Кіріспе
Қолмен байланыс жүйесі Signing Exact English (SEE II, кейде Signed Exact English) – ағылшын тілінің сөздік қоры мен грамматикасын нақты бейнелеуге тырысатын қолмен байланыс жүйесі. Бұл, ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде қолданылатын осындай жүйелердің бірі. Ол 1945 жылы ағылшын тіліндегі сөздердің морфемаларына негізделген қолмен жасалған белгілер жүйесі Seeing Essential English (SEE I) жүйесімен байланысты. SEE II өзінің белгілер сөздігінің көп бөлігін американдық қол тілінен (ASL) үлгі алады, бірақ ағылшын тіліндегі сөздің бірінші әрпіне сәйкес келетін қол пішінін пайдалану үшін ASL-де қолданылатын қол пішіндерін өзгертеді. SEE II, ASL сияқты дербес тіл емес, керісінше – тіл үшін, атап айтқанда ағылшын тілі үшін жасалған жүйе.
Signing Exact English (SEE II, sometimes Signed Exact English) is a system of manual communication that strives to be an exact representation of English language vocabulary and grammar. It is one of a number of such systems in use in English speaking countries. It is related to Seeing Essential English (SEE I), a manual sign system created in 1945, based on the morphemes of English words. SEE II models much of its sign vocabulary from American Sign Language (ASL), but modifies the handshapes used in ASL in order to use the handshape of the first letter of the corresponding English word. SEE II is not considered a language itself like ASL; rather it is an invented system for a language—namely, for English.
Тарих
1970 жылға дейін саңыра балалар "тек ауызша" білім алып, сыныпта мұғалімдер мен басқа ересектер қолмен көрсету (аңбау) қолданбаған. 1970 жылдардың басында "толық коммуникация" сыныптарында білім беру құралы ретінде аңбау жиі қолданыла бастады. Американдық қол тілі (ASL) жақында ғана тіл ретінде мойындалды, ал қолмен кодталған ағылшын тілінің түрлері енді ғана ойлап табылды. Дәл ағылшын тілінде (SEE) аңбауды, әсіресе, жасауға үш негізгі себеп себеп болды. Сол кезде саңыра балалардың білім деңгейіне қанағаттанбады, себебі синтаксис және морфологиядағы қиындықтар олардың жазу дағдыларына кері әсер етіп, нашарлатуда. Сонымен қатар, есту қабілеті бар және саңыра балалардың қалыпты тіл дамуы туралы білімі арасындағы айырмашылық байқалды. Соңғысы, сөйлеуді оқу және тек сөйлеуге сүйенудің күмәнділігі туралы алаңдаушылықтар туды. Саңыра оқушылардың сауаттылығы мен басқа да академиялық дағдыларының төмен деңгейіне байланысты қолмен кодталатын аңбау жүйелері жасала бастады. Бірінші қолмен кодталған ағылшын тілі жүйесі (SEE I) саңыра мұғалім Дэвид Энтони басқа саңыра педагогтар мен саңыра балалардың ата-аналарының қатысуымен жасалды. Бұл жүйе қазіргі кезде морфемикалық аңбау жүйесі (ММС) деп аталады. Бұл жүйені Энтони командасының басқа мүшелері жеткіліксіз деп санады, ал саңыра әйел және педагог Герили Густасон бастапқы SEE I командасының басқа мүшелерімен бірге SEE II-ні жасады. SEE II саңыра және есту қабілеті нашар балаларға есту қабілеті бар әріптестерімен бірдей ағылшын тілінде коммуникация жасау мүмкіндігін беру үшін жасалды. Густасен, Пфетцинг және Заволковтың 1972 жылы алғаш рет жариялаған SEE II кітаптар мен басқа материалдар түрінде қолжетімді. SEE II шамамен 4000 аңбаудан тұрады, оның 70-і жалғаулар немесе сөздердің соңғы буындары. Signed English-пен салыстырғанда, SEE II жоғары дамыған моторикалық және когнитивтік функцияларды қамтиды.
Қол пішіндері
Қол пішіні – белгілердің төрт компонентінің бірі және әрбір белгі туралы көп ақпарат береді. Белгілердің екі түрі бар: статикалық және динамикалық. Динамикалық белгілер қол қозғалысын қамтиды, ал қол пішіні бірдей қалуы немесе бір қол пішінінен екіншісіне ауысуы мүмкін. Әдетте, әрбір белгінің мәнін түсіну үшін динамикалық белгінің басында және соңында қол пішіні ғана маңызды болады. SEE жүйесінде шамамен 30-40 қол пішіні анықталған, олардың ASL-ге көп ұқсастықтары бар. SEE II белгілерінің ASL-ден айырмашылығы – түсініктілікті арттыру, әңгімеде қолданылатын ағылшын сөзінің нақты түсінілуін қамтамасыз ету. Мысалы, ASL тілінде "көлік" белгісі екі "S" қолмен жасалады, олар рульді ұстап, жылжытып тұрғандай қимыл жасайды. Бұл рульмен басқарылатын кез келген автомобильді білдіру үшін қолданылады. SEE II-де "көлік" екі "C" қолмен көрсетіледі, бірінің үстіне бірі қойылып, бір-бірінен алыстайды. Басқа көлік түрін көрсету үшін қол пішіні көліктің түрінің бас әрпін қосу арқылы өзгертіледі (мысалы, "van" үшін V, "bus" үшін B, "jeep" үшін J және т.б.). Бұл инициализированный белгі деп аталады, белгінің мағынасы көзделінген ағылшын сөзінің бас әрпімен инициализациялау арқылы нақтыланады. Бұл белгі тілі қолданушыға ағылшын тілінде не айтқысы келетінін дәл көрсетуге мүмкіндік береді.
Қолданылуы
SEE II – бұл сөйлеу тілінің қолмен бейнеленген нұсқасы болғандықтан, SEE II және оның түрлері ағылшын тілін білетіндерге оңай түсінікті болуы мүмкін. Қазіргі таңдағыда, жоғары мектепті бітірген саңыра немесе нашар еститін оқушылардың оқу деңгейі шамамен үшінші немесе төртінші сыныпқа сай келеді. SEE II саңыра оқушылардың оқу дағдыларын жақсарту мақсатында қолданылған. SEE II-де өскен балалар қазір 20-30 жаста және Саңыралар қауымының мүшелері. Американың солтүстік-батысындағы бір мектептің 46 бұрынғы оқушысы арасында жүргізілген шағын сауалнама көрсеткендей, көптеген оқушылар жоғары мектепті бітіріп, колледжге түсқан. Олардың көпшілігі колледжді бітіріп, жұмысқа орналасып, тәуелсіз өмір сүреді (78,8%), көлік жүргізеді (93,3%) және дауыс береді (88,9%). Бұл зерттеуге қатысушылардың шамамен 15%-ы қосымша әлеуметтік жәрдем алады. Hands & Voices атты жақтау тобының пікірінше, SEE II ағылшын тілді ата-аналар мен саңыра балалардың мұғалімдері үшін оңай меңгеріледі, себебі оларға жаңа грамматиканы үйренудің қажеті жоқ, сондай-ақ ол кохлеарлық имплантат қолданатын адамдарға көмектеседі, көріп отырған SEE II қол пішіндерін олардың есту және сөйлеу қабілеттерімен байланыстыруға мүмкіндік береді.
Зерттеу
Signing Exact English қолдануы даулы болғанмен, 2012 жылы доктор Марк Маршарк (Deaf Studies and Deaf Education журналының редакторы) оны мектептерде тыңдау, сөйлеу, ағылшын тілі және оқуға қолдау көрсетудің тиімді құралы ретінде ұсынды. Кейбір саңыра адамдар SEE-ді тиімді қабылдау және қолдану қиындықтарын сезінеді. 1980-ші жылдары туған саңыралар қауымдастығының мүшелері көбінесе белгілі бір ымдау және сөйлеу тәсілдерінде тәрбиеленді және ересек күндері де солай істейді. Ағылшын тілінің кодталған түрлерінен, мысалы SEE II-ден өзгеше, ASL табиғи түрде дамыған тіл болғандықтан, SEE қолданатын балалардың ASL-ді де үйрену мүмкіндігіне ие болуы өте маңызды. Дегенмен, кейбір педагогтар оны саңыра балаларға ағылшын тілінің визуалды формасына қол жеткізуге көмектесетін тәсіл ретінде жақтайды. 2013 жылы "Deaf Studies and Deaf Education" журналында жарияланған зерттеулер SEE-нің көптеген отбасылар үшін үй тілі ретінде қолданылатынын көрсетсе де, ол техникалық тұрғыдан байланыс жүйесі болып табылады. Бұл ымдау тілін қолданушыларға сөздің ортаңғы морфемаларын оқушылар оларды айтқаннан және ымдағаннан кейін жіберуге мүмкіндік береді. Мысалы, "емтихан" ымдау белгісі екі ымнан тұрады: EXAM + TION. Жүйе, "экзамтион" ағылшын тілінде сөз емес екенін ескере отырып, бақылаушының жоғалған бөліктерді толықтыратынын болжайды, және студенттер SEE қолданылатын бағдарламаларда күнделікті түсінікті сөйлеу арқылы осыны көрсетеді (Сиэтл аймағындағы нашар естілетін балаларға арналған Солтүстік-Батыс мектебі). Осылайша, SEE II қолданушысы дұрыс форманы анықтау үшін алдымен ағылшын тілін білуі керек. Кішкентай балаларға қандай ымдардың ағылшын тіліндегі морфемалық өрнектері толық емес екенін оқыту қажет, дәл сол сияқты балалар ағылшын жазу жүйесін үйренгенде де толық емес өрнектер кездеседі, бірақ олардың маңызды мақсаты бар (SEE сияқты). Сонымен қатар, метафоралық тілді қолдану үшін ымдар сөзбе-сөз ағылшын тілінен нақты ағылшын тіліне аударылуы керек. ASL жақтастары SEE II американдық ым тілінің грамматикалық құрылымында қолданылатын тікелей байланыс әдісін алып, оны ағылшын тіліндегі сөздермен және буындармен толтырады, бұл байланысты баяулатып, қарым-қатынас жасайтын серіктерге түсінуді қиындатады деп санайды. Олар SEE II ағылшын тілін оқыту құралы болуы мүмкін екенін, бірақ оны сынып бөлмесімен шектеу керек деп есептейді.
Білім беру мәселесі
Америка Құрама Штаттарында, есту қабілеті нашар немесе саңыр оқушылары бар мұғалімдердің шамамен үштен екісі белгілі бір ым тілі немесе қолмен кодталған жүйе арқылы оқытады; бұл ASL, SEE II, SEE I, немесе Қолмен белгіленген/Мануалды ағылшын тілі, немесе олардың комбинациясын қамтуы мүмкін. Олар SEE II жүйесінің ASL-ді үйренуге кедеріс келтірмейтін, ASL-ге қолдануға болатын практикалық балама екенін айтады, себебі оны туған тілі ағылшын тілі болған адамдар, мысалы, жартылай есту қабілетінің нашарлауы немесе есту қабілетінің бұзылуы жоқ адамдар оңай үйрене алады. Оған қарсылар қолмен кодталған жүйені кеңінен таратудың логистикалық қиындықтарына назар салып, SEE II жүйесінің ASL-ді барлық білім беру мекемелерінде қолдануға ынталандыруға жұмсалатын білім беру ресурстарын құрметтейтіндей артықшылықтары бар екенін жоққа шығарады.