Кіріспе

Генрих Ибсеннің пьесасы – Норвегиялық драматург Генрих Ибсеннің пьесасы. Ол дания тілінде жазылған және 1881 жылы жарық көрген, ал алғаш рет 1882 жылы АҚШ-тың Иллинойс штатының Чикаго қаласында дания тілінде қойылды. Ибсеннің көптеген пьесалары сияқты, «Адамдық рухтар» да XIX ғасырдың моральдық нормаларына қатысты өткір сын. Оның тақырыбында дін, жекелей аурулар, инцест және эвтаназия бар, сондықтан ол бірден күшті дау-дамай тудырып, жағымсыз сынға ұшырады. Содан бері бұл пьеса тарихи тұрғыдан «өте маңызды» орын алатын «үлкен пьеса» деп саналады. Театр сыншысы Морис Валенси 1963 жылы былай деп жазды: «Қазіргі заманғы трагедия тұрғысынан алғанда, «Адамдық рухтар» жаңа бағытқа бұрылады. Дәстүрлі трагедия көбінесе моральдық кодексті бұзудың салдарымен айналысады. «Адамдық рухтар», керісінше, оны бұзбаудың салдарымен айналысады». Ибсенге ағылшын аудармашысы Уильям Арчердің пьесаның атауы ретінде «Ghosts» сөзін қолданғаны ұнамады, өйткені даниялық немесе норвегиялық Gengangere «The Revenants» деп аударылуы дұрыс болар еді. 2013 жылы режиссер Ричард Эйр The Guardian газетінде былай деп жазды: «Ибсен сифилис патологиясын дұрыс түсінбегенін, ол Освальдқа «Адамдық рухтар» пьесасында дәрігердің айтқандай, бұл атадан балаға берілетін тұқым қуалайтын ауру деп ойлаған деп жиі айтылады. Бірақ Римде ғалым достары болғандықтан (оның ішінде Дарвинді норвег тіліне аударған ботаник Й.П. Якобсен), ол аурудың жыныстық қатынас арқылы жұғатынын және жүкті әйелдер оны жүкті балаларына жұқтыра алатынын білгені әлдеқайда ықтимал. Ол сондай-ақ әйелдің өзінен бейхабар жүктілікпен ауыруы мүмкін екенін білген, және мүмкін ол Хеленнің өзі жүктілікпен ауыратынын білетінін көрсетуді қалаған шығар. Бұл түсінік мәселесі». (Ибсеннің «Құбыла үйі» пьесасындағы доктор Ранк – бұл сифилис ауруын әкесінен мұра еткен тағы бір кейіпкер.) Атаудың «көріністер» және «қайталанып отыратын оқиғалар» екі мағынасы бар, ағылшынша «Ghosts» атауы осы екі мағынаны толыққанды жеткізе алмайды. Ибсен «Адамдық рухтар» пьесасын 1881 жылдың күзінде жазып, сол жылдың желтоқсан айында жариялады. 1880 жылдың қарашасында Римде тұрып, Ибсен «Құбыла үйінің» жалғасы ретінде жаңа пьеса жазу туралы ойлана бастады. Ол 1881 жылдың жазында Соррентоға барғанда, осы жобаны жан-жақты пысықтады. Ол оны 1881 жылдың қараша айының соңында аяқтап, 13 желтоқсанда Копенгагенде жариялады.

Сценарийге реакция

"Адамдық арбалар" 1881 жылдың 13 желтоқсанында Копенгагенде 10 000 данада жарық көрді. Мәтіннің келесі басылымы тек 1894 жылы жарық көрді. Швециядағы алғашқы қойылым 1883 жылдың 22 тамызында Хельсинборда болды. Бұл пьеса 1891 жылдың 13 наурызында Лондондағы Royalty театрында жеке қойылым түрінде көрсетілді, ол ағылшын тіліндегі тұңғыш көрсетілімі болды. Пьеса баспасөз тарапынан жаңылды. Сол кездегі бір рецензияда "Daily Telegraph" газеті оны "Ибсеннің "Ашық ағын: жағымсыз жара; жария түрде жасалған лас іс; есіктері мен терезелері ашық лазархана; осыратын, жартылай шіріген ұятсыздық; әдеби өліктің майысы" деп сипаттады. 1898 жылы Ибсен Швеция және Норвегия королі Оскар II-ге Ибсеннің құрметіне өткен кешкі ас кезінде ұсынылғанда, король Ибсенге "Адамдық арбалар" жақсы пьеса емес деді. Сәл үнсіздік сақталғаннан кейін Ибсен: "Мажасте, мен "Адамдық арбалар" жазуға міндетті болдым!" деп айқайлады. 1962 жылдың 4 мамырында пьеса Мексика қаласындағы Сала Шопен театрында мексикалық актриса және Голливуд жұлдызы Долорес дель Рионың рөлінде қойылды. "Адамдық арбалар" пьесасының Бродвейдегі қайта қойылымы 1982 жылдың 30 тамызынан 2 қазанына дейін Нью-Йорктегі Брукс Аткинсон театрында өтті, онда Кевин Спейси Освальд рөлінде Бродвейдегі тұңғыш рет сахнаға шықты. Актерлік құрамында Эдвард Биннс, Джон Невилл (сонымен қатар режиссер) Пастор Мандерс рөлінде, Лив Ульманн миссис Альвинг және Джейн Мюррей Регина рөлінде болды. Бұл қойылым алғаш рет 1982 жылдың 19 шілдесінде Вашингтондағы Кеннеди орталығындағы Эйзенхауэр театрында ашылды. Саймон Хиглетт жобалаған және Эдвард Мунктің 1906 жылғы Берлиндегі қойылым үшін жасаған сахналық дизайнынан шабыт алған Ұлыбритания бойынша гастрольдік қойылым 2013 жылдың 19 қыркүйегінде Ұлыбританиядағы Кингстондағы Роуз театрында басталды, ал ресми ашылуы 25 қыркүйекте өтті. Стивен Унвиннің режиссерлігімен қойылған спектакльде Патрик Дрюри Пастор Мандерс, Флоренс Холл Регина, Келли Хантер миссис Альвинг және Марк Куартли Освальд рөлінде ойнады. Ричард Эйрдің бейімдеуі мен режиссерлігімен қойылған спектакльде Лесли Манвилл, Джек Лоуден, Уилл Кин, Шарлин МакКенна және Брайан МакКарди ойнады. Манвилл мен Лоуден өздерінің рөлдері үшін Оливье сыйлығын жеңіп алды; Манвилл сондай-ақ "Критиктер шеңберінің" театр сыйлығын үздік әйел актер сыйлығымен жеңіп алды, ал Лоуден Иан Чарльсон сыйлығын жеңіп алды. Эйр "Evening Standard" сыйлығымен үздік режиссер атанды. Спектакль сондай-ақ "Үздік қайта қойылым" номинациясы бойынша Оливье сыйлығын жеңіп алды және "Үздік режиссер" мен "Үздік жарық дизайны" номинацияларына ие болды. 2014 жылдың 26 маусымында Ұлыбритания мен Ирландияның 275 кинотеатрында көрсетілген 2014 жылдың ақпанында түсірілген спектакль. Спектакльтің радиоға бейімдеуін режиссер Ричард Эйр жасады, ол 2013 жылдың 15 желтоқсанында BBC Radio 3 арнасында көрсетілді және 2015 жылдың 26 сәуірінде қайта көрсетілді. Эйрдің қойылымы 2015 жылдың көктемінде Бруклин музыка академиясында көрсетілді, онда Бен Брантли "The New York Times" газетінде оны "мүмкін, сіз көрген ең жақсы "Адамдық арбалар"" деп атады. 2014 жылы Пекинде Ibsen International тапсырысымен және Қытайдың жаңа толқын театр қозғалысын бастаған Ван Чонгтің режиссерлігімен "Ghosts 2.0" атты қытай-норвегиялық бірлескен өндіріс жасалды. Мультимедиалық қойылым сахнада төрт камераны пайдаланды, көрермендерге әртүрлі перспективалар ұсынды. 2019 жылы Ума Турман Уильямстаун театр фестивалінде қайта қойылымды жетекшілік етті.

Кино және теледидар

"Адамдық арба" бірнеше рет түсіріліп, әртүрлі тілдерде киноға және теледидарға бейімделген. Ол кем дегенде үш рет үнсіз фильм ретінде бейімделді. 1915 жылы Джордж Николс продюсер Д.У. Гриффит үшін осы атпен фильм түсірді. Басты рөлдерде Мэри Алден мен Генри Б. Уолтолл ойнады. Сондай-ақ 1915 жылы Ресейде Владимир Гардин режиссерлігімен және бейімделуімен түсірілді. 1918 жылы итальяндық Milano Films компаниясы "Gli spettri" атты бейімдеуін шығарды, онда Эрмате Дзаккони және оның әйелі Инес Кристина Дзаккони басты рөлдерде ойнады. 1987 жылы BBC телеарнасында Илайджа Мошинскийдің режиссерлігімен көрсетілді, онда Джуди Денч миссис Алвинг, Кеннет Бранаг Освальд, Майкл Гэмбон Пастор Мандерс және Наташа Ричардсон Реджина рөлінде ойнады. 2014 жылы Ричард Эйрдің марапатқа ие болған лондондық сахналық бейімделуі Лесли Манвилл мен Джек Лоуденнің қатысуымен түсіріліп, көптеген кинотеатрларда көрсетілді және оны онлайн көруге болады.