Кіріспе

Жазба тілі, әсіресе халықаралық жиындарда қолданылады. Халықаралық жазба тілі (IS) – Еуропалық Одақ аясында, кейбір БҰҰ конференцияларында, Саңыраулар Олимпиадасы, «Мисс және Мистер Саңыраулар әлемі» және «Евровидение» сияқты шараларда, сондай-ақ саяхаттау және әлеуметтік қарым-қатынас кезінде бейресми түрде қолданылатын пиджин тілі. Тіл білімі мамандары Халықаралық жазба тілі терминінің нақты мағынасы туралы бір пікірге келмейді және тәжірибелік сөздіктер жоқ.

Атау беру

Көбінесе Халықаралық белгілер деп аталатындықтан, кейде Gestuno және Халықаралық жестік тілі (IG) деп те айтылады. Халықаралық жестік тілі (IS) – Мүгедектердің дүниежүзілік федерациясы (WFD) және басқа да халықаралық ұйымдар қолданатын термин.

Тарих

Батыс және Таяу Шығыс елдеріндегі саңырау адамдар 2000 жыл бойы қол тілі арқылы қарым-қатынас жасап келеді. Әртүрлі қол тілдерін білетін саңырау адамдар жиналғанда, бұл байланыстан әртүрлі қол тілінің пайда болуы мүмкін, ол бейресми жеке жағдайда немесе ресми халықаралық жағдайда болсын. Сондықтан 19 ғасырдың басынан бері саңырау адамдар спорттық немесе мәдени шараларда халықаралық қарым-қатынас үшін қосымша қол-ишара жүйесін пайдаланып келді. Халықаралық қол тілі жүйесін стандарттау қажеттілігі 1951 жылы өткен Дүниежүзілік саңыраулар конгресінде талқыланды, сол кезде Әлемдік саңыраулар федерациясы (ДСФ) құрылды. Келесі жылдары, әртүрлі тілдердегі делегаттар бір-бірімен байланысқанда пиджин тілі пайда болды, ал 1973 жылы ДСФ комитеті ("Қол тілдерін біріктіру комиссиясы") стандартталған сөздіктер жинағын жариялады. Олар түрлі елдердегі саңырау адамдардың көп қолданатын, табиғи және оңай қолданылатын белгілерін таңдап алды, тілді үйренуді жеңілдету үшін. Комиссияның 1975 жылы жарық көрген "Гестуно: Саңыраулардың халықаралық қол тілі" кітабында 1470 қол тілі белгісінің тізімі бар. Кейіннен бұл қол тілі саңырау және есту қабілеті бар аудармашылар тарапынан бейресми түрде дамытылды, сондай-ақ грамматикалық ережелерге, әсіресе барлық қол тілдеріне тән лингвистикалық ерекшеліктерге, мысалы, рөл алмастыру, қозғалысты қайталау, қол тілі кеңістігін пайдалану және жіктеуіштерге толықтырулар енгізілді. Сонымен қатар, сөздік біртіндеп түрлі қол тілдерінен алынған иконалық белгілермен және қарыз сөздермен алмастырылды. Gestuno бойынша алғашқы оқу курсы 1977 жылы Копенгагенде естімеушілік мәселелері бойынша V Дүниежүзілік конференцияға аудармашыларды дайындау мақсатында өткізілді. Бұл курс Данияның саңыраулар қауымдастығы мен Копенгаген университетінің ұйымдастыруымен жүзеге асырылды. Курсты Роберт М. Инграм әзірледі және Бетти Л. Инграм, екі американдық аудармашы, саңырау ата-анасы болған, оқыды. Gestuno атауы қолданыстан шығып, ағылшын тілінде осы қол тілінің түрін анықтау үшін International Sign (Халықаралық қол тілі) деген сөз жиі қолданыла бастады. Бұл қазіргі IS-тің Gestuno атымен жарияланған белгілермен көп ортақ емес болуымен байланысты болуы мүмкін.

Сипаттама

Халықаралық ымдау тілі – ортақ ымдау тілі жоқ екі адамның арасында қолданылатын, өте өзгермелі ымдау коммуникациясының түрі ретінде сипатталған. Көптеген сарапшылар IS-ті толыққанды тіл деп санамайды. «Халықаралық ымдау тілі» терминін қолдану, оны стандартталған коммуникация түрі деп қате түсінуге әкелуі мүмкін. Соңғы 30 жылда көптеген ымдар американдық ымдау тілінен алынған. 1973 жылы бір комитет халықаралық ымдау тілінің жүйесін жасап, стандарттады. Олар түрлі ымдау тілдерінен ең түсінікті ымдарды таңдауға тырысты, осылайша тілді естімейтіндер ғана емес, сонымен қатар уақытша басқарушылар мен қарапайым бақылаушылар да оңай үйрене алатын болды. IS аудармашысы Билл Муди 1994 жылғы мақаласында конференцияларда қолданылатын сөздіктер көбінесе Батыс әлемінің ымдау тілдерінен алынғанын, ал Африка немесе Азия ымдау тілдерін білетін адамдарға түсініксіз болатынын атап өтті. Бенси Воллдың 1999 жылғы зерттеуі IS қолданушыларының өз ана тілінен көптеген сөздерді қолданатынын, шетелдіктерге оңай түсінікті болатын ымдардың нұсқаларын таңдайтынын көрсетті. Керісінше, Рейчел Розенсток өзінің Халықаралық ымдау тілі жөніндегі зерттеуіндегі сөздіктердің көп бөлігін көптеген ымдау тілдеріне тән, айқын ымдар құрағанын көрсетті: ымдардың 60%-дан астамы сегізден астам ымдау тілінде де, Халықаралық ымдау тілінде де бірдей формада кездеседі. Бұл IS ымдарының көпшілігі басқа зерттеулерде көрсетілгендей, нақты бір ымдау тілінен алынған емес, керісінше көптеген табиғи ымдау тілдеріне ортақ екенін көрсетеді. IS ымдарының тек 2%-ы ғана IS-ке тән екені анықталды. Қалған 38%-ы – бір ымдау тілінен немесе байланысты ымдау тілдері тобынан алынған («қарыз» сөздер). Халықаралық ымдау тілінің сөздігі қарапайымдалған. Мысалы, IS-де ағылшын тіліндегі who, what және how сөздерінің барлығы да what деп аударылады. Бұл қарапайым сөздіктің тағы бір мысалы – ымның орналасуы. IS сезімді білдіретін ымдар үшін кеуде қозғалыстарын, ал басқа жаққа жасалған ымдар – ойлау процесін көрсетеді. IS үшін сөздіктер жасауға бірнеше әрекеттер жасалған. Алайда, оларда деректерді жинау туралы егжей-тегжейлі ақпарат жоқ, сондай-ақ ымдардың нақты мағынасы мен оларды қалай қолдану керектігі де көрсетілмеген. Бұл тәжірибелік дәлелдердің болмауына байланысты IS-ті оқыту және үйренуде қиындықтар тудырады. IS-те бес санын асып түсетін сандар, ASL-ден айырмашылығы, екі қолмен көрсетіледі.

Грамматика

ИС грамматикасы туралы өте аз мәлімет бар. Супала мен Уэбб (1995) ИС-ті бір түрлі пиджин деп сипаттайды, бірақ ол "әдеттегі пиджинге қарағанда күрделірек және тіпті толыққанды қол тіліне жақын" деген қорытындыға келеді.

Халықаралық белгілер туралы соңғы зерттеулер

IS-тегі белгілерді жеңілдету аудармашылар арасында әртүрлі болуы мүмкін (біреуі ұзақ түсіндірмеден гөрі жеңілдетілген нұсқаны таңдауы мүмкін), сондықтан кейбір ақпарат аударма барысында жоғалуы мүмкін. Ересектер тілі жергіліктік факторларға күшті байланысты болғандықтан, көптеген саңырау адамдар бір-бірінің қолдарын тілмен жасалған белгілерін түсінбейді. Сонымен қатар, белгілердің мәдени ерекшеліктері тіпті мемлекет шегінде де өзгеріп отыруы мүмкін. Мұндай жағдайларда көптеген саңырау адамдар саусақтап жазуға және қолмен көрсетуге немесе мимикаға көшеді, олардың да ұқсас ересектер тілінің ерекшеліктеріне байланысты өз өзгешеліктері бар. Әлемдік Саңыраулар Федерациясы (ӘСФ) жеңілдету және стандарттау мәселелеріне, сондай-ақ белгіні бір мағынаға немесе сөзге шектеу арқылы бастапқы мағынаның барлық табиғи формаларын жоғалту туралы алаңдаушылық білдірді. Этнографиялық зерттеу саңырау адамдар арасында әртүрлі аймақтардан келген саңырау адамдар үшін ересектер тілінің қаншалықты қолжетімді екендігі туралы пікір қақтығыстары бар екенін көрсетеді; алайда, көптеген саңырау адамдар тілдік және басқа да айырмашылықтарға қарамастан, қарым-қатынас жасау үшін үлкен күш жұмсап бағудаларын байқады.