Кіріспе

Олдфрит (Early Modern Irish: Flann Fína mac Ossu; Латынша: Aldfrid, Aldfridus; 14 желтоқсан 704 немесе 705 жылы қайтыс болды) – 685 жылдан өліміне дейін Нортумбрия патшасы болды. Ол Беда, Алкуин және Рипондық Стефан сияқты ерте жазушылардың еңбектерінде зор білімді адам ретінде сипатталған. Оның кейбір шығармалары мен оған жазылған хаттар сақталған. Оның билеуі салыстырмалы түрде тыныш болды, тек ерте Нортумбрия шіркеуінің маңызды тұлғасы епископ Уилфридпен болған даулармен нөмірленді. Олдфрит Нортумбрияның Освиуі мен ирланд ханшайымы Финнен белгісіз күні дүниеге келді. Освиу кейін Нортумбрия патшасы болды, ол 670 жылы қайтыс болды және оның орнын ұлы Эгфрит басты. Олдфрит шіркеуде мансап үшін білім алып, ғалым атанды. Бірақ 685 жылы Эгфрит Нехтансмир шайқасында қаза тапқанда, Олдфрит Хебрид аралдарындағы Ионадан Нортумбрияға қайтарылып, патша болды. VIII ғасырдың басында Олдфриттің билеуі туралы жазған Беда, ол «патшалықтың қираған бақытын, шектеулі аумақта болса да, тиімді түрде қалпына келтірді» деді. Оның билеу кезеңінде Линдисфарн Евангелиясы және Кодекс Амиатин сияқты гиберно-саксон өнерінің туындылары жасалды және бұл Нортумбрияның алтын ғасырының бастауы деп есептеледі.

Негізгі деректер және қосылу

600 жылға қарай, қазіргі Англияның көп бөлігі континенттен келген басып алушылар, оның ішінде англдар, саксондықтар және ютарлар тарапынан жаулап алынған болатын. Англияның солтүстігіндегі екі англосаксон патшалығы – Берникия мен Дейра 605 жылы Берникияның патшасы Этельфрит Дейраны бағындырғанда, біртұтас басшылыққа біріктірілді. 7 ғасыр бойында екі патшалықты кейде бір патша, кейде жеке-жеке басқарды. Біріккен патшалық Нортумбрия патшалығы деп аталды: ол оңтүстіктегі Хамбер өзенінен солтүстіктегі Форт өзеніне дейін созылды. 616 жылы Этельфриттің орнын Дейралық Эдвин Нортумбриялық басқарды. Эдвин Этельфриттің ұлдарын, соның ішінде Нортумбрияның Освальд пен Освиуын де қуды. Екеуі де жер аударылу уақытын солтүстік-шығыс Ирландия мен батыс Шотландияның бір бөлігін қамтитын Дал Риата патшалығында өткізді. Освиу Дал Риатаға келген кезде бала болған, ол ирландтық ортада өсіп, ескі ирланд тілінде еркін сөйлейтін болды және, мүмкін, Уи Неилл әулетінің ханшайымына үйленген болуы мүмкін, шамасы, Фин – Кольман Рихельдің қызы (немесе немересі). Олдфрит осы некеден туған бала, бірақ оның туған күні тіркелмеген. Осылайша ол белгілі ғалым Ценн Фáэлад мак Аиллиланың туысы немесе інісі, және, мүмкін, Линдисфарн епискобы Финанның немере інісі болуы мүмкін. Ирландия заңдары бойынша, Финнің туыстары – солтүстік Уи Нейлдің Cenél nEógain руы – оны тәрбиелеуге жауапты болды. Олдфриттің әкесі мен анасының арасындағы қарым-қатынасты сол кездегі Нортумбриялық шіркеушілер заңды неке деп санамады, ал ол ертеректегі дереккөздерде нағашы қыздың ұлы ретінде сипатталған. 633 жылы Эдвин қайтыс болғаннан кейін Освальд пен Освиу Нортумбрияға оралды және олардың арасында 7 ғасырдың ортасында билік жүргізді. 8 ғасырдағы монах және жылнамашы Беда Освальд пен Освиудың басқа англосаксон патшалықтарына үстемдік еткенін айтады; Освиу жағдайында оның үстемдігі англосаксоннан тыс пикттерге, Дал Риатаның гаелдеріне және қазіргі Солтүстік-Батыс Англия мен Оңтүстік Шотландиядағы көптеген белгісіз және аты жоқ британдық патшалықтарға дейін созылды. 658 жылы Меркияның Вулфхерінің билігінен Освиу билік құрды, бірақ оның билігі 670 жылы қайтыс болғанға дейін жалғасты, сонда екінші әйелі Эанфледтен туған ұлдарының бірі Эггфрит оның орнын басады. Эггфрит Осуиудің Мерция мен оңтүстік патшалықтағы орнын қайтара алмады, 679 жылы Трент өзеніндегі шайқаста Вулфхердің ағасы Этельредтен жеңілді. 684 жылы Эггфрит өзінің генералы Берт басшылығындағы әскерін Ирландияға жіберіп, Брега жазығын қиратты, шіркеулерді қиратып, тұтқындарды алды. Рейдтің мақсаты Олдфриттің таққа деген кез келген талабын қолдамай қалу болуы мүмкін, бірақ басқа да себептер болуы мүмкін. Эггфриттің екі некесі – біріншісі қасиетті қыз Этельтритпен (Қасиетті Одри), екіншісі Эорменбурмен – бала туғызбады. Оның екі ағасы болды: Альфрит, ол 664 жылдан кейін аталмаған, ал Эльфвин, 679 жылы Трент шайқасында қаза тапты. Сондықтан Нортумбриядағы мұрагерлік Эггфриттің өліміне дейін бірнеше жыл бойы анық емес еді. Беданың «Кутберт өмірі» деген еңбегінде Кутберт пен Освиу қызы Уитбидің абысыны Эльфлейд арасындағы әңгіме баяндалады. Эльфлед өзінің мұрагері туралы сұрағанда, оған оны бауыры ретінде жақсы көретінін айтты: «Бірақ, – деді ол, – мен сізге оны қайдан табуға болатынын айтуыңызды сұраймын». Ол: «Осы үлкен де кең теңізге қараңдар, аралдар да, құмдар да осында көп. Құдай осылардың ішінен біреуін Англияға патша етіп тағайындауы мүмкін» деген. Сондықтан ол оның әкесі ұлы деп айтылған [Алдфрит] туралы айтып отырғанын түсінді, ал әдебиетке деген сүйіспеншілігіне байланысты Шотландия аралдарына айдалды. Кейіннен қасиетті деп саналған Катберт Олдфриттің екінші туысы болған (ирландтық санжыралар бойынша), бұл оның монарх ретінде ұсынысының себебі болуы мүмкін. Эггфрит өзінің ағайындысына, пиктер патшасына қарсы жорықта қаза тапты. Бұл соғыс Нортумбриялықтар үшін Нехтансмир деп аталатын шайқаста болды. Беда королева Еорменбур мен Катберт сол күні Карлайлға келгенін және Катберт жеңілістің алдын ала болғанын айтады. Эггфриттің өлімі Этельфриттің ұрпақтарының Нортумбрияға деген қолтаңбасын бұзуға әкелді, бірақ ғалым Олдфрит патша болды, ал Берниция мен Дейраның тақтары біріктірілді. Патшалық ұрпағы бар бәсекелес талапкерлер болған болса да, Олдфриттің билікке кіруіне қарсылық білдіргені туралы дерек жоқ. Ол сондай-ақ Aldfrith's өрлеуі Dál Riata, Uí Néill және Пикттер тарапынан қолдаумен жеңілдетілген деп болжанады, олардың барлығы Эггфритке қарағанда ересек, белгілі Олдфритті қалауы мүмкін. Тарихшы Герман Мойсл, мысалы, былай жазды: «Алдфрит [Нехтансмир шайқасынан] бір жыл бұрын Йонада болды; шайқастан кейін ол Нортумбрияның патшасы болды. Ол, әрине, пикт-далриаталық одақпен тағайындалған болуы керек». Кейіннен 697 немесе 698 жылдары Нортумбриялықтар мен пикттер арасындағы шайқас, онда Берт қаза тапты, Беда мен ирландиялық жылнамаларда тіркелген. Жалпы алғанда, Олдфрит өзінің алдыңғыларының Нортумбрияның көршілеріне үстемдік ету әрекеттерін тоқтатқан сияқты көрінеді.

Олдфриттің Нортумбриясы

Беда Вергилийдің сөздерін қайталап былай деп жазды: «Экгфриттің өлімінен кейін ағылшын мемлекетінің үміті мен күші ‘тейеліп, артқа қарай сырғып, төмендеп кетті». Олдфрит өзінің билігі кезінде Берниция мен Дейраны басқарды, бірақ екі бөлік бөлек қалды және 9-ғасырдың соңында викингтер оларды қайтадан бөлді. Берницияның орталығы кейіннен ағылшын-шотланд шекарасы маңындағы аймақта орналасқан, Линдисфарн, Хексам, Бамбург және Йеверинг маңызды діни және патшалық орталықтар болды. Экгфриттің өлімінен кейін де Берниция қазіргі Шотландияның оңтүстік-шығысының көп бөлігін қамтыды, онда Данбардағы патшалық орталық және Колдингэм мен Мелроуздағы діни орталықтар болды. Солтүстік-батыс Англия мен оңтүстік-батыс Шотландиядағы ерте орта ғасырлар туралы мәліметтер көбінесе түсініксіз, бірақ Олдфрит билігінен кейін көп ұзамай Уитхорн епископы болғандығы белгілі. Йорк, Кэттерик, Рипон және Уитби Дейрадағы маңызды орындар болған сияқты. Нортумбрияның Мерсиямен оңтүстік шекарасы Англия арқылы жүріп, шығыста Хамберден басталып, Оуз және Дон өзендерімен батыста Мерсиге дейін созылған. Кейбір археологиялық дәлелдер, қазіргі Шеффилдке жақын орналасқан Римдік Риг-дика, оның шекара болғандығын, ал шекарадан алшақ үлкен топырақ жұмыстары жасалған қорғаныс құрылыстары болғандығын көрсетеді. Қазіргі Манчестердің оңтүстігіндегі Нико-Дитч осы орайда айтылған, бірақ ол қорғансыз шекара белгісі ғана болған деген де пікір бар. Солтүстік аймақта дәлелдер аз, және билік кіші корольдерде, мүмкін, жергілікті британдық билеушілерде болған көрінеді.

Чиркенемен қарым-қатынастар

Патша, патшалық отбасы және ақсүйектердің басшыларымен бірге шіркеу Нортумбрияда маңызды күш болды. Дін қызметкерлері ғана емес, рухани билік иелері болған, сонымен қатар ірі жер иелері де болды, олар қалалар мен қалашықтары жоқ елдегі ірі шіркеулер мен монастырларда сауданы басқарды. Линдисфарн епископтығын Алдфрит билікке келгенде Кэтберт басқарды; Кэтберттің орнын ирландиялық білімімен көзге түскен, кейіннен Ионаның абысы болған және Пасха дауын аяқтаған, содан кейін Линдисфарн Ізгі хабарларын жазған Эдберт басты. Линдисфарн епископтары кейде Хексам орындығын иеленді, бірақ Алдфрит тұсында оны Кентербери архиепискобы Теодордың шәкірті және қолдаушысы Джон Беверли басқарды. 685 жылы Йорк епископтығын Боса иеленді. 687 жылы Вильфридке епископтық берілді, бірақ 691 жылы Боза Йоркқа оралғанда ол қызметтен алынды. 681 жылы епископ Трумвин үшін құрылған Аберкорн епископтығы Эггфриттің қайтысынан кейін құлдырап, Уиторнның алғашқы белгілі епископы король Цеолвульф тұсында тағайындалды. Маңызды монастырлар Уитбиде, онда белгілі абыстайлар Дейран патшалық отбасының мүшелері болды, Монквермут-Жарроуда, онда Беда монах болды, және Рипонда орналасқан. Алдфриттің жетекші дін қызметкерлері, әсіресе оның жарты қарындасы Эльфледи және өте құрметті епископ Кэтберт қолдаған көрінеді. Ол оңтүстік-батыс англосаксондық Уэссекс корольдігінің Шерборн епискобы болған Альдхелмнің қолынан растау алғандығы белгілі. Альдхелм де Ұлыбританияда, Малмсбериде ирландиялық білім алған. Екеуінің арасында хат алмасу сақталған, Альдхелм Алдфритке жеті санының нумерологиясы туралы трактатын, Epistola ad Acircium жіберген. Алдфритке космография бойынша қолжазба да тиесілі, оны (Беданың айтуынша) ол Монквермут-Жарроудың абысы Цеолфриттен сегіз "хайдқа" бағаланған мүлікпен алмастырып сатып алған. Алдфрит 679 жылдан бастап Иона абысы Адомнанмен жақын дос болды және онымен бірге оқыған болуы мүмкін. 680 жылдары Алдфрит екі рет Адомнанмен кездесті, ол 684 жылы Берт экспедициясында тұтқындалған ирландиялық тұтқындарды босатуды сұрап келді. Олар босатылып, Адомнан Алдфритке өзінің "De Locis Sanctis" ("Қасиетті жерлер туралы") трактатының көшірмесін сыйлады, ол қасиетті жердегі және Александрия мен Константинопольдегі қажырлы орындарды сипаттайды. Беданың айтуынша, Алдфрит Адомнанның еңбегін басқаларға оқу үшін таратқан. Беда Алдфритті ғалым ретінде сипаттады, ал оның білімге деген қызығушылығы оны Пенда сияқты ертедегі англосаксондық жауынгер патшалардан ерекшелендіреді. Ирландиялық дереккөздерде ол "сапиенс" деп сипатталған, бұл латын тілінен алынған "ақылды" деген сөз, ол әдетте нақты шіркеумен байланыстырылмаған ғалымды білдіреді. Бұл оның білім мен даналығының деңгейін көрсетеді, бұл тарихшы Питер Хантер Блэрді Алдфритті философ патшаның Платондық идеалымен салыстыруға итерді. Беда сонымен қатар Алдфрит заманында шіркеудің монастырларды бақылауға аз ұшырағанын, ол бұл практиканы Алдфриттің қайтысынан бастап қолданғанын айтады. Алайда Алдфриттің шіркеумен қарым-қатынасы әрдайым тегіс болған жоқ. Ол Эггфриттен сол кездегі маңызды шіркеу қайраткері Вильфридпен қиын қарым-қатынасты мұра етті. Вильфрид, Йорк епискобы, Эггфриттің әйелі Этельтритті киелі бойдақ болуға көндіргені үшін Эггфритпен жер аударылған болатын. 686 жылы архиепископ Теодордың өтінішімен Алдфрит Вильфридке оралуға рұқсат берді. Алдфриттің Вильфридпен қарым-қатынасы даулы болды; екеуінің арасындағы араздық Алдфриттің кельт шіркеуімен адал болуына байланысты болды, бұл оның жер аударылуының салдары болды. Дау-дамайдың маңызды себебі 677 жылы Теодордың үлкен Нортумбрия епархиясын бөлуіне Вильфридтің қарсылығы болды. Вильфрид жер аударылудан оралғанда, Алдфритпен татуласу Вильфридтің бүкіл солтүстікке епископтық билігін қалпына келтіруге жасаған әрекеттерін Алдфриттің қолдамағанын қамтыды. 691 немесе 692 жылдары олардың арасындағы айырмашылықтар шешілмейтін болды. Вильфридтің өмірбаян жазушысы былай деп жазады: "Бір кезде дана король Алдфрит пен біздің қасиетті епископ арасында тыныштық орнады, одан да жақсы жағдайды көзге елестету мүмкін емес. Содан кейін ашу қайтадан өршіп, жағдай өзгерді. Осылайша олар жылдар бойы бір-бірімен достық және араздық арасында жүріп өтті, ақыры дау-дамайларға толы болды және король Вильфридті Нортумбриядан қуды. Вильфрид өзінің жер аударылуын Мерсияда өткізді, онда ол король Этельредтің берік қолдауына ие болды. 702 немесе 703 жылы Алдфрит Нортумбрияның оңтүстік шекарасындағы Аустерфилдте кеңес шақырды, онда Кентербери архиепискобы Бертвальд және көптеген епископтар қатысты. Вильфридтің Нортумбрияға оралу мәселесі қызу талқыланды және содан кейін епископтар тарапынан қабылданбады. Стивен Рипонның айтуынша, король Алдфрит Вильфридтің шешімді қабылдауға қысым жасау үшін әскерін пайдалануға ұсыныс білдірді, бірақ епископтар оған Вильфридке қауіпсіздік кепілдігі бергенін еске салды. Мерсияға оралғаннан кейін Вильфрид өзінің қарсыластары тарапынан шіркеуден қуылды. Ол Римге сапар шекті, онда ол Папа Иоанн VI-ға жеке басқарылған шағым түсірді. Папа Вильфридтің лауазымдарына қайта орналасуын бұйрықтайтын Алдфритке хаттар жіберді. Алдфрит бұл хаттарды қабылдаудан бас тартты, ал Вильфрид жағдайы нашар болды.

Нортумбрияның алтын дәуірі

Олдфриттің билігі Нортумбрияның алтын ғасырының бастауы саналады, ол 8 ғасырдың соңына дейін жалғасты. Осы кезеңде Нортумбрияда аралдық өнер гүлденді және Линдисфарн Ізгі хабары – бәлкім, Олдфриттің тұсында бастау алған, Беддің ғылыми еңбектері мен континентке ағылшын-саксон миссияларының басталуы осы кезеңнің нәтижесі. Линдисфарн евангелиясы 698 жылдан бері Линдисфарн епископы Эдфриттің еңбегі деп есептеледі. Олар Олдфриттің заманынан жеткен жалғыз суреттелген нортумбриялық қолжазбалар емес. VII ғасырдың соңында Линдисфарнда "Дурхам Эхтернах каллиграфы" деп белгілі болған жазушы да жұмыс істеді, ол Дурхам және Эхтернах евангелияларын жасады. Кодекс Амиатин Мониквермут-Джаррода жасалды, абат Сеолфридтің бұйрығымен, шамамен Олдфриттің қайтысынан кейінгі он жылда. Осы кезеңде Нортумбрияның екі маңызды зергерлік бұйымы сақталған. 1977 жылы Рипон соборының аумағында табылған Рипон зергерлігінің жасалған мерзімін анықтау қиын, бірақ оның сәні мен табылған орны епископ Вильфридпен байланысты болуы мүмкін, оның Рипон шіркеуін безендіруі туралы мәліметтер бар. Епископ Катберттің кеуделік кресті Олдфриттің билігі кезінде, 687 жылы қайтыс болғанда немесе 698 жылы қайта жерленгенде оның қабіріне қойылған, қазір Дурхам соборында сақтаулы. Осы кезеңнен архитектуралық немесе монументальді ескерткіштердің көптеген қалдықтары сақталған жоқ. Бьюкасл, Рутвелл және Хексам кресттері Олдфриттің заманынан кейінгі бір-екі буынға жатады деп саналады. Эскомб шіркеуі – осы кезеңдегі Нортумбриядағы ең жақсы сақталған шіркеу, ол 7 ғасырдың соңына тартады. Морекамб шығанағына қарап тұрған Хейшемдегі қираған шіркеу сәл кейінірек салынған болуы мүмкін. Нортумбрия монеталары Олдфриттің тұсында айналымға түскен деп есептеледі. Алғашқы күміс монеталар, "скеатталар" деп белгілі, практикалық емес алтын "тримсаларды" айырбас құралы ретінде ығыстырды. Осы кезең үшін ерекшелік – Олдфриттің монеталарында ақша соққан адамның есімі емес, ирландтық унциал әрпімен оның аты жазылған. Көбінесе құйрығы тік көтерілген арыстан бейнеленген.

Мұрагерлер, өлім және мұрагерлік

Олдфрит Вессекс королі Инаның қарындасы Кутбурға үйленді; осылайша, бұл неке Олдфритті Англияның ең күшті корольдерінің бірімен одақтастырды. Англо-саксон жылнамасында Алдфрит пен Кутбурдың ажырасқаны және Кутбурдың Уимборн монастырында аббат әйел болғаны жазылған. Алдфрит кем дегенде екі ұлға ие болды, бірақ Кутбур олардың анасы болды ма, жоқ па, белгісіз. 696 немесе 697 жылы туған Осред, Олдфриттің өлімінен кейін болған азамат соғысынан соң таққа отырды. Оффа туралы көп мәлімет жоқ, ол 750 жылы Нортумбрия королі Эдберттің бұйрығымен Линдсфарннан алынып, өлтірілген деп есептеледі. Кейін патша болған Осрик, Олдфриттің ұлы болуы мүмкін, немесе Олдфриттің жартылай бауыры Алхфриттің ұлы болуы да мүмкін. 13 ғасырда Сент-Осананың қабірі деп саналатын қабірдің табылуы Осананың Олдфриттің қызы болғаны туралы болжамға әкелді, бірақ қазіргі тарихшылар бұл пікірді кеңінен қолдамайды. Олдфрит қайтыс болғанға дейін біраз уақыт ауырып, 704 немесе 705 жылдың 14 желтоқсанында көз жұмды. Англо-саксон жылнамасында ол Йоркширдің Шығыс районындағы Дриффилдте қайтыс болғаны айтылады. Мұрагерлік үшін Иадвульф, бастапқыда епископ Вильфрид және Олдфриттің жас ұлы Осредтің қолдаушылары, Берттің туысы Бертфрит басшылығымен күресті. Ирландия жылнамаларындағы Олдфриттің өлімі туралы хабарларда ол Освиудың ұлы Олдфрит деп аталады, бірақ кейінірек жазғандардың кейбіреулері оны Фланн Фина мак Осу деп атаған. Фланн Финаға жатқызылатын даналық әдебиеттері жинағы, Briathra Flainn Fhina Maic Ossu сақталған, бірақ мәтін Олдфритпен замандас емес, өйткені ол орта ғасырлық ирландия тілінде жазылған, ал бұл тіл 10 ғасырға дейін қолданылмаған. Білімді құрметтеу керек. Ақыл-ой ашуды жеңеді. Шындықты қолдау керек. Өтірікті әшкерелеу керек. Әділетсіздікті түзету керек. Дауды шешуге болады. Сараңдықтан безіну керек. Мақтанғану ұмытылуға лайық. Жақсылықты жоғары қою керек.