Кіріспе
Б.з.д. III ғасырдағы египеттік тарихшы және жұбын (құдайдың қызметшісі) Манетон (Manéthōn, gener.: Μανέθωνος) птолемейлік мемлекетте, эллинистік кезеңде өмір сүрген. Ол ежелгі Египет патшаларының билік ету кезеңдерінің хронологиялық тізімін қамтитын "Египтяка" (Египет тарихы) атты маңызды еңбекті грек тілінде жазған. Оның тарихын және патшалар тізімін Птолемей I Сотер немесе Птолемей II Филадельфос тұсында жазғаны нақты емес, бірақ бұл еңбек Птолемей III Эуэргетес билік кезеңінен кешіктірмей аяқталған.
Manetho ('/m//æ//n//ɪ//θ//oʊ/; Manéthōn, gen.: Μανέθωνος) is believed to have been an Egyptian priest from Sebennytos who lived in the Ptolemaic Kingdom in the early third century BC, during the Hellenistic period. He authored the Aegyptiaca (History of Egypt) in Greek, a major chronological source for the reigns of the kings of ancient Egypt. It is unclear whether he wrote his history and king list during the reign of Ptolemy I Soter or Ptolemy II Philadelphos, but it was completed no later than that of Ptolemy III Euergetes.
Атауы
Манетонның есімінің түпнұсқа египет нұсқасы жоғалып кетті, бірақ кейбіреулер оның «Тоттың шындығы», «Тоттың сыйы», «Тоттың жақсы көргені», «Нейттің жақсы көргені» немесе «Нейттің сүйіктісі» деген мағынаны білдіретінін болжайды. Кем қабылданатын ұсыныстардың қатарында Myinyu heter («Жылқы бағушы» немесе «Жылқы күтуші») және Ma'ani Djehuti («Мен Тотты көрдім») бар. Грек тіліндегі ең ерте фрагменттер (Карфагендегі Серапис ғибадатханасының мәрмәр бюстінің негізіндегі белгісіз мерзімге жатқан жазу және біздің заманымыздың I ғасырындағы еврей тарихшысы Флавий Иосифтің еңбектері) оның есімін Μανέθων Manethōn деп жазған, сондықтан латын тіліндегі оның есімінің берілуі Манетон болып табылады. Басқа грек тіліндегі жазылу түрлеріне Манетос, Манетос, Манетос, Манетон, Манетон және Манетос жатады. Латын тілінде ол Манетон, Манетос, Манетонус және Манетос деп жазылады.
Өмір және жұмыс
Өмір сүру және өлу күндері туралы ешқандай дерек қалмаса да, Манетон Плутархтың (шамамен 46-120 ж.б.) айтуынша, Птолемей I Сотердің (б.з.д. 323–283 ж.) билігімен байланыстырылады, ал Георгий Синкелл Манетонды тікелей Птолемей II Филадельфпен (б.з.д. 285–246 ж.) байланыстырады. Егер 241/240 ж.б. жазылған Хибе папирустарында Мането есімді біреудің есімі кездессе және ол шын мәнінде «Египтика» еңбегінің авторы болса, онда Манетон Птолемей III Эуэргеттің (б.з.д. 246–222 ж.) билігі кезінде де жұмыс істеген болуы мүмкін, бірақ ол кезде ол өте қарт болған. Иосиф Флавий және кейінгі авторлар Манетонның Себенниттік Манетонның тарихи тұлға екендігін шүбһесіз қабылдағанмен, оның өмір сүрген-сүрмегені мәселесі күрделі болып қалады. Хибе папирустарындағы Манетонның лауазымы көрсетілмеген, ал бұл хат Төменгі емес, Жоғарғы Египеттегі мәселелерге қатысты, ал біздің Манетон бас діни қызметкер ретінде қызмет еткен деп есептеледі. Манетон есімі сирек кездеседі, бірақ Хибе папирустарындағы Манетонның Птолемей Филадельф үшін «Египтика» еңбегін жазған Себенниттік діни қызметкер және тарихшы болғанына априори себеп жоқ. Манетон туған египеттік және оның ана тілі египет тілі болған. Оның жазған тақырыптары египеттік мәселелерге қатысты болғанымен, ол грек тілінде грек тілін білетін оқырмандар үшін жазған делінеді. Оған тағы «Геродотқа қарсы», «Киелі кітап», «Ежелгілік және дін туралы», «Мерекелер туралы», «Кифи дайындалуы туралы» және «Физиканың тұжырымы» сияқты басқа да әдеби еңбектер жатқызылады. «Сотис кітабы» трактаты да Манетонға жатқызылған. Бұл еңбектер Птолемей кезеңінде, Себенниттік Манетонның өмір сүргені айтылған кезде расталмаған және тек бірінші ғасырдағы басқа бір деректе ғана еске алынған, «Египтика» еңбегінің жазылуы мен алғашқы расталуы арасында 200–300 жылдық үзіліс қалдырады. Манетонға жатқызылған басқа еңбектер үшін, мысалы, Евсевий төртінші ғасырда алғаш рет еске алған «Киелі кітап» үшін бұл үзіліс тіпті ұзақ. Себенниттік Манетон Гелиополисте күн құдайы Раның діни қызметкері болған (Георгий Синкеллдің айтуынша, ол бас діни қызметкер болған). Плутарх оны Серапис культіндегі (Озирис пен Апис туындысы) билік еткен тұлға деп санаған. Серапис – грек-македондық египет культінің нұсқасы, бәлкім, Александр Ұлының Египетте Александрия қаласын құрғаннан кейін пайда болған. Тацит пен Плутарх куәліктері бойынша, құдайдың мүсіні б.з.д. 286 ж. Птолемей I Сотер (немесе б.з.д. 278 ж. Птолемей II Филадельф) әкелген. Ежелгі дәуірде Тимофей Афиналықтың (Элеусистегі Деметра туралы билік) Манетонмен бірге жобаны басқарғаны туралы да дәстүр болған, бірақ бұл ақпараттың көзі белгісіз және ол Манетонға жатқызылған әдеби еңбектердің бірінен шыққан болуы мүмкін, бұл жағдайда оның тәуелсіз құны жоқ және б.з.д. үшінші ғасырының басындағы діни қызметкер және тарихшы Манетонның тарихи екендігін растамайды.
Аэгиптика
"Египет тарихы" деп аталатын "Египтика" (Αἰγυπτιακά, Aigyptiaka) Манетонның ең ауқымды және ең маңызды еңбегі болуы мүмкін. Ол хронологиялық тәртіппен құрылып, үш томға бөлінген. Оның билеушілерді династияларға бөлуі – жаңашылдық болды. Дегенмен, ол бұл терминді қазіргідей, туыстық байланыс бойынша қолданбады, керісінше, географиялық (Мемфистен төртінші, Элефантиннен бесінші) немесе генеалогиялық (әсіресе бірінші династияда) қандай да бір үзіліс байқалғанда жаңа династияларды енгізді. Ол шежірелік кестедегі бос орындарды патшалар туралы мазмұнды әңгімелермен толтырады. Кейбір зерттеушілер "Египтика" Геродоттың "Тарихына" қарсы жазылған, бұрыннан жоқ Египеттің ұлттық тарихын ұсыну мақсатында жазылған деген болжам айтады. Осы тұрғыдан алғанда, "Геродотқа қарсы" – "Египтиканың" қысқартылған нұсқасы немесе дербес таралған бір бөлігі болуы мүмкін. Екеуі де бүгінгі күнге дейін түпнұсқасы сақталмаған. Манетонның "Египтикасының" фрагменттерінен екі ағылшын тіліне аударма жарық көрді: Уильям Гиллан Уодделл 1940 жылы, ал Джеральд П. Вербрюгге мен Джон Мур Уикершам 2001 жылы аударған.
Беру және қабылдау
Египеттік династияларды қайта құру үшін египтологтардың оған сүйенгенімен, Манетонды мұқият зерттеудің қиындығы – «Aegyptiaca» тұтастай сақталмаған, сонымен қатар ол египеттік, яһуди және грек тарихын қолдайтындар арасындағы пікір таласына, жақтаушылыққа ұшырады. Осы кезеңде ең көне өркениеттер туралы дау-жанжалдар өрбіді, сондықтан Манетонның есебі осы уақытта осы талас үшін маңызды өзгерістермен пайдаланылуы мүмкін. Александриялық Лысимах, Филонның бауыры, жазғанда Манетонға ұқсас материалдар табылды, және бұл материалдар Манетонға қосылған болуы мүмкін деген болжам бар. Бұл оқиғаның қашан болғанын білмейміз, бірақ ғалымдар terminus ante quem-ді біздің заманымыздың бірінші ғасырына белгілейді, яғни Иосиф Флавий жазуды бастаған кезде. Манетон туралы ең ерте куәлік – Флавий Иосифтің «Апионға қарсы» («Contra Apionem») еңбегі, ол «Aegyptiaca» жазылғаннан кейін шамамен төрт ғасыр өткен соң жазылған. Мұнда Иосифтің түпнұсқалары болмағаны және оларсыз Манетонға қарсы жақтаушылық құрғаны анық көрінеді. Аварис және Осарсеф екеуі де екі рет айтылады (1.78, 86–87; 238, 250). «Апион» 1.95–97 – 1.98-ге дейін ешқандай оқиғасы жоқ патшалардың тізімі, ал Манетонның он сегізінші және он тоғызыншы династиялары туралы ештеңе айтылмаған. Иосиф Флавий жазған кезде немесе одан кейін Манетонның еңбегінің бір бөлігі таратылған болуы керек. Бұл оның династияларының жоспарларын және маңызды деп есептелген бірнеше мәліметтерді сақтауды білдірді. Бірінші династияның алғашқы билеушісі Менес туралы «оны гиппопотам жұлып алып, өлтірген» дегенді білеміз. Эпитома Манетонның түпнұсқа жазуын қаншалықты сақтағаны белгісіз, сондықтан сақтық таныту керек. Дегенмен, осы тізімді Секст Юлий Африкан және Кесариялық Евсевий сақтап қалды. Африкан Евсевийден бұрын жазғандықтан, оның нұсқасы көбінесе сенімдірек деп есептеледі, бірақ мұның рас екеніне кепілдік жоқ. Евсевийдің жазбасын Иероним латын тіліндегі аудармасында, армян тіліндегі аудармасында және Георгий Синцелл сақтап қалды. Синцелл Евсевий мен Африканның ұқсастығын байқап, оларды «Хронографиялық жинақ» («Ecloga Chronographica») еңбегінде қатар орналастырды. Африкан, Синцелл және Евсевийдің латын және армян тілдеріндегі аудармалары – Манетонның эпитомасының қалдығы. Басқа маңызды фрагменттерге Малаластың «Хронографиясы» және грек хронологиясының нашар аудармасы – «Эксцерпта латина варбари» кіреді.
Ақпарат көздері мен әдістері
Флиндрс Петри доктор Борхарттың: «Манетонның шынымен жақсы дереккөздері болған, және оның көшірмешілері оны толығымен бүлдірмеген», – деген сөздерін келтірді. Манетонның әдісі тарихын құру үшін патшалар тізімін пайдаланудан тұрды. Оның жазуының Мысырдағы алдағы үлгілері (көбісі бүгінге дейін сақталған) болған, сондай-ақ оның эллиндік және мысырлық түбі жазуына әсер еткен болуы мүмкін. Иосиф Флавий оның «атаусыз ауызша дәстүрді» (1.105) және «мифтер мен аңыздарды» (1.229) есебінде пайдаланғанын мойындағанын жазды, және мұндай мойындаулар сол дәуірдегі тарихшылар арасында кең таралғандықтан, бұған күмән келтіруге ешқандай себеп жоқ. Оның Мысыр аңыздарымен таныстығы сөзсіз, бірақ грек аңыздарын қалай білгені талқылауға ашық. Ол Геродотпен таныс болғанға ұқсайды, ал кейбір жағдайларда мысыр тарихын грек тарихымен сәйкестендіруге тырысқан (мысалы, Мемнон патшаны Аменофпен, Армесисті Данаоспен теңеген). Бұл оның грек эпостық айналымымен (эфиопиялық Мемнон Троя соғысы кезінде Ахиллмен өлтіріледі) және Аргос тарихымен (Эсхилдің «Жақтаушылар» трагедиясында) таныс болғанын көрсетеді. Дегенмен, бұл кейінірек қосылған өзгерістер болуы мүмкін деп ұсынылған, әсіресе «эпитома» жазылған кезде, сондықтан бұл болжамдар ең жақсы жағдайда болжамды ғана. Ол, кемінде, ағымдағы койне грек тілінде жазған.
Патшалық тізімдері
Птолемей Филадельфтың (б.з.д. 266–228 ж.) бұйрығымен Манетон Ұлы Кирдің ұлы Камбиспен басталатын сегіз парсы патшасының тізімін көшірді. Манетонның осы патшалардың билік мерзімін жазбасын Александриялық Птолемей өз «Канонында» көбінесе растайды, бірақ Птолемей 7 ай ғана билік еткен Артабанды жіберсе, ал Камбистің билігін 5 жылдың орнына 8 жыл деп көрсетеді. Камбис (Артаксеркс), Кирдің ұлы = 5 жыл Персияны, 6 жыл Мысырды биледі. Дарий (II), Хистасптың ұлы = 36 жыл биледі. Зеркес (Артаксеркс), Ұлы, Дарийдің ұлы = 21 жыл биледі. Артабан = 7 ай биледі. Артаксеркс (Кир), Зеркестің Ұлы = 41 жыл биледі. Ксеркс = 2 ай биледі. Согдиан = 7 ай биледі. Дарий (III), Ксеркс ұлы = 19 жыл биледі. Камбис билігі мен Хистасп ұлы Дарийдің билігі арасында Персияны сиқыршылар билеген уақыт болғаны айтылады. Бұл маңызды әңгімені Геродот жазған, ол сиқыршылардың Камбис қайтыс болғаннан кейін 7 ай Персияны билегенін айтады. Жозеф Флавий олардың парсыларды бір жылға билікке келгенін айтады. Манетон қол жеткізген патшалар тізімі бізге белгісіз, бірақ сақталған патшалар тізімдерінің ішінде оған ең жақын – Турин патшалық каноны (немесе Турин папирусы). Манетонмен салыстыруға болатын ең көне дереккөз – Ежелгі Патшалық жылнамалары (шамамен б.з.д. 2500–2200 ж.). Жаңа Патшалықтан Карнақтағы тізім (Тутмос III-нің бұйрығымен жасалған), Абидостағы екеуі (Сети I және Рамзес II – соңғысы бұрынғысының жаңартылған көшірмесі), және діни қызметкер Тенридің Саққара тізімі бар. Ескі Патшалық жылнамаларының қайдан шыққандығы белгісіз, Палермо тасы ретінде сақталған. Жылнамалар мен Манетон арасындағы айырмашылықтар зор. Жылнамалар тек бесінші династияға дейін жетеді, бірақ оның алғашқы билеушілері Төменгі Мысыр патшалары және Жоғарғы Мысыр патшалары ретінде тізімделген. Ал Манетон грек және египет құдайларын, Гефест пен Гелиос бастап, тізімдейді. Екіншіден, жылнамалар патшалардың іс-әрекеттері туралы жылдық есептер береді, ал Манетонның мұндай егжей-тегжейлі мәлімет беруі екіталай. Жаңа Патшалық тізімдері әрқайсысы өз тізімдерінде таңдаулы: мысалы, Сети I тізімінде бірінші династиядан он тоғызыншы династияға дейінгі жетпіс алты патша бар, гиксостар мен еретик Ахенатонмен байланыстылар алынып тасталған. Саққара патшалар тізімінде, Рамзес II-ге замандас, елу сегіз есім бар, сондай-ақ ұқсас алынып тастаулар бар. Егер Манетон осы тізімдерді қолданған болса, онда ол барлық ақпаратын тек олардан ғана ала алмайды, себебі олардың жазбалары іріктелген. Вербюгге мен Викершам былай дейді: [ ] Бұл тізімдердің мақсаты – парызшыл перғауынның (немесе басқа ғибадат етушінің, Тенри мен оның Саққара тізімі сияқты) өздерінің алдыңғыларын, ата-бабалар ретінде елестетілгендерін, сый-тартулар немесе дұғалар жасаған қасиетті бөлменің қабырғаларын жабу еді. Әр патшалық әулеттің басқа әулеттерден ерекшеленетін осы «ата-бабалар» туралы ерекше дәстүрлі тізімі болды. Бұл тізімдердің мақсаты тарихи емес, діни. Олар толық тізімді беруге тырысып, сәтсіздікке ұшыраған жоқ. Олар мүлдем тырыспайды. Сети мен Рамзес Ахенатонға, Тутанхамонға немесе Хатшепсутке құрбандық шалуға ниеттенген жоқ, сондықтан олардың өмір сүруі белгісіз болғандықтан немесе кең тарихи мағынада әдейі елемегендіктен емес, алынып тасталды. Осы себепті, фараондық патшалар тізімдері Манетонның мақсаттарына сәйкес келмеді, сондықтан біз Манетонды өз есебіне негіздемегені үшін мақтауымыз керек (2000:105). Бұл үлкен стелалар иератикалық жазумен жазылған Турин патшалық канонына (мысалы, Рамзес II-ге замандас Саққараға) қарама-қарсы келеді. Манетон сияқты, ол құдайлармен басталады және Манетонға рух пен стиль жағынан өте ұқсас көрінеді. Бір қызығы, папирустың екінші жағында үкімет жазбалары бар. Вербюргхе мен Викершемнің айтуынша, мемлекеттік кеңсе үшін «келісімшарттар, жалға алу, қарыздар, атақтар және басқа да құралдар (2000:106)» үшін осындай толық тізім қажет болады және сондықтан ғибадатханалардағы патша тізімдері сияқты таңдаулы бола алмайды. Манетон мен Туриннің жазбаларының арасында көптеген айырмашылықтар болса да, ол олардың пішімін білген болуы керек. Ол діни қызметкер (немесе бас діни қызметкер) болғандықтан, ғибадатханадағы барлық жазба материалдарына қол жеткізе алатын. Манетонның патшалар тізімінің нақты қайдан шыққандығы белгісіз, бірақ ол солтүстік, Төменгі Египеттік тізім болғаны анық. Бұл оның Үшінші аралық кезеңнің патшаларын таңдауынан ең анық көрінеді. Манетон Тәніт династиясының жиырма бірінші және жиырма екінші әулетін, Псусеннес I, Аменемоп және тіпті Аменемнису (бес жыл) және Осохор (алты жыл) сияқты қысқа мерзімді патшаларды өз «Эпитомында» тұрақты түрде қамтиды. Керісінше, ол Осоркон III, Такелот III, Харсисе A, Пинедем I және Гераклеополистің Пефтяубасты сияқты Теб патшаларының бар екенін елемеді. Бұл Манетонның өзінің «Эпитомы» үшін негізгі дереккөздерін Нил дельтасы аймағындағы Тәніт негізіндегі жиырма бірінші және жиырма екінші әулеттер бақылаған жергілікті қаланың кітапханасынан алғанын көрсетеді. Орталық және Жоғарғы Египет патшаларының бұл дельта аймағына әсері болған жоқ, сондықтан олар Манетонның патшалар тізімінен алынып тасталды.
[ ] The purpose of these lists was to cover the walls of a sacred room in which the reigning Pharaoh (or other worshiper, as in the case of Tenry and his Saqqara list) made offerings or prayers to his or her predecessors, imagined as ancestors. Each royal house had a particular traditional list of these "ancestors", different from that of the other houses. The purpose of these lists is not historical but religious. It is not that they are trying and failing to give a complete list. They are not trying at all. Seti and Ramesses did not wish to make offerings to Akhenaten, Tutankhamen, or Hatshepsut, and that is why they are omitted, not because their existence was unknown or deliberately ignored in a broader historical sense. For this reason, the Pharaonic king lists were generally wrong for Manetho's purposes, and we should commend Manetho for not basing his account on them (2000:105). These large stelae stand in contrast to the Turin Royal Canon (such as Saqqara, contemporaneous with Ramesses II), written in hieratic script. Like Manetho, it begins with the deities, and seems to be an epitome very similar in spirit and style to Manetho. Interestingly, the opposite side of the papyrus includes government records. Verbrugghe and Wickersham suggest that a comprehensive list such as this would be necessary for a government office "to date contracts, leases, debts, titles, and other instruments (2000:106)" and so could not have been selective in the way the king lists in temples were. Despite numerous differences between the Turin Canon and Manetho, the format must have been available to him. As a priest (or chief priest), he would have had access to practically all written materials in the temple. While the precise origins for Manetho's king list are unknown, it was certainly a northern, Lower Egyptian one. This can be deduced most noticeably from his selection of the kings for the Third Intermediate Period. Manetho consistently includes the Tanite Dynasty Twenty one and Dynasty Twenty two lineage in his Epitome such as Psusennes I, Amenemope and even such short lived kings as Amenemnisu (five years) and Osochor (six years). In contrast, he ignores the existence of Theban kings such as Osorkon III, Takelot III, Harsiese A, Pinedjem I, and kings from Middle Egypt such as Peftjaubast of Herakleopolis. This implies that Manetho derived the primary sources for his Epitome from a local city's temple library in the region of the River Nile Delta which was controlled by the Tanite based Dynasty Twenty one and Dynasty Twenty two kings. The Middle and Upper Egyptian kings did not have any effect upon this specific region of the delta; hence their exclusion from Manetho's king list.
Перғауын есімдерінің көшірмелері
Орта патшалық дәуірінде Мысыр патшаларының әрқайсысының бес түрлі аты болған: «Хор» аты; «Екі бике» аты; «Алтын Хор» аты; преномен немесе «тақ аты»; және номен, туғанда берілген жеке аты (ол «Ра ұлы» деп те аталады, себебі «Са Ре» сөзімен басталады). Кейбір патшалардың осы атаулардың ішінде бірнеше нұсқасы болған, мысалы, Рамсес II әртүрлі уақытта алты «Хор» атын қолданған. Манетонның жазбалары көптеген патшалар тізімдерімен сәйкес келетіндіктен, ол бір немесе бірнеше осындай тізімдерге сүйенгендігі қабылданды, ал ол бұрынғы билеушілердің әртүрлі перғауындық есімдерін қаншалықты білгені белгісіз (сондай-ақ, кейбіреулері үшін баламалы есімдері болған). Әр патшаның барлық түрлі атаулары әлі анықталған жоқ. Манетон бес түрлі атаудың ішінде тұрақты түрде таңдау жасаған жоқ, бірақ кейбір жағдайларда тікелей транскрипция жасау мүмкін болды. Мысырлық Мэн немесе Мени («Ра ұлы» және патшалар тізіміндегі есімдер) Мэнге айналады (ресми түрде бұл перғауын I.1 Нармер – «I» бірінші династияны, ал «1» осы династияның бірінші патшасын білдіреді), ал Менкаухор/Менкахор (тақ және патшалар тізіміндегі есімдер, «Хор» аты Менхау, ал «Ра ұлы» аты «Каиу Хоркайу») Менхер (V.7 Менкаухор) деп транскрипцияланады. Басқалары шағын қысқартуларды қамтиды, мысалы, А'ахеперен Ре (тақ және патшалар тізіміндегі есімдер) Хебронға айналады (XVIII.4 Тутмос II). Тағы бірнешеуінде белгісіз себептермен әріптердің орны ауысқан, мысалы, Таусрет Тоуориске айналды (XIX.6 Twosre/Tausret). Бір жұмбақ – кейбір ерте династиялық патшалардың есімдері, олардың бес атағы болмаса да, бірнеше аты болған. I.3/4 Джер, оның «Ра ұлы» аты Ити, Манетонның I.2 Атотисінің негізі саналады. I.4 Оенепхес, егер оны Джердің «Алтын Хор» атымен, яғни Эннебумен салыстырмаса, жұмбақ болып қалады. Мүмкін, Манетон осы есімді қайталап жазған, немесе оның бізге белгісіз есімнің көзі болған. Соңында, кейбір есімдердің байланысы біз үшін толықтай түсініксіз. V.6 Ратоурес/Ниусерренің толық аты – Set ib tawi Set ib Nebty Netjeri bik nebu Ni user Re' Ini Ni user Re, бірақ Манетон оны Ратоурес деп жазады. Кейбір патшалардың тек бес ресми есімнен басқа да есімдермен белгілі болған болуы мүмкін. Осылайша, Манетонның осы есімдерді транскрипциялау әдісі әртүрлі болғандықтан, есімдердің бастапқы мысырлық формасын қайта құру мүмкін емес. Дегенмен, Манетонның ұзақ есімдерді жазуының қарапайымдығы (жоғарыда қараңыз) олардың Мысыр жерлеріндегі патшалардың алғашқы тізімдері табылып, аударылып, расталғанға дейін артықшылыққа ие болуына себеп болды. Алайда, Манетонның династияларды бөлуі бүгінгі күнге дейін барлық египеттанулық талқылаулардың негізі ретінде қолданылады.
Мазмұны
1-ші том ежелгі заманнан басталып, Мысырдың патшалары ретінде құдайлар мен жартылай құдайларды тізімдейді. Изида, Озирис, Сет немесе Горус туралы әңгімелер осы жерден табылған болуы мүмкін. Манетон есімдерді транслитерацияламайды, бірақ грек тіліндегі балама құдайларды өзінен бұрынғы дәстүр бойынша көрсетеді: (мысырлық) Птах = (грек) Гефест; Изида = Деметра; Тот = Гермес; Хорус = Аполлон; Сет = Тифон; және т.б. Бұл, сырттай ұқсамайтын діндер арасында синкретизмнің қалай дамығанын көрсететін бір кездесу. Одан кейін ол Династиялық Мысырға, бірінші династиядан он біріншіге дейін көшеді. Бұл Ескі Патшалық, Бірінші Аралық Кезең және ерте Орта Патшалық кезеңдерін қамтиды. 2-ші том Он екінші – Он тоғызыншы династияларды қамтиды, оның ішінде Орта Патшалықтың соңы мен Екінші Аралық Кезең (Он бес – Он жеті – гиксостардың басып кіруі), содан кейін олардың қуылғаны және Жаңа Патшалықтың құрылуы (Он сегізіншіден бастап). Екінші Аралық Кезең Иосиф Флавийге ерекше қызығушылық тудырды, ол гиксостарды немесе «бақташы патшаларды» ежелгі израильдіктермен теңестірді, олар соңында Мысырдан шығып кетті (Apion 1.82–92). Ол тіпті «гиксостар» термині туралы қысқаша этимологиялық талқылауды да қосады. 3-ші том жиырмасыншы династиядан басталып, отызыншы династиямен аяқталады (немесе отызыншы бірінші, төменде қараңыз). Саит қайта жандануы жиырма алтыншы династияда орын алса, жиырма жетінші династия Ахеменидтердің Мысыр билігіне араласуын қамтиды. Тағы үш жергілікті династия аталған, бірақ олар парсы билігі кезінде болған болуы керек. Отызыншы бірінші династия үш парсы билеушісінен тұрады, ал кейбіреулер бұл бөлімді кейінірек қосылған деп санайды. Мұса Хорен және Иероним екеуі де Нектанебо II-де («Мысырдың соңғы патшасы» және «Мысыр монархиясының құлауы») аяқталады, бірақ отызыншы бірінші династия Манетоның династия арқылы билікті көрсету схемасына сай келеді. Отызыншы екінші династия Птолемейлерден тұратын болған.
Aegyptiaca әсері
Манетон Мысыр тарихын гректерге өз жұртының тұрғысынан баяндау үшін Птолемей I немесе Птолемей II-нің өтінішімен жазған деген болжам бар. Алайда, осы гипотезаны растайтын ешқандай дәлел жоқ. Егер олай болғанда, "Египтика" сәтсіздікке ұшыраған болар еді, себебі "Геродоттың тарихтары" грек әлемінде стандартты есеп ретінде қала берді. Манетонның жазуына кейбір ұлттық сезімдер түрткі болған болуы мүмкін, бірақ бұл да тек болжау. Дегенмен, ол жазылған кезде Мысыр тарихы туралы толыққанды және салмақты есеп беруге қабілетті болғандығы, Геродоттан әлдеқайда артық екендігі анық. Ол дереккөздерін жинауда бұрынғылардан ерекше толықтық пен жүйелілік танытты. Синцелл да оның маңыздылығын мойындап, Евсевий мен Африканды жазғанда, тіпті "Сотис кітабынан" бөлек куәлік келтірді. Өкінішке орай, бұл материалдың жасанды немесе белгісіз мерзімде жасалған алдау болуы мүмкін. Мензден кейінгі "Сотис" кітабындағы әрбір патша туралы мәлімет Африкан мен Евсевийдің нұсқаларымен үйлеспейді. Манетонды оның баяндамасының фактілерге сәйкестігі бойынша емес, тарихты жазу әдістемесі бойынша бағалау керек, және осы тұрғыдан ол Геродот пен Гесиодтей табысқа жеткен. Қазіргі заманда оның әсері египтологтардың Мысыр патшаларының династияларын бөлу әдісінде көрінеді. Француз саяхатшысы және египтологы Жан-Франсуа Шампольон кездескен иероглифтерді түсіндіруге тырысқанда, Манетонның тізімдерінің көшірмесін бір қолында ұстаған деген әңгіме бар. Көптеген қазіргі ғалымдар патшалардың есімдерін атағанда, қазіргі транскрипцияны да, Манетонның нұсқасын да келтіреді, ал кейде Манетонның есімдері түпнұсқадан да жиі қолданылады. Бүгінде оның династиялық бөлінісі әмбебап түрде қолданылады, және бұл мұрагерлік туралы түсініктерді династиялар немесе үйлер арқылы қарастыру арқылы патшалық генеалогияның барлық дерлік зерттеулеріне сіңіп кетті.
Антисемитизмнің тамыры ретінде
Манетон антисемитизмнің ерте мысалы ретінде көрсетіледі. Манетоның Мысыр тарихы, дәстүрлі Қиссадан шығу оқиғасына қарсы тұрғызылған баяндама ретінде ұсынылуы мүмкін, еврейлерді жағымсыз бейнелейді; Манетоның еврейлерді – немесе мәйісті аурулар мен шопандарды – бейнелеуі анти-иудейлік тақырыптарға толы. Ескі өсиеттегі Қиссадан шығу еврейлердің Мысырдан қашып, өзін-өзі босатуы туралы айтса, Манетон басқаша оқиға баяндайды: Рамзестің ұлы және Сетостың (Сети) әкесі болған Аменофис патшалығында Мысыр, өзінің таза еместігіне байланысты мәйісті ауруларды қуды, содан кейін олар Осарсиф бастаған Мысырға қарсы көтеріліс жасады – кейін ол Моисей екені белгілі болды – ол Мысырға қарсы түрлі заңдар енгізді. Шопандармен бірге олар Мысырды 'жабайы түрде жаулап алды, қалалар мен ауылдарды өртеп, қасиетті жануарларды тірідей қуырып, дін қызметкерлерін және пайғамбарларды олардың қазасын атқарушыларға айналдырды'. Еврейлерге қатысты жағымсыз тақырыптар пайда болды, мысалы, оларды мизантроптық немесе тирандық деп сипаттау. Осарсиф сондай-ақ: "Олар Мысыр құдайларына табынбауы керек, сондай-ақ, олар ең жоғары бағалайтын қасиетті жануарлардың ешқайсысынан бас тартпауы керек" деп жариялады.