Кіріспе

1890 жылғы норвегиялық драматург Хенрик Ибсеннің жазған пьесасы. Әлемдік тұңғыш қойылымы 1891 жылдың 31 қаңтарында Мюнхендегі Резиденцтеатрде өтті. Ибсеннің өзі де қатысты, бірақ ол сахна сыртында болды. Пьеса әдеби реализм, XIX ғасыр театры және әлемдік драма жанрларындағы шедевр ретінде мойындалды. Ибсен қазіргі драмаға бет бұрғанға дейін көбінесе реалистік пьесалар жазды. «Хеда Габлер» пьесасы генералдың қызы Хеданың қаламайтын үйге тұтқындалып, бақытсыз некедегі өмірін көрсетеді. Жалпы алғанда, Хеда Габлердің басты кейіпкері театр өнеріндегі ұлы драмалық рөлдердің бірі саналады. Жарияланғаннан кейін бір жыл өткен соң пьеса теріс пікірлер мен сын-есімдерге ұшырады. «Хеда Габлер» Гамлеттің әйелдік нұсқасы деп сипатталған. Хеданың күйеуге шыққан соңғы аты – Хеда Тесман; Габлер – оның бойжеткен аты. Ибсен осы атау туралы былай деп жазды: «Мен осылай атаудың себебі – Хеданы күйеуінің әйелі емес, әкесінің қызы ретінде қарастыру қажеттігін көрсету еді».

Кейіпкерлер

Хедда Тесман (туған есімі Габлер) – Жаңадан үйленген және некелі өмірінен де, өмірінен де көңілі толмаған басты кейіпкер, алғаш рет бір адамның тағдырына әсер етуге тырысады. Ол генерал Габлердің қызы. Ол сән-салтанатқа құмар, бірақ қаржаты жоқ. Джордж (Джорген) Тесман – Хедданың күйеуі, зерттеу және саяхатқа қызығушылық танытатын, сонымен қатар әйеліне ғашық ғалым, бірақ Хедданың манипуляциялық әрекеттерін байқамайды. Джордждың Эйлертпен Хеддаға деген бәсекелестігіне қарамастан, ол мейірімді және көңілді қонақ болып қалады, тіпті Эйлерт мас күйінде жоғалтқан қолжазбасын қайтаруды жоспарлайды. Джулиана (Жулиан) Тесман – Джорджты бала кезінен тәрбиелеген сүйікті әпкесі. Пьесада оны Джули әпкесі деп, ал Джордж – Джу Джу әпкесі деп атайды. Ол Хедда мен оның жүрегінде баланың болуын қатты қалайды. Алдыңғы нұсқада Ибсен оны Мариан Ризинг деп атаған, бұл оның әпкесі (әкесінің кіші жарты қарындасы) және крестная анасы Мариан Паус еді, ол (Ибсеннің әкесімен) Скиенге жақын орналасқан Ризинг шаруашылығында өскен; кейін ол Джулиан Тесман деп аталса да, оның кейіпкері Мариан Паустың үлгісімен жасалған. Теа Элвстед – Хедданың жас сыныптасы және Джорджтың бұрынғы танысы. Теа шаршаған некеде тұр. Сотшы Брак – адал емес отбасылық дос. Соттың құмарлыққа бейім тұлғасы бар екені сезіледі, ол оны Хеддаға бағыттайды. Эйлерт Лёвборг (Ejlert Løvborg) – Джорджтың бұрынғы әріптесі, қазір Джорджпен бірге жарияланым жасау және оқытушылық қызметке қол жеткізу үшін бәсекелесіп жатыр. Эйлерт бір кезде Хеддаға ғашық болған. Ақшасын зияратқа жұмсап, қоғамдағы беделін жойды. Берта (Берте) – Тесманның қызметшісі. Ол әрдайым Хедданы қуантуға тырысады.

Сюжет

Генералдың қызы Хеда жаңа ғана үйіне оралды. Оның күйеуі Джордж Тесман, жас, жігерлі және сенімді ғалым, ол бал айларында зерттеулерін жалғастырды. Пьеса барысында оның оны ешқашан сүймегені, бірақ оған үйленгені анық болады, себебі ол жастық шақтағы бейсабылдық жылдары аяқталды деп ойлады. Джорджтың ғалымдық бәсекелесі Эйлерт Лёвбордың қайта пайда болуы олардың өмірін дүрліктіреді. Эйлерт, жазушы, сонымен қатар, алкоголизмнен емделген, ол осы уақытқа дейін талантын ысырап етті. Хедданың бұрынғы мектептесі Теа Элвстедпен (ол күйеуін тастап кеткен) қарым-қатынасының арқасында Эйлерт жақсару белгілерін көрсетеді және Джордж сияқты бір салада бестселлер жариялайды. Хедда мен Эйлерт жеке сөйлескенде, олардың бұрынғы махаббаттастар екені анық болады. Оның жақында жарық көрген еңбегінің сәттілігі Эйлертті Джордж үшін қауіпті етеді, себебі Эйлерт енді Джордж күткен университет профессоры лауазымына таласады. Джордж пен Хедданың қаржы жағдайы қиын, Жорж Хеддаға ол күткен тұрақты той-думандар мен сәнді үй шаруашылығын қаржылай алмайтынын айтады. Бірақ Эйлертпен кездескеннен кейін, олар оның профессорлық лауазымға үміттенбейтінін, керісінше соңғы жылдарда өзінің шедеврі деп санайтын, жақында жарық көрген жұмысының жалғасы жұмысын жасап жатқанын біледі. Теаның Эйлертке ықпалына қызғанышпен қараған Хедда олардың арасын бұзуға тырысады. Оның ішімдікке құмарлығына қарамастан, ол Эйлертті Джордж пен оның әріптесі судья Бракпен бірге кешке шақырады. Джордж кештен үйге оралып, Эйлерттің мас күйінде жоғалтқан керемет еңбегінің толық қолжазбасын (бірден-бір данасын) тапқанын айтады. Кейін Джордж әпкесі үйіне шақырылып, қолжазбаны Хеддаға қалдырады. Эйлерт Хеда мен Теяны кездестіргенде, ол оларға қолжазбаны әдейі жойғанын айтады. Тея қорқып, бұл Эйлерт пен оның бірлескен жұмысы екені белгілі болады. Хедда Эйлерттің сөзін жоққа шығармайды және Теяны жұбатпайды. Тея кеткеннен кейін, Хедда Эйлертті өзін-өзі өлтіруге итермелейді, оған әкесіне тиесілі тапаншаны береді. Содан кейін ол қолжазбаны өртеп, Джорджқа оны олардың болашағын қамтамасыз ету үшін жойғанын айтады. Эйлерт өзін-өзі өлтіргені туралы хабар келгенде, Джордж мен Тея оның кітабын Эйлерттің жазбаларынан қайта құруға тырысады. Хедда судья Брактан Эйлерттің өлімі ұятты және, мүмкін, кездейсоқ болғанын естігенде таңғалады; бұл "күлкілі және төмен" өлім Хедданың оның үшін елестеткен "әдемі және еркін" өліммен қарама-қайшы келеді. Жағдайды нашарлататыны, Брак тапаншаның қайдан алынғанын біледі. Ол Хеддаға егер ол білгенін айтса, оның айналасында жанжал тууы мүмкін екенін айтады. Хедда Брактың оған билік етуге мүмкіндік алғанын түсінеді. Ол қалғандарын тастап, кішкентай бөлмесіне кіріп, өзін атып өлтіреді. Бөлмедегілер Хедда жай ғана оқ атып жатыр деп ойлайды және олар дыбыстың қайдан келгенін білу үшін іздейді. Пьеса Джордж, Брак және Тея оның денесін тапқанда аяқталады.

Сыншылдық түсінік

Джозеф Вуд Круч Хедда Габлер мен Фрейдті байланыстырады, оның психоанализ бойынша алғашқы еңбегі шамамен он жылдан кейін жарық көрді. Кручтың талдауынша, Габлер – әдебиеттегі толыққанды дамыған невротикалық әйел кейіпкерлерінің біріншісі. Круч мұнымен Хедданың ескіше мағынадағы логикалық та, ақылсыз да емес екенін айтады, яғни оның іс-әрекеттері кездейсоқ және түсіндірілмейтін емес. Оның мақсаттары мен себептерінің өзіндік құпия логикасы бар. Ол қалағанын алады, бірақ ол қалайтыны – қалыпты адамдардың (кем дегенде, ашық түрде) қалауға тиіс нәрсе емес. Мұндай кейіпкердің маңызды тұсы – мақсаттар мен әдістердің құпия, кейде санасыз әлемі бар деген болжам, тіпті құпия құндылықтар жүйесі бар, ол рационалды әлемнен әлдеқайда маңызды болуы мүмкін. Ибсеннің анти-қаһармандықтың бейнесін жасауының нәтижесінде бұл пьеса терең және эмоционалды туынды ретінде қарастырылады. Ибсен сол кездегі психикалық аурулар туралы ғылымның бастапқы дамуына қызығушылық танытты, бірақ қазіргі стандарттар бойынша оны толыққанды түсінбеді. Оның "Үйірлер" (Ghosts) пьесасы да осының мысалы. 19 ғасырдағы қиын жағдайдағы әйелдердің мысалдарына – қысымға ұшыраған, бірақ "қалыпты", еркіндікке ұмтылған кейіпкерлер, зорлық-зомбылыққа немесе сүйіспеншіліксіз қарым-қатынастағы әйелдер, сондай-ақ түрлі органикалық ми аурулары барлар жатады. Ибсен мұндай түсіндірмелерді аяқсыз қалдыруға дайын. Бернард Пари Габлердің іс-әрекеттерін "еркіндікке деген қажеттіліктен туындайды, бұл оның билікке құштарлығы сияқты, адамның тағдырын өзгертуге деген ықыласы сияқты толықтырушы фактор" деп түсіндіреді.

Өндірістер

Бұл пьеса Мюнхендегі Корольдық Тұрғын үй театрында 1891 жылғы 31 қаңтарда сахналанды, онда Клара Хизе Хедда рөлін ойнады, бірақ Ибсен оның өнер көрсету стиліне риза емес екені айтылды. Ибсеннің туындылары халықаралық деңгейде танымал болғандықтан, Копенгагенде жарық көргеннен және Мюнхендегі премьерадан кейін көп ұзамай түрлі елдерде аудармалар мен қойылымдар пайда болды. 1891 жылғы ақпан айында Берлин мен Копенгагенде қойылымдар өтті. 1891 жылғы 20 сәуірде Лондондағы Водевиль театрында пьесаның алғашқы британдық қойылымы болды. Элизабет Робинс басты рөлді ойнады және Марион Леамен бірге режиссерлік жасады, ол Теа рөлінде болды. Робинс сондай-ақ Нью-Йорктегі Бесінші авеню театрында 1898 жылғы 30 наурызда ашылған алғашқы американдық қойылымда Хедда рөлін сомдады. 1899 жылғы ақпанда ол Мәскеу өнер театрының бірінші маусымы аясында Мария Ф. Андрееваның Хедда рөлінде қойылды. 1970 жылдардың басында Айрин Уорт Онтариодағы Стратфорд қаласында Хедда рөлін ойнады, бұл «Нью-Йорк Таймс» газетінің сыншысы Уолтер Керрді «Мисс Уорт, мүмкін, әлемдегі ең жақсы актриса» деп жазуға итермеледі. 1972 жылғы 26 ақпанда «Хедда Габлер» пьесасы Нью-Вик, Хартсхилл, Сток-он-Трент театрында сахналанды. 1973/4 жылдары Корольдік Шекспир компаниясының әлемдік турнесін Тревор Нанн режиссерлік етіп, аударма жасады. Онда Берта рөлінде Пэм Сент Клемент, Эйлерт Ловборг рөлінде Патрик Стюарт, Джордж Тесман рөлінде Питер Эйр, Хедда Тесман рөлінде Гленда Джексон, судья Брак рөлінде Тимоти Уэст, Джулиана Тесман рөлінде Констанс Чепман, миссис Элвстед рөлінде Дженни Линден ойнады. 1975 жылы Нанн режиссерлік еткен және Джексонның басты рөлде ойнаған «Хедда» фильмі жарық көрді, ол үшін Джексон «Оскар» сыйлығына ұсынылды. Британдық драматург Джон Осборн 1972 жылы пьесаның бейімделуін дайындады, ал 1991 жылы канадалық драматург Джудит Томпсон өзінің нұсқасын Шоу фестивалінде ұсынды. Томпсон пьесаны 2005 жылы Торонтодағы Buddies in Bad Times театрында екінші рет бейімдеді, пьесаның бірінші жартысы тоғызыншы ғасырда, ал екінші жартысы қазіргі заманда өтті. 2006 жылдың басында бұл пьеса Лидстегі Батыс Йоркшир ойын үйінде және Ливерпуль ойын үйінде Мэтью Ллойдтың режиссерлігімен, Гиллиан Кернидің басты рөлінде сыншылардан жоғары баға алды. 2009 жылғы қаңтарда Бродвейде қайта қойылым ашылды, онда Мэри Луиза Паркер басты кейіпкер рөлінде, ал Майкл Серверис Джерген Тесман рөлінде ойнады, American Airlines театрында, сыншылардың пікірлері әртүрлі болды. 2005 жылы Лондондағы Альмейда театрында Рихард Эйрдің Эв Бест қатысқан қойылымы жақсы қабылдады, кейіннен ол 11½ апта бойы Йорк герцогының Сент-Мартин-Лейндегі театрына көшірілді. Пьеса Чикагодағы Степпенвольф театрында актриса Марта Плимптонның қатысуымен қойылды. 2009 жылғы сәуірде Веллингтондағы BATS театрында Клэр Керрисонның басты рөлін ойнаған The Wild Duck жаңа Зеландияның модернизацияланған бейімделуі ашылды. Ол «Ибсеннің шеберлігіне ешқандай зиян келтірмей, ерекше түсінікті» деп мақталды. 2011 жылы Тегеранда Вахид Рахбанидің аудармасы мен режиссерлігімен қойылған спектакль тоқтатылды. Вахид Рахбаниді сотқа шақырды, себебі ирандық жаңалықтар агенттігі классикалық драманы сынап, оны «жыныстық құлдықтың» символдары бар «әдепсіз» және «гедонистік» деп сипаттады. 2011 жылғы ақпанда Белградтағы Ұлттық театрда серб қойылымының премьерасы өтті. 2012 жылы Лондондағы «Олд Вик» театрында сахналанған Брайан Фрильдің пьесаға жасаған бейімделуі әртүрлі пікірлер алды, әсіресе басты рөлдегі Шеридан Смит үшін. Бұл пьеса 2015 жылы Мадридтің Мария Герреро театрында қойылды. Аралас пікірлер алған қойылымды Эдуардо Васко режиссерлік етті және испан драматургы Йоланда Паллиннің мәтінін ұсынды, онда басты рөлді Каетана Гийлен Куерво ойнады. «Тони» сыйлығының иегері Иво ван Хоув Лондонның Ұлттық театрында дебют жасады, Ибсеннің шедевр туындысын заманауи стильде қойды. Патрик Марбердің бұл жаңа нұсқасында Рут Уилсон басты рөлде, ал Раф Сполл Брак рөлінде ойнады. 2017 жылы пьесаның балеттік интерпретациясы Норвегияның Ұлттық опера және балет театрында Марит Моум Ауненің режиссерлігімен премьераланды. 2019 жылғы қаңтарда Ричмонд Шекспир қоғамы қоғам тарихында Хедда Габлердің үшінші қойылымын ұйымдастырды. Хедда рөлін Аманда Адамс, ал судья Брэкті Найджел Коул ойнады. 2019 жылғы мамырдан бастап бұл пьеса Варшавадағы Ұлттық театрда қойылды. 2023 жылғы ақпанда бұл пьеса Оңтүстік Кореяның Сеул қаласында Мулае өнер зауытында (문래예술공장) қойылды. Режиссері Сон Сун Хо (송선호) болды.

Бұқаралық ақпарат құралдарының бейімделулері

Пьеса бірнеше рет экранда, үнсіз фильмдер дәуірінен бастап, түрлі тілдерде бейімделді. BBC 1962 жылы пьесаның теледидарлық қойылымын көрсетті, онда Ингрид Бергман, Майкл Редгрейв, Ральф Ричардсон және Тревор Ховард ойнады, ал 1972 жылы Корпорацияның «Айдың пьесасы» атты жобасында Джанет Сузман мен Ян МакКеллен басты рөлдерді сомдады. 1980 жылы Ұлыбританияның коммерциялық ITV арнасында көрсетілген нұсқада Диана Ригг басты рөлде болды. Гленда Джексон Тревор Нанн режиссерлік еткен 1975 жылғы британдық «Хедда» фильміндегі рөлі үшін «Оскар» сыйлығына «Басты әйел рөлі» номинациясы бойынша ұсынылды. 1961 жылы Австралия теледидары үшін де түсірілді. 2004 жылы шыққан американдық кинонұсқасы оқиғаны Вашингтон штатындағы жас ғалымдар қауымдастығына көшірді. 2012 жылғы «Олд Вик» қойылымының Брайан Фриль жасаған бейімдемесі 2013 жылдың 9 наурызында Ұлыбританияда BBC Radio 4 арнасында алғаш рет эфирге шықты. 2014 жылы Мэтью Джон Рита Рамнани, Дэвид Р. Батлер және Саманта Э. Хант қатысқан «Хедда Габлер» спектаклін де қойды. Неміс режиссері Андреас Кляйнерт оқиғаны 21-ші ғасырдың басындағы Германияға бейімдеп, 2016 жылы Сузан Вольф пен Годехард Гизесе ойнаған «Хедда» фильмін түсірді. Қазіргі уақытта Ниа ДаКоста режиссерлік ететін американдық кинонұсқасы түсірілімде.