Кіріспе
Соғыс заңдарын бұзуды құрайтын жекелеген әрекет – соғыс қылмысы. Соғыс қылмысы – соғыс қимылдары кезінде жауынгерлердің жасаған әрекеттері үшін жеке қылмыстық жауапкершілікке алып келетін соғыс заңдарын бұзу, мысалы, бейбіт тұрғындарды немесе соғыс тұтқындарын қасақана өлтіру, азаптау, кепілге алу, бейбіт азаматтардың мүлкін қажетсіз жою, опасыздық арқылы алдау, соғыс уақытындағы сексуалдық зорлық-зомбылық, тонау, сондай-ақ бұқаралық қырғынды, оның ішінде геноцидті немесе этникалық тазалауды жасауға әрекет етуді бұйырған командалық құрылымның кез келген мүшесі үшін, қарсы тараптың тапсырылғаннан кейін де жазасыз қалдыру, балаларды әскери қызметке алу және пропорционалдылық және әскери қажеттілік принциптерін сақтамау. Соғыс қылмысының ресми түсінігі егеменді мемлекеттер арасындағы соғысқа қатысты қолданылған халықаралық әдеттегі құқықты кодификациялаудан туындады, мысалы, Америка Азаматтық соғысындағы Одақ армиясының 1863 жылғы Либер кодексі және халықаралық соғыс үшін 1899 және 1907 жылғы Гаага конвенциялары.
A war crime is a violation of the laws of war that gives rise to individual criminal responsibility for actions by combatants in action, such as intentionally killing civilians or intentionally killing prisoners of war, torture, taking hostages, unnecessarily destroying civilian property, deception by perfidy, wartime sexual violence, pillaging, and for any individual that is part of the command structure who orders any attempt to committing mass killings including genocide or ethnic cleansing, the granting of no quarter despite surrender, the conscription of children in the military and flouting the legal distinctions of proportionality and military necessity. The formal concept of war crimes emerged from the codification of the customary international law that applied to warfare between sovereign states, such as the Lieber Code (1863) of the Union Army in the American Civil War and the Hague Conventions of 1899 and 1907 for international war.
Гаага конвенциялары
Гаага конвенциялары – 1899 және 1907 жылдары Нидерландыдағы Гаагада өткен Бірінші және Екінші бейбітшілік конференцияларында келісілген халықаралық шарттар. Олар Женева конвенцияларымен қатар, жаңа қалыптасқан зайырлы халықаралық құқықтағы соғыс заңдары мен соғыс қылмыстарының алғашқы ресми тұжырымдамалары болды.
Либер коды
Либер кодексі Америка Азамат соғысы басталғанда жазылған және президент Авраам Линкольн 1863 жылғы 24 сәуірде, Миннесота штатының Манкато қаласындағы әскери жазалаудан кейін бірнеше ай өткен соң, оны 100-ші жалпы бұйрық ретінде жариялады. 100-ші жалпы бұйрық, АҚШ әскерлерінің даладағы басқаруына арналған нұсқаулар (Либер кодексі) неміс заңгері, саяси философ және Наполеон соғыстарының қатысушысы Франц Либер жазған. Линкольн бұл кодекс арқылы Одақ армиясының соғыс кезіндегі барлық іс-әрекеттерін реттейтін әскери заңды белгіледі. Ол соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстар үшін командирлердің жауапкершілігін анықтады, сондай-ақ Америка Конфедерациясымен соғысқан Одақ әскерінің әскери міндеттерін белгіледі.
Лейпциг сынақтары
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлем үкіметтері соғыс қылмыстарын қалай анықтауға болатындығын жүйелі түрде белгілеуге тырысты. Олардың алғашқы заң жобасы – "АҚШ Әскерлерінің даладағы басқару жөніндегі нұсқаулары", ол "Либер кодексі" деп те белгілі. 1921 жылы Германияның Жоғарғы соты Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Германияның бірнеше әскери қызметшісін күдікті соғыс қылмыстары бойынша соттады.
Лондон Хартиясы/Нюрнберг сынақтары 1945
Соғыс қылмысының қазіргі заманғы түсінігі 1945 жылғы 8 тамызда жарияланған Лондон хартасындағы анықтамаға сүйенген Нюрнберг сот процестері барысында одан әрі дамыды (Нюрнберг принциптерімен танысыңыз). Харта соғыс қылмыстарымен қатар, бейбітшілікке қарсы қылмыстарды және адамзатқа қарсы қылмыстарды да анықтады, олар көбінесе соғыс кезінде және соғыс қылмыстарымен бірге жасалады.
Қиыр Шығыстағы халықаралық әскери трибунал 1946
Токио соты, Токио соғыс қылмыстары трибуналы немесе жай ғана трибунал деп те аталады, ол 1946 жылдың 3 мамырында Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жасалған үш түрлі қылмыс үшін Жапон империясының басшыларын соттау мақсатымен шақырылды: "А" класы (бейбітшілікке қарсы қылмыстар), "В" класы (соғыс қылмыстары) және "С" класы (адамзатқа қарсы қылмыстар).
Халықаралық қылмыстық соттың құрылуы
2002 жылдың 1 шілдесінде Гаагада орналасқан Халықаралық қылмыстық сот (ХҚС) шарт негізінде құрылды, ол осы күнден бастап жасалған соғыс қылмыстарын қудалау үшін арналған. Бірнеше ел, ең бастысы АҚШ, Қытай, Ресей және Израиль сотты сынады. АҚШ әлі де байқаушы ретінде қатысып тұр. Рим статутының 12-бабы келісімге қатыспаған мемлекеттердің азаматтарына, егер олар келісімге қатысқан мемлекеттердің бірінің аумағында қылмыс жасады деп айыпталса, қатысты сот өкілеттігін береді. ХҚС тек осы қылмыстар "жоспардың немесе саясаттың бір бөлігі ретінде немесе осындай қылмыстардың кең ауқымды жасалуының бір бөлігі" болған жағдайда ғана сотқа құзыретті.
Анықтама
Соғыс қылмыстары – халықаралық гуманитарлық құқыққа қатысты әдет-ғұрыптық және шарттық құқық ережелерін ауыр бұзу, жеке жауапкершілікке жататын қылмыстық құқық бұзушылықтар. Соғыс қылмысының жалпыға ортақ анықтамаларына соғыс заңдарының орнатылған қорғанысын бұзу жатады, сонымен қатар тәртіп нормалары мен шайқас ережелерін сақтамауды қамтиды, мысалы, бейбітшілік туын көрсетіп тұрғандарға шабуыл жасау немесе сол туды жау әскерлеріне шабуыл жасау үшін алдау ретінде пайдалану. Химиялық және биологиялық қаруды соғыста қолдануға көптеген химиялық қаруды бақылау туралы келісімдер мен Биологиялық қару туралы конвенция тыйым салады. Жаудың киімін киіп немесе азаматтық киіммен жау шебіне тыңшылық немесе саботаж мақсатымен ену – заңды айла-шарғы, бірақ жау шебінде жауынгерлік қимылдар жасау немесе жеке адамдарды өлтіру – заңсыз опасыздық. Жау әскеріне парашютпен түсіп келе жатқанда шабуыл жасау соғыс қылмысы емес. Женева конвенциясының I хаттамасы, 42-бабы, жарамсыз ұшақтан парашютпен түсіп шыққан парашютшілерге шабуыл жасауға және жерге түскеннен кейін парашютшілерді ұстап беруге тыйым салады. 1907 жылғы IV Гаага конвенциясының 30-бабы – Құрлықтағы соғыс заңдары мен әдет-ғұрыптары соғысушы тараптарға қарсыластың тыңшыларын алдын ала сотсыз жазалауға тыйым салады. Қарулы қақтығыстар заңы деп аталатын соғыс ережесі соғысушы тараптарға шайқасқа түсуге рұқсат береді. Соғыс қылмысы жауға қажетсіз жарақат немесе азап келтіргенде орын алады. Соғыс қылмыстарына әскери тұтқындарға немесе бейбіт азаматтарға қатыгездікпен қарау сияқты әрекеттер де жатады. Соғыс қылмыстары кейде жаппай қырғын мен геноцидтің бір бөлігі болып табылады, бірақ бұл қылмыстар халықаралық гуманитарлық құқық бойынша адамзатқа қарсы қылмыстар ретінде сипатталады. 2008 жылы БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 1820 қаулысын қабылдады, онда «құмарлық және басқа да жыныстық зорлық-зомбылық соғыс қылмысы, адамзатқа қарсы қылмыс немесе геноцидке қатысты құрылтайлық акт болып табылуы мүмкін» деп атап өтілді; сонымен қатар, соғыс кезіндегі жыныстық зорлық-зомбылықты қараңыз. 2016 жылы Халықаралық қылмыстық сот алғаш рет адамды жыныстық зорлық-зомбылық үшін айыпты деп тапты; атап айтқанда, олар Конго вице-президенті Жан Пьер Бемба Гомбоның соғыс қылмыстары үшін айыпталуына зорлауды қосты. Соғыс қылмыстарына бейтарап мемлекеттердің азаматтары мен мүлкіне қасақана шабуылдар да кіреді, мысалы, Жапонияның Перл-Харборға шабуылы. Перл-Харборға шабуыл АҚШ пен Жапония бейбіт өмір сүрген кезде және өзін-өзі қорғау үшін заңды себеп болмағандықтан, Токиодағы сот процесінде шабуыл әскери қажеттіліктің ақталуын асып түсетіні және сондықтан соғыс қылмысы болып табылады деп жарияланды. Соғыс қылмыстары халықаралық гуманитарлық құқықта маңызды, өйткені бұл Нюрнберг және Токио сияқты халықаралық трибуналдар шақырылған сала. Соңғы мысалдар – БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің БҰҰ Жарғысының VIII тарауы бойынша құрылған бұрынғы Югославияға арналған Халықаралық қылмыстық сот және Руандаға арналған Халықаралық қылмыстық сот. Нюрнберг қағидаларына сәйкес, соғыс қылмыстары бейбітшілікке қарсы қылмыстардан ерекшеленеді. Бейбітшілікке қарсы қылмыстарға соғыс жоспарлау, дайындау, бастау немесе жүргізу жатады. «Соғыс» күйінің анықтамасы талқылануы мүмкін болғандықтан, «соғыс қылмысы» термині халықаралық және әскери құқықтың әртүрлі жүйелерінде әртүрлі қолданылады. Бұл кейбір адамдар «соғыс» күйінде деп санайтын жағдайдан тыс жерлерде де, бірақ әлеуметтік тұрақсыздыққа әкелетін қақтығыстар жеткілікті деңгейде созылып жатқан жерлерде белгілі бір деңгейде қолданылады. Соғыстың заңдылығы кейде жеңімпаздарға деген сүйіспеншілікке толы деп айыпталады («Жеңімпаздың әділдігі»), өйткені кейбір даулар соғыс қылмыстары ретінде шешілмеген. Кейбір мысалдарға Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтастардың Осьтік қалаларды қиратуы, мысалы, Дрезденді өртеу, Токиодағы кездесу үйі операциясы (тарихтағы ең жойқын бомбалау рейд) және Хиросима мен Нагасакидегі атом бомбалаулары жатады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде стратегиялық бомбалау туралы айтатын болсақ, азаматтық тұрғындарды әуе шабуылынан қорғауға арналған халықаралық келісім немесе құжат болмағандықтан, азаматтық тұрғындарға жасалған әуе шабуылы ресми түрде соғыс қылмысы болып табылмайды. Нюрнберг пен Токиодағы сот процестерінде одақтастар немістерді, соның ішінде Люфтваффе бас қолбасшысы Герман Герингті Варшава, Роттердам және Ұлыбритания қалаларына жасалған бомбалау шабуылдары үшін, сондай-ақ V 1 ұшатын бомбаларымен және V 2 ракеталарымен одақтас қалаларына жасалған бейтарап шабуылдар үшін соттамады, сондай-ақ жапондықтарды да Қытайдың көп тұрғындары бар қалаларына жасалған әуе шабуылдары үшін соттамады. Одақтастар неміс әскери тұтқындарын (1929 жылғы әскери тұтқындар туралы Женева конвенциясымен қорғалған) 1929 жылғы әскери тұтқындар туралы Женева конвенциясымен қорғалмаған «Демобилизацияланған жау күштері» деп қайта белгілеген кезде дау туды, олардың көпшілігі кейін миналарды тазалау сияқты күштеп жұмыс істеуге жіберілді. 1945 жылдың желтоқсанына қарай, соғыс аяқталғаннан кейін алты ай өткен соң, француз билігінің бағалауынша, әр ай сайын миналарды тазалау барысында 2000 неміс тұтқыны қаза табады немесе мүгедек болады.
Азаматтық құрбандардың заңдылығы
Қарулы қақтығыстар заңына (ҚҚЗ) сәйкес, жауынгер емес адамдардың өлімі міндетті түрде заң бұзушылық болып табылмайды; ескеруге болатын көптеген факторлар бар. Азаматтық тұрғындарға шабуыл жасауға болмайды, бірақ әскери нысанаға шабуыл жасау кезінде азаматтық тұрғындардың өліміне/жарақаттануына қатысты пропорционалдылық және әскери қажеттілік принциптері қолданылады және рұқсат етілуі мүмкін. Әскери қажеттілік "соғыстың қарулы қақтығыстарының салдарынан кездейсоқ түрде жойылуы мүмкін адамдардың өмірін жоюға рұқсат береді; ол кек алу мақсатымен немесе өлтіру құмарлығын қанағаттандыру үшін бейкүнә тұрғындарды өлтіруге рұқсат бермейді. Мүліктің жойылмауы соғыстың қажеттіліктерімен міндетті түрде талап етілуі керек". Мысалы, оқ-дәрі қоймасына немесе террористік оқу лагеріне операция жүргізуге тыйым салынбайды, себебі сол аймақта фермер егіс шаруасымен айналысып жатыр; фермер шабуылдың нысанасы емес және операциялар пропорционалдылық пен әскери қажеттілік принциптеріне сәйкес келеді. Екінші жағынан, мыңдаған бейбіт тұрғындардың өліміне немесе жарақаттануына қаупі бар операцияны ақтау үшін айқын әскери артықшылық болуы керек. "Сұр" жағдайларда күтілетін жанама зиянның шамадан тыс екендігі туралы құқықтық мәселе өте субъективті болуы мүмкін. Осы себепті мемлекеттер қылмыстық құқық бұзушылықтың орын алғанын анықтау үшін "көзге түріп тұрғылықты" стандартты қолдануды жөн көрді. Әскери әрекеттерге негіз болмаған жағдайларда, мысалы, азаматтық тұрғындар шабуылдың нысанасы болғанда, шабуылдың заңсыз екенін анықтау үшін пропорционалдылықты талдау қажет емес.
Бұрынғы Югославия үшін Халықаралық қылмыстық сот
Әуе шабуылы кезінде ұшқыштар көбінесе белгілі бір позицияның әскери нысана екендігі туралы сыртқы көздерден (бас штаб, жер әскерлері) алынған ақпаратқа сүйенуге мәжбүр болады. Бұрынғы Югославия мысалында, НАТО ұшқыштары әскери маңызы жоқ азаматтық объектіге (Белградтағы Қытай елшілігіне) соққы берді, бірақ ұшқыштар бұл нысанды өздері анықтауға мүмкіндік болған жоқ, тек бұйрықтарға ғана бас сұйды. Комиссия "шабуылға қатысқан экипажға дұрыс емес нысана көрсетілгендігі үшін жауапкершілік жүктеуге болмайды және оқиғаға қатысты жоғары басшылыққа қылмыстық жауапкершілік тағу орынсыз, себебі оларға басқа агенттіктің қызметкерлері тарапынан бұрмаланған ақпарат берілді" деп шешім қабылдады. Есепте сондай-ақ "Бас прокуратураға ұсынылған материалдардың көп бөлігі бейбіт азаматтардың қаза болуы туралы хабарлардан тұрды, бұл қылмыс жасалған деген қорытындыға әкелуге мүмкіндік берді. Бейбіт азаматтардың зардап шегуі және азаматтық объектілерге келтірілген залал түрлі себептерден туындауы мүмкін" делінген.
Рендуликтік ереже
Рендулидің ережесі – командирлерді бағалау стандарты. Неміс генералы Лотар Рендулич, күдікті жау шабуылынан шегінетін кезінде азаматтық ғимараттар мен жерлерді кең көлемде қиратуға бұйрық бергені үшін айыпталды. Бұл, жауға жерді пайдалану мүмкіндігін жоқ ету мақсатында қолданылған «жерді күлге айналдыру» саясаты еді. Финляндияның Лапландиясынан шегінетін неміс әскерлері Финляндияның кеңес әскерлерімен басылып алынады деп сенді және Рендуличтің басшылығымен Норвегияға шегінгенде көптеген елді мекендерді қиратты. Ол қауіптің ықтималдығын асыра бағалады, бірақ Гаага IV конвенциясы соғыс қажеттілігі үшін қиратуға рұқсат береді деп мәлімдеді. Ол бұл айыптан ақталды. «Рендулидің ережесіне» сәйкес, адамдар әрекеттің әскери қажеттілігін сол уақытта қолда бар ақпарат негізінде бағалауы керек; оларды кейіннен алынған ақпарат негізінде бағалауға болмайды.