Кіріспе

Норвегия драматургі Хенрик Ибсеннің 19 ғасырдағы театр туындысы. "Брэнд" – норвегия драматургі Хенрик Ибсеннің пьесасы. Бұл 1865 жылы жазылып, алғаш рет 1867 жылғы 24 наурызда Швецияның Стокгольм қаласында қойылған өлеңмен жазылған трагедия. Брэнд – өзі таңдағанның салдарына мойын бұратын және "дұрыс істі" істеуге бейілді дін қызметкері. Ол, ең алдымен, адамның еркіне сенеді және "бар немесе жоқ" қағидасымен өмір сүреді. Сондықтан ол келісімге келуге қиналады, немесе оны дұрыс санамайды. Брэндтің сенімдері оны жалғыз қалдырады, себебі оның төңірегіндегілер сынаққа ұшырағанда, көбінесе оның үлгісін қабылдай алмайды немесе оған ере алмайды. Ол – жас идеалист, оның басты мақсаты әлемді, немесе кеміндегісінде адамдардың жанын құтқару, бірақ ол басқаларды қатал және әділетсіз бағалайды. "Брэнд" сөзі дания, норвегия, швед, неміс және голланд тілдерінде "от" деген мағынаны білдіреді.

Бірінші акті

Таудағы Брэнд әртүрлі адамдармен кездеседі: ұлымен бірге саяхаттап келе жатқан шаруа, қызметінің соңғы күндерін өткізіп жатқан қызы үшін мұздыққа баруға батылы жетпейді; оңай мінезді жас суретші Эйнар және оның келіні Агнес; сондай-ақ, тауларда үлкен шіркеу бар екенін айтатын және үлкен бүркітті іздейтін он бес жасар Герт. Эйнар мен Брэнд бір мектепте оқыған. Брэнд Эйнарды Құдайды "көздерінен ілгері қарай алмайтын" қарт адам ретінде бейнелегені үшін сынап, келекелейді; Брэнд Құдайды жас, батыр құтқарушы ретінде көруді қалайды. Ол адамдардың күнәлары мен кемшіліктеріне немқұрайлы қарауына себеп – Мәсіх құрбандығы арқылы адамзатты біржола тазартып алды деген сенім деп санайды. Брэнд енді кездескен ойлау жолдарымен күресуге ант етеді: жалқаулыққа бой алған ой, тәртіпсіз ой және еркіндікке ұмтылған ой. Ол адамзаттың мақсаты мен болашағы қандай болу керектігін ойлайды.

Екінші акт

Өзі туған жерінде Брэнд зор аштық пен мұқтаждыққа тап болады. Сот өкілі аштық көргендерге нан үлестіреді, ал Брэнд оның қажеттігіне күмән келтіреді. Сосын бір анасы күйеуінің баласы аштықтан өлмейін деп, біреуін өлтіргендігі үшін кешірім сұрап отырғанын айтады. Одан кейін ол өзін-өзі жарақаттады. Ешкім қиын фьордқа баруға батыл бармайды, бірақ Брэнд қайықпен кетеді, және таңқалысы, Агнес оның артынан келеді. Брэнд пен Агнес бірге фьордты кесіп өтеді, сонда ол адам кешірім алады. Бірнеше шаруа оны дін қызметкері ретінде өздерімен бірге тұруға шақырады. Брэнд бұған қарсы тұрады, бірақ олар оның өзі айтқан сөздерін оған қарсы қолданып, көндіреді. Агнес Ибсеннің ең белгілі монологтарының бірінде "ішкі әлемнің тууы" туралы айтады. Ол Эйнардан бас тартып, Брэндті таңдайды. Екінші актінің соңында Брэндтің анасымен танысамыз, және ол мұздың астында, күн көрмейтін, көңілсіз жерде өскенін білеміз.

Үшінші акт

Бірнеше жыл өткен соң, Брэнд пен Агнес ұлы Альфпен бірге тұрады, ол климаттың салдарынан ауыр сырқатқа шалдыққан. Жергілікті дәрігер ұлының денсаулығы үшін оны кетіп қалуға көндіруге тырысады, бірақ ол тартынады. Осы уақытта Брэндтің анасы көз жұмаққа жақын, ал Брэнд оған барлық ақшасын қайырымдылыққа бермесе, ол кешірім алмайтынын айтады. Ол бас тартады, ал Брэнд анасына барудан бас тартады. Ұлының денсаулығы туралы сұраққа дәрігер "адамдықпен қарау дұрыс" дейді, ал Брэнд: "Құдай Өзінің ұлына адамдықпен қарады ма?" деп сұрайды. Ол қазіргі заман стандарты бойынша, Мәсіхтің құрбандығы "дипломатиялық, көктегі жарлыққа" дейін төмендеп кеткенін айтады. Ол "адам" мен "гуманист" болу арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Соңында ол көне бастайды, бірақ шаруалар келіп, одан кетпеуін өтінеді. Содан кейін Герд келіп, ол кетсе, зұлым күштер жеңіске жететінін мәлімдейді. Соңғы шешімді нәрсе – ол ұлының "жалған құдай" екенін айтқанда болады. Ол беріліп, қалады, бұл ұлының өмірін қиюға әкелетінін біле отырып. Ол Агнеске өзі үшін шешім қабылдауын тілейді, ал ол: "Құдайың белгілеген жолмен жүр" деп жауап береді.

Төртінші акт

Ұлының өлімінен кейін Брэнд еншіге үлкен шіркеу салуды қалайды. Ол қайғырудан бас тартады. Агнес өлген ұлының киімдерімен өзін жұбатады. Сот орындаушысы Брэндке қарсы шығып, еншіде оның қолдауы артып келе жатқанын айтады, сондай-ақ кедейлер үйі, түрме және саяси зал сияқты қоғамдық мекемелерді салу туралы өз жоспарларын түсіндіреді. Сот орындаушысы Брэндтің анасы нағыз сүйген адамынан айырылуға мәжбүр болғанын және оның орнына қарт ақшалыға үйленгенін айтады. Кейіннен ол сүйген жігіт рома әйелмен қарым-қатынас жасап, Гердтің дүниеге келуіне себеп болды. Брэнд басқа, сүйіссіздікке толы қарым-қатынастың нәтижесі, ал сот орындаушысы Брэнд пен Гердтің арасындағы рухани байланысқа ұқсас нәрсе бар екенін айтады. Сот орындаушысы кеткеннен кейін, рома әйел келіп, суықтап қалған баласына киім сұрайды (Бұл Рождество алдындағы кеш). Брэнд Агнеске сынақ қояды, ал ол Альфтың барлық киімдерін рома әйелге береді. Осының нәтижесінде Агнес өмірінен бас тартып, "Мен бостандыққа шықтым!" деп айқайлайды. Брэнд бұны қабылдап, Агнес қайтыс болады.

Бесінші акт

Брэнд жаңа шіркеуін салып бітіреді, бірақ оның жаңа шіркеуі әлі де тым кішкентай екеніне сенеді, содан кейін билікке, жергілікті диакен мен сот орындаушысына қарсы шығады. Провост адамдарды "приход арқылы" жұмаққа жеткізу туралы айтады және жеке ойлауды айыптайды. Брэнд оған сарказммен жауап береді. Провост сөзін "адам жанындағы Құдайдың жойылуы" туралы айтумен аяқтайды, оған ол риза екендей көрінеді. Брэнд керісінше, жеке бостандық пен адам жанындағы Құдайдың айқын бейнесін қалайды. Айнар, провосттың достық сөзінен кейін көп ұзамай миссионер ретінде оралады. Ол өмірге деген жаңа көзқарасты қалыптастырған, ол Брэндті қорқытады. Брэнд әйеліне қайғырса, Айнар оның өлімін дұрыс деп санайды, себебі оны әйел-жаулыққа ұшыратушы деп есептейді. Брэнд ақсақалдардың салған ауыр жағдайларына наразылық білдіріп, шіркеудің кілтін фьордқа лақтырып, бүкіл приходпен бірге тауға беттейді. Ол адамдарды "иманды көтеруге" және өмірдің барлық жақтарын қамтитын "шексіз шіркеу" құруға шақырады. Брэнд олардың барлығының барлық адамдарды құлдықтан босату міндетімен дін қызметкері болады дейді. Басқа дін қызметкерлері бұған қарсы шығады, себебі олар енді өз қоғамдарын бақылай алмайды. Брэнд қарапайым халық арасында зор құрметке ие, бірақ сынақ соңында тым қиын болады. Сот орындаушысы оларды үлкен экономикалық мүмкіндіктер (теңізде көп балық) туралы жалған хабар таратып, қайтадан аңғарға көндіреді. Бұрын Брэндты іздеген адамдар енді оны таспен қуалайды. Брэнд күмәнмен, өкінішпен және "келісім рухымен" күресіп жалғыз қалады. Ол рух Агнес екенін айтса да, мойынсұнбайды. Рух адамның күнәсінен құлауы жұмаққа апаратын есікті мәңгілікке жапқанын айтады, бірақ Брэнд сағыну жолы әлі де ашық екенін мәлімдейді. Сонда рух қашып кетеді де: "Өл! Әлем саған мұқтаж емес!" дейді. Брэнд Гердпен қайта кездеседі, ол оны құтқарушы деп ойлайды, бірақ Брэнд оны мойындамайды. Пьесаның соңында Герд оны мұздыққа, өзінің жеке шіркеуіне алып барады, ал Брэнд қайда екенін түсінгенде, "Мұздық соборы" деп атайды. Ол көздерінен жас шығарады. Ойынның басынан бері бүркітті аңғарып жүрген Герд оған оқ атып, үлкен қар көшкінін тудырады, ол ақырында бүкіл аңғарды көмеді. Өлім алдындағы сәтте Брэнд Құдайға: "Құтқарылу адамның еркіне қарамастан бола ма?" - деп айқайлайды. Соңғы сөздерді белгісіз дауыс айтады: "Ол - қайырымдылық Құдайы".

Тақырыптар

Пьеса ерік бостандығы және оның салдарынан туындайтын таңдау туралы тартыс тудырады. Бұл мәселе "Пир Гинт" пьесасында одан әрі зерттеледі. Маңызды тұс – махаббаттың жоқтығы және Мәсіхтің құрбандығы туралы талқылау. Осының салдарынан, Мәсіхке еліктеу пьесаның бір тақырыбы болып саналады (мысалы, Томас Кемпис). Бұл түсініктің кілті Агнес есімінде жатыр, ол анық түрде Agnus Dei, яғни Құдайдың қозысы немесе құрбандық қозысынан шыққан. Брэнд ешкімнен өзінің ісі үшін құрбандық жасауды сұрамайтынын есте ұстаған жөн. Керісінше, оған адал болуды қаласа, ол оларды ескертеді – Агнес жағдайындағыдай. Бірақ ол таңдағанда, Брэнд оған осы таңдаудың моральдық салдары еске салады – ол соңғы, қайту жоқ. Агнес бәрібір тәтті де, ащы да таңдайды. Пьесада христиандық үгілдің нағыз мағынасы және Құдайдың адамзатқа деген мақсаты туралы да талқылау бар. Бір сәтте Брэнд: «Мақсат – Құдайға жазу үшін тақтаға айналу» дейді. Осыған ұқсас ой "Пир Гинт" пьесасында: «Мен қағаз болдым, бірақ ешқашан жазылмадым» деп айтылады. Екі пьесаның тақырыптары тікелей байланысты. "Брэнд" Ибсеннің драматург және автор ретінде танылуына септігін тигізді. Ибсен өзі пьесаның басты кейіпкерін жақсы көріп, Брэндтің «өзінің ең жақсы сәттеріндегі өзі» екенін айтқан.