Кіріспе
Гбе этносы Фон халқы, сондай-ақ Фон ну, Агаджа немесе Дагомеялықтар деп аталады, Гбе этностық тобы. Олар Бениннің ең ірі этникалық тобы, әсіресе оның оңтүстік аймағында кездеседі; сонымен қатар оңтүстік-батыстағы Нигерия мен Тогода да таралған. Олардың жалпы саны шамамен 3,5 миллион адамды құрайды және олар Фон тілінде сөйлейді, ол Гбе тілдері тобына жатады. Фон халқының тарихы Дагомея патшалығымен тығыз байланысты, бұл патшалық 17 ғасырда жақсы ұйымдастырылған, бірақ оның тамырлары Ажа халқымен ортақ. 19 ғасырдың басындағы еуропалық саудагерлер оларды Н'Нонмитон дәстүрімен немесе Дагомея амазонкаларымен (әскери қызметке жіберілген әйелдер) атады, олар ондаған жылдардан кейін 1890 жылы француз отаршыл күштеріне қарсы күресті. Фондықтар салған қалалардың ішінде Дагомеяның тарихи астанасы Абомей бар. Бұл қалалар құл саудасының ірі сауда орталықтарына айналды. Француздық Батыс Индиядағы қант плантацияларының көп бөлігі, әсіресе Гаити, Суринам және Тринидад, құл жағалауынан, Эве және Фон халықтарының жерлері арқылы келген құлдармен толтырылды. Ажа халқы арасында үлкен дау туды, бір топ бөлініп, Агсау патшамен бірге Алладаға көшіп келген осы адамдар Фон халқы болды. Ағасу патшасының ұлдары оның қайтысынан кейін мұрагерлікке кім лайық екені үшін дауласты, және топ тағы бір рет бөлінді, осы жолы Фон халқы Ағасудың ұлы Догбаримен бірге солтүстікке қарай Абомейге көшіп, шамамен 1620 жылы Дагомея патшалығын құрды. Фон халқы содан бері сол жерде қоныстанды, ал Дагомея патшалығы көршілес патшалықтарды жаулап алып, Бениннің оңтүстік-шығысында кеңейді. Иммигрант Ажа жаулап алушылары мен Абомей үстіртінің түпкілікті Йоруба халқының бірігуі Фон мәдениетін қалыптастырды. Бұл ауызша дәстүрлі шығу тегі ұрпақтан-ұрпаққа жетіп келгенімен, оған қатысты даулар бар. Аллададан шыққандығы туралы мәлімдеме 18 ғасырдың соңына дейін заманауи дереккөздерде тіркелмеген, және ол 1720 жылдары Дагомеяның Алладаны басып алуын заңдастыру мақсатында жасалған болуы мүмкін. Бұл талаптарды нақты туыстық емес, патшалықтар арасындағы мәдени және саяси әсердің метафоралық көрінісі ретінде қарастыруға болады.
The Fon people, also called Fon nu, Agadja or Dahomeans, are a Gbe ethnic group. They are the largest ethnic group in Benin found particularly in its south region; they are also found in southwest Nigeria and Togo. Their total population is estimated to be about 3,500,000 people, and they speak the Fon language, a member of the Gbe languages. The history of the Fon people is linked to the Dahomey kingdom, a well organized kingdom by the 17th century but one that shared more ancient roots with the Aja people. They were noted by early 19th century European traders for their N'Nonmiton practice or Dahomey Amazons – which empowered their women to serve in the military, who decades later fought the French colonial forces in 1890. Cities built by the Fon include Abomey, the historical capital city of Dahomey on what was historically referred to by Europeans as the Slave Coast. These cities became major commercial centres for the slave trade. A significant portion of the sugar plantations in the French West Indies, particularly Haiti, Suriname and Trinidad were populated with slaves that came from the Slave Coast, through the lands of Ewe and Fon people. The Aja people had a major dispute, one group broke up and these people came to be the Fon people who migrated to Allada with king Agasu. The sons of king Agasu disputed who should succeed him after his death, and the group split again, this time the Fon people migrated with Agasu's son Dogbari northwards to Abomey where they founded the kingdom of Dahomey sometime about 1620 CE. The Fon people have been settled there since, while the kingdom of Dahomey expanded in southeast Benin by conquering neighboring kingdoms. The fusion of the immigrant Aja conquerors and the original Indigenous Yorubas of the Abomey plateau thus created a new culture, that of the Fon. Although these oral traditional origins have been passed down through the generations, they are not without controversy. The claim to an origin from within Allada is not recorded in contemporary sources before the late eighteenth century, and is likely a means of legitimating the claim and conquest of Allada by Dahomey in the 1720s. These claims can also be interpreted as a metaphorical expressions of cultural and political influences between kingdoms rather than actual kinship.
Тарих
Фон халқы туралы сілтемелер мен құжатталған тарих 17 ғасырға дейін аз болғанымен, 17 ғасырдан бастап, әсіресе Батыс Африка жағалауларына келген еуропалық саяхатшылар мен саудагерлер жазған көптеген құжаттар бар. Бұл естеліктерде Уида және Абомей сияқты қалалар еске алынады. Ең көп таралған мәтіндердің қатарында 1793 жылы «Дагомея тарихы» деп аталған кітабында фон халқының аңыздарын, тарихын және құл саудасының тәжірибесін жазған құл саудагері Арчибальд Далзельдің еңбектері бар. Қазіргі заманғы ғалымдар Далзельдің объективтілігі мен дәлдігіне күдік келтірді, сондай-ақ оның фон халқы туралы жазған алғашқы кітабының қаншалықты пікір таласына негіделгенін немесе бейтарап зерттеу екенін саралады. Н. Савариау, Ле Эрисс және М. Дж. Херсковитстің 1938 жылы жарияланған фон халқына арналған антропологиялық зерттемелері де бар.
Дін
Бенин мен Француз Батыс Үндістанындағы колониялық кезеңде миссионерлердің ықпалымен кейбір фон халқы христиандыққа немесе исламға көшті, бірақ көптегендері дәстүрлі діни амалдарын сақтап қалды. Ислам 11-13 ғасырлар аралығында Бенин аймағына келгенімен, христиан дінін 1789 жылы билікке келген Дагомея билеушісі Агонгло және оның фондық әулеті қабылдады, сондай-ақ миссионерлер де құрметпен қабылданды. Стивен Майлудың сөзіне сәйкес, миссионерлер фон халқының космогенез жөніндегі ежелгі түсініктерін Адам мен Хауаға, ал олардың Легбасын христиандық Шайтанға ұқсатуға тырысты, бұл оқулар дінді тастаудың орнына синкретизмге алып келді. Мэри Тернердің мәлімдемесінше, фон халқы христиандыққа және исламға қарсылық көрсетуге бейім, тіпті құл ретінде жаңа ортаға әкелінген кезде де, бұл Африкалық ямайкалықтар және басқа да Африкадан ықпал алған мәдениеттерде, Құл аймағымен байланыста байқалады. Олар, әдетте, Ыбырайымдық мифтік аяда фон мифологиясын жаңаша түсіндіруді қабылдаудан бас тартты. Фон халқының дін қызметкерлері, миссионерлердің күтіміне қарамастан, Ыбырайымдық мифтерді өздерінің аясына қабылдап, қайта түсіндірді.
Дәстүрлі наным-сенімдер
Фонның дәстүрлі діні аймақтық түрде Водун, Водзу немесе Воду деп аталады, бұл этимологиялық тұрғыдан Водунмен байланысты – бұл термин олардың «көптеген өлмейтін рухтар мен құдайлар» теологиялық түсінігін білдіреді. Фон халқының діни тәжірибесі төрт өзара байланысты элементті қамтиды: қоғамдық құдайлар, жеке немесе жеке құдайлар, ата-баба рухтары және сиқыр немесе нышандар. Фон халқының дәстүрлі үй кешенінде Дексокс, яғни ата-бабалардың ғибадатханасы болады. Көптеген фон өзін христиан дінін ұстанушы деп есептесе де, басым көпшілігі Бениннің дәстүрлі діні – Водунды ұстанады. Фондықтардың діни қызметкерлері мен медиумдары бар, олар үлкен мерекелерде рухтарды қабылдайды. Уайда ғибадатханасындағы қасиетті жыландарға табыну белгілі бір маңызға ие болған, бірақ кейіннен тоқтатылды. Тәжірибе барабан соғу арқылы осы құдайлардың немесе рухтардың бірінің иелігіне кіруді қамтиды. Фон мәдениеті йоруба және банту сияқты отандық аймақтың басқа да мәдени топтарымен бірге француз, португал немесе испан мәдениеттерімен бірігіп, ерекше діндерді (Вуду, Обеа, Кандомбле және Сантерия), би және музыкалық стильдерді (Арара, Ян Валу) құрады. Францияның колонияларында, мысалы, Сен-Домьингде (қазіргі Гаити), христиан миссионерлері фон халқының мүсіндерін және діни заттарын тартып алып, өртеп жіберді, бірақ бұл олардың тәжірибесін тоқтатпады. Олар өздерінің иконаларын қайта жаңартып салды. Фон халқы және олардың үкіметі отарлаушылардың оларды мәдени тұрғыдан өзгерту әрекеттерін кері қайтарды. Отарлық дәуір аяқталғаннан кейін 10 қаңтар Бенинде Водун құдайларына арналған ресми жылдық мереке болып жарияланды.
Қоғам және мәдениет
Фон халқы дәстүрлі түрде отырықшы шаруалар, негізгі азық ретінде маниок, жүгері және ямс өсіреді. Фон мәдениеті өзінің тарихи көршілері болған этностардың мәдениетін және ортақ идеяларын сіңірді. Олардың көптеген салты йоруба, акан, эве және басқа да халықтарда кездеседі.
Дагомеялық амазонкалар
Фон халқының қоғамындағы ерекше бір жайт – екі ғасырдан астам уақыт бойы әйелдерді жауынгерлік рөлдерде пайдалану болды. 3000-нан астам әйел Фон халқын қорғау және оның ықпалын кеңейту үшін жауынгер ретінде дайындалып, қызмет етті. Әйелдер жасағын әйел басқарды. Фон халқының ауызша дәстүріне байланысты, әйелдердің Фон қоғамына жауынгер ретінде қашан қосылғаны нақты белгісіз. Жан-Пьер Тибо сияқты еуропалықтардың алғашқы жазбалары осы дәстүрдің 18 ғасырдың басында, тіпті одан да ертерек пайда болғанын көрсетеді. Бұл гендерлік рөлдер еуропалық саяхатшыларға беймәлім болды, ал еуропалық медиадағы ертедегі қияли әңгімелер көптеген ғалымдар тарапынан сенімсіз деп есептеледі.