Кіріспе

Бір немесе екі қолды қолдана отырып қарым-қатынас жасау түрі – саусақпен жазу (немесе дактилология) – жазу жүйесінің әріптерін, кейде сандық жүйелерді тек қолдарды пайдалану арқылы бейнелеу. Бұл қол әліпбилері (бармақ әліпбилері немесе қол әліпбилері деп те аталады) есімділерді оқытуда жиі қолданылады және кейіннен көптеген қол тілдерінің бөлігі ретінде қабылданды. Әлемде шамамен қырық қол әліпбиі бар. Тарихи тұрғыдан алғанда, қол әліпбилері шифрлар, есте сақтау құралдары және үнсіз діни орталарда қолданыс тапқан.

Қолмен жазу әліпбиінің түрлері

Қолмен байланыстың басқа түрлері сияқты, саусақтап жазуды көру арқылы немесе сезу арқылы түсінуге болады. Саусақтап жазудың ең қарапайым көру түрі – әріптердің пішінін ауада көрсету, ал ең қарапайым сезу түрі – оларды қолға көрсету. Саусақтап жазу американдық, француздық және ирландтық қол тілдерінде сияқты бір қолмен, немесе британдық қол тіліндегідей екі қолмен жасалуы мүмкін.

Ым тілінде саусақпен жазу

Саусақпен жазу кейбір тілдерге педагогтар енгізген, сондықтан оның құрылымдық ерекшеліктері естімейтін адамдардың тілдеріндегі әдеттегі визуалды және көп деңгейлі белгілерден өзгеше. Көп жағдайда саусақпен жазу тіл мен оны қоршаған ауызша тіл арасындағы байланыс құралы болып табылады. Саусақпен жазу әртүрлі тілдерде әртүрлі мақсаттарда қолданылады. Ол ауызша тілдегі, белгісі жоқ сөздерді көрсету үшін, немесе баса назар аудару, түсіндіру үшін, тіл үйрену немесе оқыту кезінде пайдаланылуы мүмкін. Американдық тілінде (ASL) ресми немесе әңгімелеу кезіндегі ымдарға қарағанда, күнделікті әңгімеде көбірек сөздер саусақпен жазылады. Әртүрлі тілдердегі қауымдастықтар саусақпен жазуды түрлі деңгейде қолданады. ASL-де кездейсоқ қолмен жазудың шамамен 8,7% саусақпен жазылған сөздерден тұрады. Тасман теңізінен арғы жағында Жаңа Зеландия тіліндегі мәтіннің тек 2,5% саусақпен жазылған. Саусақпен жазу 1980 жылдардан бастап ғана Жаңа Зеландия тілінің бір бөлігіне айналды. Бұрын сөздерді әріптерді ауада сызу арқылы жазуға болатын. Шығыс Еуропа тілдерінде саусақпен жазу мектептерден басқа жерде көбінесе қолданылмайды, ал итальян тілінде де саусақпен жазу сирек қолданылады, көбінесе шетел тілінен алынған сөздер үшін. Саусақпен жазуды мүлдем қолданбайтын тілдерге Ката-Колок және Бан-Хор тілдері жатады. Саусақпен жазудың жылдамдығы мен нақтылығы әртүрлі тілдерде әртүрлі болады. Итальян тілінде саусақпен жазылған сөздер салыстырмалы түрде баяу және анық айтылады, ал стандартты британ тілінде (BSL) саусақпен жазу көбінесе жылдам болады, сондықтан жеке әріптерді ажырату қиын, ал сөз қолдың жалпы қозғалысынан түсініледі. BSL әліпбиінің көптеген әріптері екі қолмен жасалады, бірақ бір қол бос болмаған жағдайда, басым қол көзге көрінбейтін екінші қолға саусақпен жаза алады және сөзді қозғалыс арқылы тануға болады. Жазбаша сөздердегідей, сөздің бірінші және соңғы әріптері мен ұзындығы тану үшін ең маңызды факторлар болып табылады. Тілде еркін сөйлейтін адамдар саусақпен жазуды оқығанда әдетте қолға қарамайды, көзбен байланыс жасайды, бұл тілдегі қалыпты жағдай. Саусақпен жазуды үйренушілер көбінесе оны тек перифериялық көру арқылы түсіне алмайды және саусақпен жазуды оқып жатқан адамның қолына тікелей қарауы керек. Көбінесе олар тілді білушіден баяу жазуын сұрайды. Саусақпен жазуды меңгеру үшін жылдар бойы жазу және түсіну тәжірибесі қажет.

Екі қолмен

Британдық ым тілі екі қолмен жазылатын әліпбиді пайдаланады. Көптеген саңырау қауымдастықтар екі қолмен жазылатын әліпбиді қолданады; мұндай әліпбидің бірі британдық ым тілі, австралиялық және жаңа зеландиялық ым тілі (жинап алғанда BANZSL тілдер тобы) қолданушыларымен ортақ, ал екіншісі түрік ым тілінде қолданылады. Кейбір әріптер бейнелі пішіндермен көрсетіледі, ал BANZSL тілдерінде дауысты әріптер саусақ ұштарына бағыттап көрсетіледі. Әріптер басым қолмен жасалады, ол жанасу нүктесінде екінші қолдың үстінде немесе қасында орналасады, ал бағынышты қол басым қол сияқты немесе одан қарапайым пішінде қолданылады. Сол немесе оң қол басым болуы мүмкін. Көзі нашар және есту қабілеті бұзылған адамдарға арналған өзгертілген тактильді нұсқасында, қол қоюшының қолы басым қол рөлін атқарады, ал қабылдаушының қолы бағынышты қолға айналады. Кейбір белгілер, мысалы, әдетте C әрпін білдіретін белгі, бір қолмен жасалуы мүмкін.

Латын әліпбиі

Кейбір жазушылар грек, рим, мысыр және ассириялық алфавиттерді бейнелеу үшін дене мен қолдарды қолданған. Әрине, "бармақ есебі" жүйелері кең таралған және 10 000-ға дейінгі сандарды көрсетуге қабілетті; олар бүгінде де Таяу Шығыстың кейбір аймақтарында қолданылады. "Гематрия" деп аталатын әріптерді сандармен алмастыру және керісінше кең таралған, және бұл екі тәсілдің бірігіп, бармақ есебі әліпбиін жасауы мүмкін. 8 ғасырда Нортумбриядағы Бенедикт монахы Беда сипаттаған ең ерте қол әліпбиі осылай болды. Беда сипаттаған латын және грек бармақ әліпбилерінің нақты мақсаты белгісіз болса да, олардың саңырау адамдармен байланыс үшін қолданылуы ықтимал емес, тіпті Беданың өзі де өмірінің соңында есту қабілетін жоғалтқан болса да. Тарихшы Лоис Брэгг бұл әліпбилердің "тек кітаптық ойын" болғанын айтады. [сурет] 710 жылы Беда сипаттаған бармақ әліпбиі мен санау жүйесінің 1494 жылғы суреті. Грек әліпбиі үш қосымша әріппен, барлығы 27 әріппен, сандардың алғашқы үш бағанында көрсетілген. Бірінші екі баған сол қолда, ал келесі екі баған оң қолда жасалған. Лука Пачоли бармақ әліпбиін жоғарыда көрсетілген түріне өзгертті, онда сол қолдағы 1 және 10 пішіндері оң қолдағы 100 және 1000 пішіндеріне сәйкес келеді. 1938 жылдан бастап Р.А.С. Макалистер және басқа да жазушылар 5 ғасырлық ирландтық Огам жазуының, оның бес санына негізделген әліпби жүйесінің, тіпті Бедадан бұрынғы бармақ әліпбиінен шыққан болуы мүмкін деп болжады. Еуропалық монахтар Беданың заманынан бастап қолмен байланыс түрлерін, соның ішінде әліпбилік ишараларды, бірнеше себептермен пайдаланған: монастырьдағы тыныштыққа берілген уәделерді сақтай отырып байланыс, ауруларға көмек көрсету және есте сақтау құралдары ретінде. Олар құпия немесе жасырын байланыс үшін шифр ретінде де қолданылған болуы мүмкін. Бүгінде қолданылып жүрген көптеген қол әліпбилерінің пайда болуына 16 ғасырдан бастап Испания мен Италиядағы монахтар жариялаған кітаптар ықпал еткен. Сол кезде Бенедикт монахы Фрей Педро Понсе де Леон бай демеушілердің саңырау балаларын оқытуды бастады, кейбір жерлерде мұрагер ретінде заңды тану үшін сауаттылық талап етілді, және қол әліпбилері жаңа мақсат тапты. Олар бастапқыда ең ерте белгілі ауыз-қол жүйелерінің бір бөлігі болды. 1620 жылы Мадридте жарияланған Хуан Пабло Бонеттің саңырауларға арналған алғашқы кітабында саңырау оқушыларды оқуға және сөйлеуге үйрету үшін қол әліпбиін пайдалану туралы егжей-тегжейлі мәлімет берілген. Бұл әліпби 18 ғасырда Париждегі Аббе де л'Эппе саңыраулар мектебінде қабылданды, содан кейін 19 және 20 ғасырларда Парижде білім алған педагогтар арқылы әлемдегі саңыраулар қауымдастығына тарады. Уақыт өте келе, табиғи фонетикалық өзгерістер, жергілікті жазба формаларына арнайы таңбалар немесе диакритикалық белгілердің (кейде екінші қолмен бейнеленеді) бейімделуі және кейбір мәдениеттерде ұятты деп саналатын қол пішіндерінен аулақ болу арқасында өзгерістер пайда болды. Сонымен қатар, Ұлыбританияда қол әліпбилері құпия байланыс, публицистика немесе саңырау адамдармен байланыс сияқты мақсаттарда да қолданылды. 1648 жылы Джон Булвер "Мастер Бэбингтонды" сипаттады, ол қол әліпбиін пайдалануда шебер саңырау адам, "бармақтарының буындарымен жасалған", оның әйелі онымен қараңғыда да, қолмен ишара арқылы оңай сөйлесе алатын. 1680 жылы Джордж Далгарно "Дидаскалокоф" немесе "Саңырау және мылқау адамның ұстазы" атты еңбегін жариялады, онда ол өзінің саңырауларды оқыту әдісін, соның ішінде антропологиялық әліпбиді ұсынды. Чарльз де Ла Фин 1692 жылы дене мүшесіне нұсқау беру оның бірінші әрпін білдіретін (мысалы, Маңдай = B) әріптік жүйені сипаттаған кітап жариялады, ал дауыстылар басқа британдық жүйелердегідей саусақ ұштарында орналасқан. Ол ағылшын және латын тілдері үшін кодтарды сипаттады. Осы ерте британдық қол әліпбилерінің дауыстылары, саусақ ұштарында, қазіргі британдық қол тілінде, австралиялық және жаңа зеландиялық қол тілінде қолданылатын әліпбилерде сақталған. Қазіргі екі қолмен жазылған әліпбидің ең ерте басылған суреттері 1698 жылы Digiti Lingua атты кітапшада пайда болды, оның авторы өзі сөйлей алмаған. Ол қол әліпбиін үнсіздердің де, құпиялылық үшін немесе тек көңіл көтеру үшін де пайдалана алатынын айтты. Оның 9 әрпі ерте әліпбиге, ал қазіргі екі қолмен жазылған әліпбидің 17 әрпі екі жиынды 26 қол пішінінің арасында табылған.