Саломе трагедиясы

Кіріспе

Оскар Уайльдтың трагедиясы, Оскар Уайльдтың пьесасы

Саломе (фр. Salomé, salɔme) – Оскар Уайльдтың бір актілі трагедиясы. Пьесаның түпнұсқасы алғаш рет 1893 жылы француз тілінде жарық көрді, ал ағылшын тіліне аудармасы бір жылдан кейін жарияланды. Пьесада Ирод Антипастың келін қызы Саломенің Иохананды (Жохан, Креститель Иоанн) азғыруға тырысуы, оның жеті жамылғы биі, Саломенің қоздырысымен Иоханның өлімге кесілуі және Иродтың бұйрығымен Саломенің өлімі бейнеленеді. Алғашқы қойылым 1896 жылы Парижде өтті. Пьесада Киелі кітап кейіпкерлері бейнеленгендіктен, Ұлыбританияда тыйым салынды және 1931 жылға дейін онда көпшілік алдында қойылмады. Пьеса Германияда танымал болды, ал Уайльдтың мәтіні композитор Рихард Штраусқа 1905 жылғы «Саломе» операсының негізі ретінде алынды. Операның халықаралық сәттілігі Уайльдтың түпнұсқа пьесасын көлеңкеледі. Пьеса негізінде фильмдер мен басқа да бейімделулер жасалды.

Ағылшын және басқа аудармалар

Уайльдтың өмірбаясын жазған Оуэн Дадли Эдвардс пьесаның "көрінерінде ағылшын тіліне аударылмайтынын" айтады, Лорд Альфред Дуглас, Обри Бирдсли, Уайльдтың өзі Дугластың нашар жасаған аудармасын түзеген, Уайльдтың ұлы Вивиан Холланд, Джон Поуп, Стивен Беркофф және басқалардың жасаған тыраздарын мысалға келтіреді. Ол сонымен қатар, пьесаның толыққанды әсерін беру үшін француз тілінде оқылып, қойылым қою қажет екенін қорытындылайды. Пьеса жоғары деңгейде сахналанып, Бирдсли салған суреттерімен безендірілді, бірақ Уайльд оларды тым күрделі деп санады. Беардслидің суреттері бар американдық басылымы 1896 жылы Сан-Францискода жарық көрді. 1890 және 1900 жылдары кем дегенде он бір басқа тілге аудармалары жарық көрді, 1893 жылы голланд тілінен бастап 1909 жылы идиш тіліне дейін.

Қысқаша мазмұны

Иоханан (баптист Жақия, түпнұсқа француз мәтінінде Иоханан) Ирод Антипаның сарайының төбесіндегі құдыққа қамалған, өйткені ол Иродтың екінші әйелі Иродиада туралы жауыз пікірлер айтқан. Жас сақшы әскерінің бастығы Иродтың қайын қызы Саломияға таңғалады. Бір хабаршы капитанға егер ол ханшайымға қарап қалса, бірдеңе болуы мүмкін екенін ескертеді. Саломе Иохананның дауысына таңғалады. Ол қақпаның бастығына барып, пайғамбарды көргісі, қолын тигізіп, құдықтың аузын ашуға уәде береді. Жоханнан Иродия мен оның күйеуінің арам істерін әшкерелеп, оларға қарсы шығады. Басында киелі адамды көргенде қорқып, Саломе оған қызығады, оның шашы мен терісіне жанасуына және аузынан сүйгеніне рұқсат беруін сұрайды. Ол өзінің Иродияның қызы екенін айтқанда, Ирод оны "содомдық қыз" деп атайды да, одан қашып қалуға бұйырады. Саломеяның оны тартуға тырысқан барлық әрекеттері сәтсіз аяқталады, ол оны ешқашан аузынан сүймейтінін ант етеді, оны неке адалдығын бұзушының қызы деп қарғайды және оған Иемізді іздеуге кеңес береді. Ол жер асты түрмесіне қайта оралады. Саломеяның басқа еркекке деген құмарлығына төтеп бере алмайтын жас күзетші өзін-өзі өлтіреді. Ирод патша сарайын аралап, айдың ерекше көрінісіне тоқталып, ханшайымды іздеп шығады. Капитанның қанына сіңген кезде, ол кенеттен үрейленіп кетеді. Иродия оның қорқынышын жоққа шығарып, онымен бірге ішке кіруді сұрайды, бірақ Иродтың назары оның ұсыныстарын қабылдамайтын Саломияға қарай бұрылды. Жоханнан құдыққа келіп, Иродияға тағы да айып тақты. Ирод Жоханнанның қасиетті адам екенін және Құдайды көргенін айтып, одан бас тартады. Оның сөздері яһудилердің арасында Құдайдың кім екендігі туралы айтыс тудырды. Жоханнан оны айыптай бергенде, Иродия оны үндетпей тұруға мәжбүр етеді. Ирод Саломеяны өзіне би билеуге шақырады. Қыз бас тартты, бірақ жігіт оған қалаған нәрсесін беруге уәде бергенде, қыз келісті. Анасының өтінішіне мән бермей "Ne dansez pas, ma fille" "Бейіспе, қызым" Саломе жеті перде биін орындайды. Ирод қатты қуанғандықтан, қыздан қандай сыйлық алғысы келетінін сұрайды. Ирод қатты қорқып, Саломаның ұсынысын қабылдамайды, ал Иродия оған қуанады. Ирод басқа сыйлықтар да ұсынып, бірақ Саломия Иродқа берген уәдесін есіне түсіріп, оны қайтадан қайталауға тырысады. Ақыры ол мойындайды. Қазалаушы құдыққа түседі, Саломе өз сыйлығын асыға күтеді. Пайғамбардың басын өзіне әкелгенде, ол Иохананға әлі де тірідей сөйлеп, ақырында оның ерінін сүйді: Ах! Мен сені сүйдім, Джоханнан, мен сені сүйдім. Аузыңызда бір қалың дәм бар еді. Қанның дәмін сезіндіңіз бе? Бірақ, бұл махаббаттың дәмін білдіруі мүмкін. Сүйіспеншілік - бұл бір түрлі дәм, бірақ бұл маңызды ма? Не маңызды? Мен сені сүйдім, Йоканан, мен сені сүйдім. "Мен сенің аузыңды сүйдім, Жоханнан, мен сенің аузыңды сүйдім. Аузыңнан бір ащы дәм татты. Қанның дәмін сезіндім бе? Бірақ, мүмкін, бұл махаббаттың дәмін татып көрген шығар. Махаббат ащы дәмді дейді. Бірақ не болды? не болды? Мен сенің аузыңды сүйдім, Жоханнайым. Саломаның қылығына қатты абыржып, қорқып қалған Ирод жасақшыларға: "Оны алып келіңдер!" - деп бұйырады. "Осы әйелді өлтіріңдер! " деп, оны қалқандарымен қырып тастайды.

Jokanaan (John the Baptist, Iokanaan in the original French text) has been imprisoned by Herod Antipas in a cistern below the terrace of Herod's palace, for his hostile comments about Herodias, Herod's second wife. A young captain of the guard admires the beautiful princess Salome, Herod's stepdaughter. A page warns the captain that something terrible may happen if he continues to stare at the princess. Salome is fascinated by Jokanaan's voice. She persuades the captain to open the cistern so that the prophet can emerge, and she can see him and touch him. Jokanaan appears, denouncing Herodias and her husband. At first frightened by the sight of the holy man, Salome becomes fascinated by him, begging him to let her touch his hair, his skin and kiss his mouth. When she tells him she is Herodias's daughter, he calls her a "daughter of Sodom" and bids her keep away from him. All Salome's attempts to attract him fail, and he swears she will never kiss his mouth, cursing her as the daughter of an adulteress and advising her to seek the Lord. He returns to his underground confinement. The young captain of the guard, unable to bear Salome's desire for another man, fatally stabs himself. Herod appears from the palace, looking for the princess and commenting on the strange look of the moon. When he slips in the captain's blood, he suddenly panics. Herodias dismisses his fears and asks him to go back inside with her, but Herod's attention has turned libidinously towards Salome, who rejects his advances. From the cistern, Jokanaan resumes his denunciation of Herodias; she demands that Herod hand the prophet over to the Jews. Herod refuses, maintaining that Jokanaan is a holy man and has seen God. His words spark an argument among the Jews concerning the true nature of God, and two Nazarenes talk about the miracles of Jesus. As Jokanaan continues to accuse her, Herodias demands that he is silenced. Herod asks Salome to dance for him. She refuses, but when he promises to give her anything she wants, she agrees. Ignoring her mother's pleas – "Ne dansez pas, ma fille" – "Do not dance, my daughter" – Salome performs the dance of the seven veils. Delighted, Herod asks what reward she would like, and she asks for the head of Jokanaan on a silver platter. Horrified, Herod refuses, while Herodias rejoices at Salome's choice. Herod offers other rewards, but Salome insists and reminds Herod of his promise. He finally yields. The executioner descends into the cistern, and Salome impatiently awaits her reward. When the prophet's head is brought to her, she passionately addresses Jokanaan as if he were still alive and finally kisses his lips:
Ah! j'ai baisé ta bouche, Iokanaan, j'ai baisé ta bouche. Il y avait une âcre saveur sur tes lèvres. Était ce la saveur du sang? Mais, peut être est ce la saveur de l'amour. On dit que l'amour a une âcre saveur Mais, qu'importe? Qu'importe? J'ai baisé ta bouche, Iokanaan, j'ai baisé ta bouche. Ah! I have kissed thy mouth, Jokanaan, I have kissed thy mouth. There was a bitter taste on thy lips. Was it the taste of blood? But perchance it is the taste of love. They say that love hath a bitter taste. But what of that? what of that? I have kissed thy mouth, Jokanaan. Herod, frightened and appalled at Salome's behaviour, orders the soldiers, "Tuez cette femme!" – "Kill that woman! ", and they crush her to death under their shields.

Халықаралық

1901 жылы Уайльд қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң, Хедвиг Лахманның неміс тіліне аудармасында Макс Рейнхардт Берлинде «Саломе» пьесасын қойды. Роби Росстың сөзіне сүйенсек, бұл пьеса «Германияда Шекспирді қоспағанда, кез келген ағылшын драматургінің пьесасынан ұзаққа созылған». Пьеса Парижде 1973 жылға дейін қайта қойылмады (дегенмен Рихард Штраустың опералық нұсқасы 1910 жылдан бері онда жиі көрсетілді). Les Archives du spectacle 1973 және 2020 жылдар аралығында Францияда Уайльдтың пьесасының 13 қойылымын тіркеді. «Саломе» рөлінде Эвелин Прер (1923), Шерил Ли (1992) және Мариса Томей (2003) ойнады, ал Ирод рөлінде Аль Пачино 1992 және 2003 жылдары сахнаға шықты. 1960 жылы Токиода Юкио Мисима Коносуке Хинацудың аудармасында жапондық нұсқасын сахналады, ол туралы «Таймс» газеті «Уайльдтың сөздерін он бесінші ғасырғы жапон тілінің өлшенген үлгісіне айналдырды» деп жазды. Кейіннен жапондық қойылым 1996 жылы Токиода және Францияда көрсетілді.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда Лорд Чемберленнің қоғамдық қойылымға рұқсаты әлі берілмегендіктен, алғашқы қойылым 1905 жылғы мамыр айында Лондондағы New Stage Club клубының жеке қойылымында өтті, онда Роберт Фаркхарсонның Ирод рөліндегі ойыны ерекше күшті болды делінген. Миллисент Мёрби Саломе рөлін ойнады, ал Флоренс Фарр режиссерлік жасады. 1906 жылы Әдеби Театр Қоғамы екінші жеке қойылымды ұйымдастырды, Фаркхарсон тағы да Ирод рөлінде ойнады. Чарльз Рикеттстің костюмдері мен декорацияларына жоғары баға берілді, бірақ Росс айтуынша, актерлердің қалғаны мен режиссура нашар болды. 1911 жылы Гаркорт Уильямстың Корт театрындағы қойылымы, онда Аделина Борн Саломе рөлінде ойнады, жағымсыз пікірлерге ие болды. Саломеяның қоғамдық қойылымдарына тыйым 1931 жылға дейін алынбады. Соңғы "жеке" қойылым, сол жылдың басында, Нинетт де Валуа хореографиясымен салынған жеті жамылғы биін көрсетті, және The Daily Telegraph газеті оны "қорқынышты әсерлі" деп бағалады. Савой театрында алғашқы санкцияланған қоғамдық қойылымда Фаркхарсон өзінің Ирод рөлін қайта ойнады, ал шын өмірдегі ана мен қыз – Нэнси Прайс және Джоан Мод Иродиада мен Саломе рөлдерін сомдады. Қойылым жадағай және қызықты емес деп танылды, ал бір сыншы айтқандай, пьеса "сәнділігінен айырылып, орта тапқа ұқсас" болды және Вест-Эндте жиырма жылдан астам уақыт бойы қайта қойылмады. 1954 жылы Лондондағы қайта жаңғырту, австралиялық актер Фрэнк Тринг үшін жасалған, аз әсер етті, ал Линдсей Кемптің 1977 жылғы Roundhouse театрындағы қойылымы ғана Саломеяның сыншылар тарапынан мақталып, кассалық табысқа ие болуын қамтамасыз етті, ол алты ай бойы репертуарда болды. Бұл нұсқа түпнұсқаның еркін бейімделуі болды, онда тек ер адамдар ойнады, француз және ағылшын тілдері кезекпен қолданылды және Уайльдтың диалогтарының үштен бірі ғана пайдаланылды. 2017 жылы Корольдік Шекспир компаниясының "гендерлік ағымды" деп сипатталған қойылымында Саломе рөлін Мэттью Теннисон ойнады.

Сыни қабылдау

Эдуард Стоулиг «Театр және музыка туралы» еңбегінде Уайльдтың Ұлыбританиядағы қатал қарым-қатынасқа наразылық ретінде баспасөздің сын-пікірлері көбінесе мейірімді болғанын хабарлады. Стоулигтің пікірінше, пьеса шағын кейіпкерлердің сөздерін тым көп «күлкілі қайталауларымен» бүлінген жақсы риторикалық туынды болды. Le Figaro газетінде Генри Фукье Стоулигтің пьесаның Флоберге қарызы бар екендігі туралы пікірін бөлісті және оны «романтикалық әдебиеттегі жаттығу, жаман жасалмаған, сәл жалықтыратын» деп санады. La Plume газеті: «Саломеде поэзияның барлық сапалары бар, прозасы өлеңдей музыкалық және ағынмен толы, бейнелер мен метафораларға құрылған» деді. 1892 жылғы «Саломе» пьесасының түпнұсқа қойылымын тыйым салған Лорд Чемберлен кеңсесінің жауапты қызметкері жеке пікір білдірді: «Бұл пьеса Оскар Уайльдтың өзінің француз тілінде жазған туындысы – жартылай Киелі кітаптан, жартылай порнографиядан тұрады. Британдық жұртшылықтың оған қалай қарайтынын көзге елестетіп көріңіз». Ұлыбританиядағы сыншылар көбінесе пьесаны назарға алмады немесе кемсітті. The Times газеті оны «қан мен қатыгездік, ауру, есімнен безген, жек көрінішті және қасиетті мәтіндерді қасиетсіз жағдайларға бейімдеуде өте ұнамсыз» деп сипаттады. The Pall Mall Gazette газеті пьесаның түпнұсқадан алыс екенін айтты: «Саломені оқитын адам дауыстар аралында тұрғандай сезінеді, және оның айналасында достарының сөздерін, жартылай құдайлардың сыбырларын естиді» – әсіресе Готье, Метерлинк және ең бастысы Флобер – «Уайльд мырзаның идеяларында ешқандай жаңалық жоқ; осы идеяларды ұсыну әдісінде де жаңалық жоқ». Нью-Йорк сыншылары пьеса 1906 жылы кәсіби тұрғыда қойылғанда әсерленбеді: The Sun оны «қанды түрде жеңілген» деп атады; The New York Tribune оны «назарға лайық емес декаденттік нәрсе» деп санады. Раби кейінірек сынның «оны әдеби мәтін немесе театрлық аномалия ретінде қарастыруға бейім» екенін айтады. Тарихшы Джон Стоукс «Саломе» британдық театр тарихындағы нағыз Символистік драманың сирек кездесетін мысалы екенін жазады. Символистік авторлар натурализмді қабылдамай, «персонаждардың ішкі әлемін шақыру үшін поэзиялық тіл мен көркем суреттерді» пайдаланды, натурализмнің шектеулерінен тыс «рухани және сезімтал» барлық түрдегі эмоцияларды білдірді.

In Les Annales du théâtre et de la musique, Edouard Stoullig reported that press reviews had been generally benevolent out of protest at the harsh treatment received by Wilde in Britain. In Stoullig's view the play was a good piece of rhetoric marred by too many "ridiculous repetitions" of lines by minor characters. In Le Figaro Henry Fouquier shared Stoullig's view that the piece owed something to Flaubert, and thought it "an exercise in romantic literature, not badly done, a little boring". La Plume said, "Salomé has almost all the qualities of a poem, the prose is as musical and fluid as verse, full of images and metaphors". When banning the original 1892 production of Salome, the responsible official in the Lord Chamberlain's office commented privately, "The piece is written in French – half Biblical, half pornographic – by Oscar Wilde himself. Imagine the average British public's reception of it". In Britain the critics in general either ignored or disparaged the play. The Times described it as "an arrangement in blood and ferocity, morbid, bizarre, repulsive, and very offensive in its adaptation of scriptural phraseology to situations the reverse of sacred". The Pall Mall Gazette suggested that the play was far from original: "the reader of Salome seems to stand in the Island of Voices, and to hear around him and about the utterances of friends, the whisperings of demigods" – particularly Gautier, Maeterlinck and above all Flaubert – "There is no freshness in Mr Wilde's ideas; there is no freshness in his method of presenting those ideas". New York reviewers were not impressed when the play was first professionally produced there in 1906: The Sun called it "bloodily degenerate"; The New York Tribune thought it "decadent stuff, not worthy of notice". Raby comments that later criticism of the play "has tended to treat it either as a literary text or as a theatrical aberration". The historian John Stokes writes that Salome is a rare instance in British theatrical history of an authentically Symbolist drama. Symbolist authors rejected naturalism and used "poetic language and pictorial settings to invoke the inner lives of characters", expressing without the constraints of naturalism all kinds of emotions "both spiritual and sensual".

Тақырыптар мен туындылар

Сыншылар Уайльдтың Израильдің патшалық ақындары ұнатқан бейнелерді пайдалануын, айға жасаған сілтемелерін, жыныстар арасындағы билік күресін бейнелеуін, оның Киелі кітаптағы оқиғадағы кемшіліктерді толтыруын және "жеті жамылғы биін" ойлап табуын талдады. Уайльдтың оқиғасы негізінде бірнеше көркем туындылар жарық көрді, олардың ең танымалсы – Рихард Штраустың сол аттас операсы. Штраус 1902 жылғы қарашада Райнхардтың кішкентай театрында Гертруд Айсолттың орындауында Уайльдтың пьесасын Берлинде көреді. Ол 1903 жылдың жазында операсын жазуға кірісіп, 1905 жылы аяқтады және сол жылы премьерасын өткізді. Хорст Шрёдер сияқты сыншылар, Штраустың пьесасын бейімдеуінің халықаралық сәттілігі "Уайльдтың драмасын бастапқы түрінде сахнадан ығыстырды" деген пікірді айтты. Уайльдтың "Саломеясы" сахнада, экранда және бейнелеу өнерінде көптеген бейімделулерге және интерпретацияларға ие болды. 1908 жылы Санкт-Петербургте Михаил Фокин Глазуновтың музыкасымен және Леон Бакстың декорациясымен пьесаға негізделген балет қойды. Ида Рубинштейн Саломе рөлін сомдады. Кинода "Саломея" алғаш рет 1908 жылы Дж. Стюарт Блэктонның режиссерлігімен американдық үнсіз фильмінде түсірілді, онда Флоренс Лоуренс Саломе, ал Морис Костелло Ирод рөлінде ойнады, содан кейін 1910 жылы итальяндық нұсқасы шықты. Кейінгі бейімделулердің қатарында Теда Бараның қатысуымен 1918 жылғы үнсіз фильм, Чарльз Брайанттың режиссерлігімен 1923 жылғы үнсіз нұсқасында Алла Назимова Саломе, Митчелл Льюис Ирод рөлінде, және 2013 жылғы Аль Пачиноның режиссерлік еткен және басты рөлді орындаған, Джессика Честейннің Саломе рөліндегі дыбыстық бейімделуі бар. Пьесадан алынған үзінділер Кен Расселдің 1988 жылғы "Саломеяның соңғы биі" фильмінде маңызды орын алды.