy gas cylinders to the front line positions from where the gas would be released was a lengthy and difficult logistical task. Stockpiles of cylinders had to be stored at the front line, posing a great risk if hit by artillery shells. Gas delivery depended greatly on wind speed and direction. If the wind was fickle, as at the Battle of Loos, the gas could blow back, causing friendly casualties. Gas clouds gave plenty of warning, allowing the enemy time to protect themselves, though many soldiers found the sight of a creeping gas cloud unnerving. This made the gas doubly effective, as, in addition to damaging the enemy physically, it also had a psychological effect on the intended victims. Another disadvantage was that gas clouds had limited penetration, capable only of affecting the front line trenches before dissipating. Although it produced limited results in World War I, this technique shows how simple chemical weapon dissemination can be. Shortly after this "open canister" dissemination, French forces developed a technique for delivery of phosgene in a non explosive artillery shell. This technique overcame many of the risks of dealing with gas in cylinders. First, gas shells were independent of the wind and increased the effective range of gas, making any target within reach of guns vulnerable. Second, gas shells could be delivered without warning, especially the clear, nearly odorless phosgenethere are numerous accounts of gas shells, landing with a "plop" rather than exploding, being initially dismissed as dud high explosive or shrapnel shells, giving the gas time to work before the soldiers were alerted and took precautions. The major drawback of artillery delivery was the difficulty of achieving a killing concentration. Each shell had a small gas payload and an area would have to be subjected to saturation bombardment to produce a cloud to match cylinder delivery. A British solution to the problem was the Livens Projector. This was effectively a large bore mortar, dug into the ground that used the gas cylinders themselves as projectiles – firing a 14 kg cylinder up to 1500 m. This combined the gas volume of cylinders with the range of artillery. Over the years, there were some refinements in this technique. In the 1950s and early 1960s, chemical artillery rockets and cluster bombs contained a multitude of submunitions, so that a large number of small clouds of the chemical agent would form directly on the target.

Жылуды тарату

Термиялық тарату – химиялық агенттерді жеткізу үшін жарылғыш заттарды немесе пиротехниканы қолдану. 1920 жылдары әзірленген бұл техника, бұрынғы тарату әдістерімен салыстырғанда маңызды жетістік болды, себебі ол агенттің айтарлықтай мөлшерін үлкен қашықтыққа таратуға мүмкіндік берді. Термиялық тарату бүгінде химиялық агенттерді таратудың басты әдісі болып табылады. Көптеген термиялық тарату құрылғылары химиялық агентті және орталық «жарылыс зарядты» (бурстер) қамтитын бомба немесе снаряд қабығынан тұрады; жарылыс болған кезде агент жанына таралады. Термиялық тарату құрылғылары жиі қолданылатын болғанымен, олар аса тиімді емес. Біріншіден, агенттің бір бөлігі бастапқы жарылыста өртелуі және жерге түсуі салдарынан жоғалады. Екіншіден, бөлшектердің мөлшері үлкен айырмашылыққа ие, себебі жарылыс арқылы тарату нәтижесінде өзгермелі және бақылау қиын сұйық тамшылардың қоспасы пайда болады. Термиялық детонацияның тиімділігі кейбір агенттердің тұтанғыштығымен шектеледі. Қабынуға жағдайлы аэрозольдер үшін бұлт жарылыс кезінде толығымен немесе ішінара тұтанады (жарқырау құбылысы). Жарылыспен таратылған ВХ шамамен үштен бірінде тұтанады. Көптеген зерттеулерге қарамастан, жарқырау құбылысы әлі толыққанды түсіндірілмеген, ал осы мәселені шешу – үлкен технологиялық жетістік болар еді. Орталық жарылыс зарядтарының шектеулеріне қарамастан, көптеген елдер химиялық қаруды әзірлеудің бастапқы кезеңдерінде осы әдісті қолданады, себебі стандартты оқ-дәрілерді агенттерді тасымалдау үшін бейімдеуге болады.

Аэродинамикалық таралу

Аэродинамикалық тарату – химиялық агенттің ұшақтан жарылыссыз жеткізілуі, бұл агенттің аэродинамикалық күштер арқылы таралуына мүмкіндік береді. Бұл техника химиялық агенттерді таратудағы соңғы маңызды жетістік болып табылады және 1960 жылдардың ортасында пайда болды. Бұл әдіс термиялық таратудың көптеген шектеулерін жояды, себебі жарқырау эффектісін болдырмайды және теориялық тұрғыдан бөлшектердің мөлшерін дәл бақылауға мүмкіндік береді. Бірақ шындығында тарату биіктігі, желдің бағыты мен жылдамдығы, сондай-ақ ұшақтың бағыты мен жылдамдығы бөлшектердің мөлшеріне маңызды ықпал етеді. Бұдан басқа кемшіліктері де бар: тиімді қолдану үшін аэродинамика және сұйық динамикасы туралы терең білім қажет, ал агент көбінесе жер бетіне жақын (шекаралық қабатта) таратылуы керек болғандықтан, ол ұшқыштар үшін қауіп тудырады. Осы техниканы жетілдіру бойынша маңызды зерттеулер жалғастырылуда. Мысалы, сұйықтықтың қасиеттерін өзгерту арқылы, аэродинамикалық күштерге ұшырағанда оның ыдырауын бақылауға болады және тіпті дыбыс жылдамдығынан асып түсетін жағдайда да идеалды бөлшектер таралуын қамтамасыз етуге болады. Сонымен қатар, сұйық динамикасы, компьютерлік модельдеу және ауа райын болжау саласындағы жетістіктер, белгілі бір мөлшердегі химиялық қарудың нысанаға сенімді және болжамды түрде тиюіне мүмкіндік беретін, ең қолайлы бағытты, жылдамдықты және биіктікті анықтауға мүмкіндік береді.

Химиялық қаруды жоюға бағытталған шаралар

1874 жылғы 27 тамыз: "Соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптары туралы" Брюссель декларациясына қол қойылды, онда "у немесе залал сыйдыратын қару қолдануға" тыйым салынды. Алайда, бұл келісімге ешбір ел қосылмағандықтан, ол күшіне енген жоқ. 1900 жылғы 4 қыркүйек: "Жануарларды тұншықтыруға немесе зиянды газдарды таратуға арналған снарядтарды қолдануға" тыйым салатын декларацияны қамтитын Бірінші Гаага конвенциясы күшіне енді. 1910 жылғы 26 қаңтар: Екінші Гаага конвенциясы күшіне енді, соғыс кезінде "у немесе залал сыйдыратын қаруды" қолдануға тыйым салынды. 1922 жылғы 6 ақпан: Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Вашингтон қару-жарақ конференциясы келісімі тұншықтыратын, улы немесе басқа газдарды қолдануға тыйым салды. Оған АҚШ, Ұлыбритания, Жапония, Франция және Италия қол қойды, бірақ Франция келісімнің басқа шарттарына қарсылық білдіргендіктен, ол күшіне енген жоқ. 1928 жылғы 8 ақпанда Женева протоколы күшіне енді, онда "тұншықтыратын, улы немесе басқа газдарды, сондай-ақ барлық осыған ұқсас сұйықтықтарды, материалдарды немесе құралдарды" және "бактериологиялық соғыс әдістерін" қолдануға тыйым салынды.

Химиялық қаруды тарату

Кейбір елдер химиялық қаруды азайту немесе жою үшін көптеген күш-жігер жұмсағанына қарамастан, оны зерттеуді және/немесе қорлап қоюды жалғастыруда. 1997 жылы АҚШ-тың болашақ вице-президенті Дик Чейни химиялық қаруды қолдануға тыйым салатын келісімді ратификациялауға қарсы болды, деп жақында ашылған хат көрсетіп тұр. 1997 жылғы 8 сәуірде жазылған хатында, сол кездегі «Халибертон» компаниясының бас директоры Чейни Сенаттың Сыртқы қатынастар комитетінің төрағасы сенатор Джесси Хелмске Американың осы конвенцияға қосылуы қателік болар еді деп мәлімдеген. «Химиялық қару туралы конвенцияға сәйкес келетін елдер АҚШ-қа әскери қауіп тудырмайды. Бізді алаңдатып отырған үкіметтер, тіпті қатысса да, Химиялық қару туралы конвенцияны (CWC) бұзуы мүмкін», - делінген американдық ғалымдар федерациясы жариялаған хатта. Осы айда Сенат Химиялық қару туралы конвенцияны ратификациялады. Келесі жылдары Албания, Ливия, Ресей, АҚШ және Үндістан 71 000 тоннадан астам химиялық қару қорын жариялады және олардың үштен бірін жойды. Келісім шарттарына сәйкес, АҚШ және Ресей 2012 жылға дейін химиялық қарудың қалған бөлігін жоюға келісті, бірақ осы мақаланың алдыңғы және келесі бөлімдерінде көрсетілгендей, мұны істеуге одан әлдеқайда көп уақыт кетті.

Үндістан

1997 жылдың маусым айында Үндістан 1044 тонна күкірт иіс суы қоры бар екенін жариялады. Үндістан Химиялық қаруды тыйым салу жөніндегі конвенцияға қосылғаннан кейін, Химиялық қаруды тыйым салу ұйымын құрған аталған конвенцияға 1993 жылдың 14 қаңтарында қол қойған алғашқы елдердің бірі болды. 2005 жылға қарай, химиялық қаруы бар екенін жариялаған алты елдің ішінде Үндістан ғана химиялық қаруды жою мерзімін орындап, Химиялық қаруды тыйым салу ұйымының өкілдеріне нысандарын тексеруге мүмкіндік берді. 2006 жылға қарай Үндістан химиялық қару мен материалдық қорының 75 пайыздан астамын жойды және 2009 жылдың сәуір айына дейін қалған барлық қаруын толық жоюға рұқсат алды. 2009 жылдың 14 мамырында Үндістан Біріккен Ұлттар Ұйымына химиялық қару қорын толық жойғанын хабарлады.

Ирак

Химиялық қаруға тыйым салу ұйымының Бас директоры, елші Рохелио Пфиртер, Ирактың химиялық қаруды тарату мен қолдануға жол бермеу жөніндегі жаһандық және аймақтық күш-жігерді нығайтуға жасаған маңызды қадамы ретінде Ұйымға қосылу шешімін құптады. Химиялық қаруға тыйым салу ұйымы «Ирак үкіметі Химиялық қару туралы конвенцияға қосылу құжатын Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысына тапсырды және 30 күн ішінде, 2009 жылдың 12 ақпанында Конвенцияның 186-шы қатысушы мемлекеті болады» деп хабарлады. Ирак сондай-ақ химиялық қару қорын жариялады және жақында ғана мүше болғандықтан, конвенцияда белгіленген жою мерзімінен босатылған жалғыз қатысушы мемлекет болып табылады.

Жапония

Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде (1937–1945 жж.) Жапония Қытайдың материктік аумағында химиялық қару сақтады. Қару қорында негізінен күкірт иіс суы және левизит қоспасы болды. Бұл қару Химиялық қару туралы конвенция бойынша тастап кетілген химиялық қару ретінде қарастырылады. 2010 жылдың қыркүйегінен бастап Жапония Нанкин қаласында оларды жою үшін мобильді жою құрылғыларын пайдалана бастады.

Ресей

Ресей 1993 жылғы 13 қаңтарда Химиялық қаруды жою туралы конвенцияға қол қойып, 1995 жылғы 5 қарашада ратификациялады. 1997 жылы 39 967 тонна химиялық қару арсеналын жариялады, бұл ең ірі арсенал болып табылады. Оған көпіршік тудыратын заттар: Льюисайт, күкірт иісі, Льюисайт-күкірт иісі қоспасы, сондай-ақ нервтік агенттер: зарин, соман және VX кірді. Ресей Химиялық қару туралы конвенцияда белгіленген 2002 жылғы мерзімге дейін химиялық агенттерінің 1 пайызын жою арқылы өзінің міндеттемелерін орындады, бірақ химиялық қаруларды жоюдың техникалық, қаржылық және экологиялық қиындықтарына байланысты 2004 және 2007 жылдарғы мерзімдерді ұзартуды сұрады. Содан бері Ресейге Канада сияқты елдер көмек көрсетіп, Ресейдің Химиялық қаруды жою бағдарламасына 100 000 канад доллары, ал бұрыннан берілген тағы 100 000 канад долларын берді. Бұл қаражат Шчучьедегі жұмысты аяқтауға және Кизнерде (Ресей) химиялық қаруды жою құрылысын салуға жұмсалады. Аталған құрылыста шамамен 2 миллион артиллериялық снарядта сақталған 5700 тоннаға жуық нервтік агенттер жойылмақ. Канадалық қаражат азаматтық халықты химиялық қаруды жою жөніндегі жұмыстардың барысы туралы хабардар ету үшін «Жасыл Крест» қоғамдық кеңесінің кеңсесін де қамтамасыз етеді. 2011 жылғы шілде айына қарай Ресей Горный (Саратов облысы) және Камбарка (Удмурт Республикасы) – операциялар аяқталған – Шучье (Курган облысы), Марадиковский (Киров облысы), Леонидовка (Пенза облысы) орналасқан жою орындарындағы қорының 48 пайызын (18 241 тонна) жойды, ал Почеп (Брянск облысы) және Кизнер (Удмурт Республикасы) құрылыстары салынуда. 2013 жылғы тамызға қарай 76 пайызы (30 500 тонна) жойылды және Ресей химиялық қаруды жоюды ішінара қаржылаған Қауіпті азайту (CTR) бағдарламасынан шықты. 2017 жылғы қыркүйекте ҰҚХБ Ресейдің химиялық қару қорын толығымен жойғанын хабарлады.

Америка Құрама Штаттары

1969 жылғы 25 қарашада президент Ричард Никсон биологиялық және улы қаруды қолдануды бір жақты түрде тоқтатты, бірақ АҚШ химиялық қару бағдарламасын жалғастырды. 1964 жылдың мамыр айынан 1970 жылдардың басына дейін АҚШ, АҚШ Қорғаныс министрлігінің CHASE операциясына қатысты, бұл операцияның мақсаты Атлантика мұхитының тереңдігіне қарумен толтырылған кемелерді батыру арқылы химиялық қаруды жою болды. 1972 жылғы Теңізді қорғау, зерттеу және қауіпсіздік туралы заңнан кейін CHASE операциясы тоқтатылып, химиялық қаруды қауіпсіз жою әдістері зерттелді. АҚШ Рокки-Маунтин Арсеналында бірнеше мың тонна күкірт иіс суын өртеу арқылы жойды, ал Тоуле армиялық полигонында химиялық бейтараптандыру арқылы 4200 тоннаға жуық нервтік агентті жойды. АҚШ 1980 жылдары ескірген оқ-дәрілерді алып тастау арқылы қару-жарақ қорын азайтуды бастады және 1988 жылдың басында 3 Quinuclidinyl benzilate (BZ немесе Агент 15) қорының барлығын жойды. 1990 жылдың маусым айында Джонстон атолындағы химиялық агенттерді жою жүйесі Тынық мұхитындағы Джонстон атолында сақталған химиялық агенттерді жоюды бастады, бұл Химиялық қару туралы шарт күшіне енуге жеті жыл бұрын болды. 1986 жылы президент Рональд Рейган Германия канцлері Хельмут Кольмен АҚШ-тың Германиядағы химиялық қару қорын алып кету туралы келісімге келді. 1990 жылы "Сталь-бокс" операциясы аясында екі кемеге 100 000-нан астам зарин және ВХ құрамындағы снарядтар жүктелді. Олар Миэсау сияқты АҚШ армиясының қару-жарақ қоймаларынан алынып, кейін FSTS (Forward Storage / Transportation Sites) деп жіктелді және 46 күндік үздіріссіз сапармен Германияның Бремерхавеннен Тынық мұхитындағы Джонстон атолына жеткізілді. 1980 жылдары Конгресс Рейган әкімшілігінің ұсынысымен 1987 жылдан 1990 жылға дейін химиялық қару (зарин артиллериялық снарядтарын) өндіруге қаржы бөлді, бірақ АҚШ пен КСРО 1990 жылдың маусымында екіжақты келісімге келгеннен кейін бұл тоқтатылды. КСРО ыдырағаннан кейін АҚШ-тың Нунн-Лугар ынтымақтастық қауіп-қатерді азайту бағдарламасы бұрынғы КСРО-ның бір бөлігіндегі химиялық, биологиялық және ядролық қару-жарақ қорын жоюға көмектесті. Шартқа қатысушы мемлекеттерге ескерту жасауға тыйым салынды (бір жақты ескертулер). АҚШ химиялық қару-жарақ қорын сақтағанын жариялаған және оларды қауіпсіз жоюға міндеттенген сегіз мемлекеттің бірі болды. АҚШ Химиялық қару туралы конвенцияда (CWC) өзінің химиялық арсеналын күшіне енгеннен кейін 10 жыл ішінде (яғни 2007 жылғы 29 сәуірге дейін) жоюға міндеттенді, ал CWC-ге қатысушы тараптар АҚШ-тың мерзімін 2023 жылға дейін ұзартуға келісті. Полигондар: Абердин химиялық агенттерді жою құрылысы, Эннистон химиялық агенттерді жою құрылысы, Джонстон атолы, Ньюпорт химиялық агенттерді жою құрылысы, Пайн-Блафф химиялық қалдықтарды жою құрылысы, Туель химиялық қалдықтарды жою құрылысы, Уматилла химиялық қалдықтарды жою құрылысы.

On November 25, 1969, President Richard Nixon unilaterally renounced the offensive use of biological and toxic weapons, but the U. S. continued to maintain an offensive chemical weapons program. From May 1964 to the early 1970s the U. S. participated in Operation CHASE, a United States Department of Defense program that aimed to dispose of chemical weapons by sinking ships laden with the weapons in the deep Atlantic. After the Marine Protection, Research, and Sanctuaries Act of 1972, Operation Chase was scrapped and safer disposal methods for chemical weapons were researched, with the U. S. destroying several thousand tons of sulfur mustard by incineration at the Rocky Mountain Arsenal, and nearly 4,200 tons of nerve agent by chemical neutralisation at Tooele Army Depot. The U. S. began stockpile reductions in the 1980s with the removal of outdated munitions and destroying its entire stock of 3 Quinuclidinyl benzilate (BZ or Agent 15) at the beginning of 1988. In June 1990 the Johnston Atoll Chemical Agent Disposal System began destruction of chemical agents stored on the Johnston Atoll in the Pacific, seven years before the Chemical Weapons Treaty came into effect. In 1986 President Ronald Reagan made an agreement with German Chancellor Helmut Kohl to remove the U. S. stockpile of chemical weapons from Germany. In 1990, as part of Operation Steel Box, two ships were loaded with over 100,000 shells containing Sarin and VX were taken from the U. S. Army weapons storage depots such as Miesau and then classified FSTS (Forward Storage / Transportation Sites) and transported from Bremerhaven, Germany to Johnston Atoll in the Pacific, a 46 day nonstop journey. In the 1980s, Congress, at the urging of the Reagan administration, Congress provided funding for the manufacture of binary chemical weapons (sarin artillery shells) from 1987 until 1990, but this was halted after the U. S. and the Soviet Union entered into a bilateral agreement in June 1990. Following the collapse of the Soviet Union, the U. S.'s Nunn–Lugar Cooperative Threat Reduction program helped eliminate some of the chemical, biological and nuclear stockpiles of the former Soviet Union. The treaty expressly prohibited state parties from making reservations (unilateral caveats). The U. S. was one of eight states to declare a stockpile of chemical weapons and to commit to their safe elimination. The U. S. committed in the CWC to destroy its entire chemical arsenal within 10 years of the entry into force (i. e., by April 29, 2007), the parties to the CWC parties agreed to extend the U. S. deadline to 2023. The depots were the Aberdeen Chemical Agent Disposal Facility, Anniston Chemical Disposal Facility, Johnston Atoll, Newport Chemical Agent Disposal Facility, Pine Bluff Chemical Disposal Facility, Tooele Chemical Disposal Facility, Umatilla Chemical Disposal Facility,

АҚШ "есептелген екіұштылық" саясатын ұстанады, ол әлеуетті қарсыластарды АҚШ-қа немесе оның одақтастарына қарсы химиялық немесе биологиялық шабуыл "шектен тыс және қиратушы" жауапқа шақырады деп ескертеді. Бұл саясат АҚШ химиялық шабуылға ядролық соққымен жауап бере ме деген сұраққа жауап беруді әдейі ашық қалдырады. Сарапшылар бұл саясат саясаткерлерге стратегиялық дайындықсыздықтың төмендеуінің ықтимал құнымен көбірек икемділік береді деп атап өтеді. Вьетнам үкіметі Оңтүстік Вьетнамның 24% ормандарының жапырақтарынан айырылып, Вьетнамда 4 миллионға жуық адам "Агент Оранжға" ұшырады деп мәлімдеді. Олардың пікірінше, 3 миллионға жуық адам "Агент Оранж" салдарынан ауырған, ал Вьетнамның Қызыл Кресті 1 миллионға жуық адамның "Агент Оранж" салдарынан мүгедектікке ұшырағаны немесе денсаулық проблемалары болғанын бағалап отыр. АҚШ үкіметі бұл сандарды сенімсіз деп сипаттады. Соғыс кезінде АҚШ Лаос және Камбоджада Солтүстік Вьетнам мен олардың одақтастарына қарсы күресті, сол елдердің әрқайсысына көп мөлшерде "Агент Оранж" шашыратып жіберді. Бір бағалау бойынша, АҚШ Лаоста және Камбоджада "Агент Оранж" таратты. Лаос пен Камбоджа Вьетнам соғысы кезінде ресми түрде бейтарап болғандықтан, АҚШ бұл елдердегі әскери қатысуын жасыруға тырысты. АҚШ "Агент Оранж" кеңінен қолданылмағанын, сондықтан Камбоджа мен Лаоста зардап шеккендерге көмек көрсетпегенін, сондай-ақ Америка ардагерлері мен онда орналасқан ЦРУ қызметкерлеріне берілетін жәрдемақыны шектегенін мәлімдеді.

Мал шаруашылығына қарсы

1952 жылы Мау Мау көтерілісі барысында африкалық сүт ағашының уытты сүті мал өлтіру үшін пайдаланылды.