Кіріспе

11 ғасырдағы Йорк аббаты және архиепископы

сол атқа ие басқа адамдар

Элдред (немесе Олдред; Херефорд епархиясының әкімшісі ретінде, ол уэльстіктерге қарсы күреске қатысып, уэльстік билеуші Груффид ап Лливелинмен келісімге келгенге дейін, шабуыл жасаушылардан екі рет жеңіліске ұшырады. 1060 жылы Элдред Йорк архиепископтығына сайланды, бірақ тағайындалуына папаның келісімін алу қиын болды, ол Йорк және Вустер епископтықтарын бір уақытта иеленбеуге уәде бергенде ғана мүмкін болды. Ол Вустердегі мұрагері ретінде Вулфстанның сайлануын қамтамасыз етуге көмектесті. Архиепископтық қызметі кезінде ол өз епархиясында шіркеулер салып, көркейтіп, дін қызметкерлерін жақсарту үшін дін қызметкерлеріне арналған ережелерді жариялаған синодты өткізді. Кейбір деректерге сәйкес, 1066 жылы Эдуард Мойындаушының қайтысынан кейін, Харольд Годвинсонды Англия королі етіп Элдред тағайындаған. Элдред Харольдты король ретінде қолдады, бірақ Харольд Гастингс шайқасында жеңілгеннен кейін, Элдред Эдгар Этельді қолдады, содан кейін Нормандия герцогы және король Эдуардтың алыс туысы Уильям Жеңімпазды қолдады. Элдред 1066 жылы Рождество күні Уильямды король етіп тағайындады. Уильям Елдредке немесе басқа ағылшын басшыларына толық сенім артпады, сондықтан Элдред 1067 жылы Уильяммен бірге Нормандияға қайта оралуға мәжбүр болды, бірақ ол 1069 жылы қайтыс болған кезде Йоркке оралды. Элдред өз епархиясындағы шіркеулер мен монастырларды сыйлықтармен және құрылыс жобаларымен қолдады.

Ерте өмір

Элдред Англияның батысында дүниеге келген болуы мүмкін, және ол өзінің Уорстер епископы болған Лифингпен туыс болуы мүмкін. Оның Девонширден шыққан отбасының жағдайы жақсы болған болуы мүмкін. Тағы бір туысы – Уилстан немесе Вульфстан, Элдредтің ықпалымен Глостер аббаты болды. Элдред Тависток аббаттығынан кеткеннен кейін де, өліміне дейін аббаттан екі мүлікті иеленуін жалғастырды. 1046 жылы ол Вурстер епископы болып тағайындалды және 1062 жылы отставкаға шыққанға дейін осы лауазымда қалды. Лифингтен кейін епископтыққа ресми түрде кірместен бұрын, ол оның суфраган немесе бағынышты епископы ретінде әрекет еткен болуы мүмкін, өйткені шамамен 1043 жылдан бастап Элдред епископ ретінде куәлік берді, ал 1045 немесе 1046 жылдың басында Сихтрик Тависток аббаты болып аталды. Бұл Уэльс билеушілері Грюффид ап Риддерх, Рис ап Риддерх және Грюффид ап Льюэлин басқарған шабуылға жауап ретінде жасалған экспедиция еді. Элдредтің жорығына ағылшындармен бірге қызмет еткен уэльстік сарбаздардың арасында сатқындық болды, нәтижесінде Элдред жеңіліске ұшырады. 1050 жылы Элдред «патшаның тапсырмасымен» Римге барды, бұл Кредитон епископтығының орталығын Эксетерге көшіруге Папаның келісімін алу мақсатында болды. Нормандық жаулап алудан кейінгі деректерге сенсек, бұл корольдің қажылыққа баруға берген уәдесінен босату үшін де болған болуы мүмкін. Сол жылы Элдред Англияға қайтып келе жатқанда Уэссекс графы Годвиннің ұлы Суэйнмен кездесті және 1046 жылы Леоминстер аббатының абысын ұрлағаны үшін Суэйнды кешірген болуы мүмкін. Элдредтің араласуының арқасында Суэйн аббатты ұрлап, өзінің туысы Беорн Эстритсонды өлтіргені үшін жоғалтқан графтығына қайта ие болды. Элдред Суэйнге тек Годвиннің отбасын қолдағандықтан ғана емес, сонымен қатар Суэйннің графтығы оның епископтығына жақын болғандықтан да көмектесті. 1049 жылы ирландиялық шабуылшылар Гвенттің Грюффид ап Риддерхымен одақтасып, Уск өзені бойында шабуыл жасады. Элдред шабуылшыларды ығыстыруға тырысты, бірақ уэльстіктердің қолынан тағы да жеңіліске ұшырады. Бұл сәтсіздік Элдредтің аймақтағы шабуылдардан қорғайтын күшті графқа мұқтаж екенін көрсетті. Әдетте, Херефорд графы болмаған жағдайда, Херефорд епископы қорғанысқа жетекшілік ететін еді, бірақ 1049 жылы лауазымдағы Этельстан соқыр болғандықтан, Элдред қорғаушы рөлін өз мойнына алды.

Дипломатиялық сапарлар

1051 жылы корольге қарсы көтеріліс жасаған Годвин графының жақтасы болған Элдред үшін бұл соққы болды. Ол Лондондағы корольдік кеңесте Годвиннің отбасының елден қуылуын көрді. Кейін, 1051 жылы, әкесінің заңнан тыс жариялануынан кейін Англиядан қашқан Харольд Годвинсон мен оның бауырларын ұстауға жіберілгенде, Элдред оларды "ұстай алмады немесе ұстағысы келмеді". Элдредтің қамқоршысының жер аударылуы Йорк архиепископы Эльфрик Путтоктың қайтысынан кейін көп ұзамай болды. Йорк пен Ворчестердің арасында ғасырлар бойы тығыз байланыс болды және екі кафедра да көбінесе бір уақытта басқарылды. Эльфрик қайтыс болғаннан кейін Элдред Йорк архиепископы болуға ниеттенген болуы мүмкін, бірақ оның қамқоршысының беделінің төмендеуі корольдің Цинзиге атты корольдік капелланын тағайындауына әкелді. 1053 жылдың соңына қарай Элдред қайтадан корольдің құрметіне ие болды. 1054 жылы король Эдуард Элдредті император Генрих III-нің көмегімен Эдмундтің (1016 жылы билік құрған) ұлы, король Эдуард Исповедниктің ағасы Эдуардты Венгриядан Англияға қайтару үшін Германияға жіберді. Эдмундтың ұлы Эдуард әкесінің қайтысынан және Кнуттың Англия королі болып тағайындалуынан кейін бала кезінде Англиядан кетіп, король Андраш I-мен бірге Венгрияда болды. Бұл миссияда Элдред белгілі бір жетістікке жетіп, бір жыл бойын Кельн архиепискобы Герман II-нің қонағы болған кезде неміс шіркеуінің жұмысын зерттеді. Ол көрген ғимараттарға да таң қалды және кейіннен неміс стильдерін өзінің құрылыстарына енгізді. Алайда, миссияның басты мақсаты Эдуардтың қайта оралуын қамтамасыз ету болды, бірақ Генрих III-нің венгрлермен қарым-қатынасы шиеленіскендіктен, император Элдредке көмектесе алмады немесе көмектесуге дайын болмады. Элдред Эдуардтың тірі екенін және Венгрия сарайында орын алғанын анықтады. Кейбір дереккөздер Элдред император Генрих IV-тің тәж кию рәсіміне қатысқан десе де, бұл мүмкін емес, өйткені Генрих тәж киген күні Элдред Англияда абатты құттықтады. Англияға оралғаннан кейін Элдред Херефорд және Рамсбери кафедраларын басқарды. Британдық хронологияның үшінші басылымының авторлары оның 1056 жылы Херефорд епископы болып тағайындалғанын, 1060 жылы орнынан кеткенге дейін қызмет еткенін айтады, бірақ басқа дереккөздер ол бос болған кезде ғана басқарды немесе 1055 жылдан 1060 жылға дейін Херефорд епископы болды дейді. Элдред Рамсбери епархиясымен оның епископы Герман король Эдуардпен оның епископтық орнын Малмсбери аббаттығына көшіру туралы дауға түскеннен кейін араласты. Герман өзінің епархиясының орнын көшіруді қалады, бірақ Эдуард рұқсат бермеді. Элдред Германның жақын серігі болды. Орта ғасырлық хроникашы Джон Ворчестердің айтуынша, Элдредке Герман Англиядан тыс жерде болғанда Рамсбери кафедрасын басқаруға берілді. Герман 1058 жылы оралып, епископтық қызметін қайта бастады. Элдредтің Рамсбериді басқарғаны туралы заманауи құжаттамалық дәлелдер жоқ. Келіссөздердің егжей-тегжейі жоқ болса да, Груффид ап Льюэллин король Эдуардқа адалдыққа ант берді. Епархия 1055 жылы валликтердің шабуылына ұшырады, ал оның басқаруы кезінде Элдред собор шіркеуін қайта құруды жалғастырды, сондай-ақ собор тарауының құқықтарын қамтамасыз етті. Иерусалимде ол Қасиетті қабір шіркеуіне алтын тостаған сыйлады. Элдредтің Венгрия арқылы саяхаттауының себебі Эдуардтың отбасының Англияға сапарын ұйымдастыру болуы мүмкін. Тағы бір мүмкіндік - ол Венгрияда король Эдуардтың басқа мұрагерлерін іздеуді қалаған. Эдуардтың отбасы Англияға қашан оралғаны, олар Эдуардпен 1057 жылы немесе кейінірек оралған-жоқпыны белгісіз, сондықтан олар Элдредпен 1058 жылы оралған болуы мүмкін. Элдред Ворчестер епископы болған кезінен өте аз құжаттамалық деректер сақталған. Оның қол қойған бес ғана келісімшарты бар, олардың барлығы 1051 жылдан 1053 жылға дейін жасалған. Хемингтің картотекасында екі келісімшарт тек көшірме ретінде сақталған. Элдред шетелде болған кезде Ворчестер епархиясы қалай басқарылғаны белгісіз, бірақ соборлық бөлімнің преоры Вулфстан епархиядағы діни міндеттерді атқарған сияқты. Қаржылық жағынан Евшам жылнамасында 1058 жылы Евшам аббаттығының абысы болған Этельвигтің абыс болғанға дейін Ворчестерді басқарғаны айтылады.

Йорк архиепискобы

1060 жылдың 22 желтоқсанында Йорк архиепископы Цинзидж қайтыс болды, ал 1060 жылдың Рождество күні Элдред Йорк архиепископы болып сайланды. Херефордқа бірден епископ тағайындалғанмен, Вурчестерге ешкім тағайындалмады, және Элдред өзінің бірнеше ізашарлары істегендей, Йоркпен бірге Вурчестерді де сақтап қалуға ниеттенген сияқты. 1061 жылы Элдред Римге барып, архиепископтың билігінің белгісі – паллийді алды. Оған еріп, Нортумбрия графы болған граф Годвиннің тағы бір ұлы Тостиг та саяхат жасады. Уильям Малмсберидің айтуынша, Элдред «падыша Эдуардтың қарапайымдылығын пайдаланып, оның ізашарларының дәстүрін келтіріп, бұрынғы епархиясын сақтап тұрғанда, ақыл-естен гөрі парамен Йорк архиепископтығына қол жеткізді». Бірақ Римге келгеннен кейін оған симония, яки шіркеу қызметін сатып алу, және білімсіздік айыптары тағылды, және Рим папасы Николай II оның Йоркке көтерілуіне қарсы шығып, Вурчестерден де шеттетуге мәжбүр етті. Тағы бір жылнамашы, Джон Вурчестер, Римдегі қиындықтар туралы ештеңе айтпайды, ал Вулфстанның тағайындалуын талқылағанда, Вулфстан дін қызметкерлері мен халықтың еркін және бірауыздан сайлауымен тағайындалғанын айтады. Себебі қандай болса да, 1062 жылы папалық өкілдер Англияға келіп, кеңес өткізгенде Элдред Вурчестерден бас тартты. Бұл 1062 жылы Пасхада болды. Элдредтің орнын Элдред таңдаған Вулфстан басты, бірақ Джон Вурчестер Элдредтің Вулфстан мен Этельвигтің арасынан шешім қабылдау қиын болғанын айтады. Олар Вулфстанның қасиеттілігіне орай оны таңдауға шақырып, ықпал етті. Кентербери архиепископы Стигандтың лауазымы дұрыс болмағандықтан, Вулфстан Элдредтен епископ болып киялауын сұрап, алды. Әдетте, Вулфстан Кентербери архиепископына баруы керек еді, себебі Вурчестер епархиясы Кентербери провинциясына қарасты. Эпископтықтан бас тартса да, Вулфстанның тағайындалуы Элдредке Вурчестер епархиясына ықпалын сақтап қалуға мүмкіндік берді. Элдред Вурчестерге тиесілі бірнеше мүліктерді сақтап қалды. Нормандтардың басып алуынан кейін де Элдред Вурчестердегі кейбір оқиғаларды бақылап отырды, және Нормандтардың басып алуынан кейін Вурчестер қамалын соборға кеңейтуге тырысқан Урс д'Абетоттың әрекетіне қарсы шыққан Элдред болды, Вулфстан емес. Архиепископ болып тұрғанда Элдред Беверлиде құрылыс жұмыстарын жалғастырып, оның ізашары Цинзидж бастаған жобаларды кеңейтті, сондай-ақ өз епархиясындағы басқа шіркеулерді жөндеп, кеңейтті. Сондай-ақ, ол король Эдуард Исповедничтің тұсында дін қызметкерлерін тәртіпке келтіруге және реформа жасауға тырысқан жалғыз епископ болды. 1066 жылға дейін ол дін қызметкерлерінің синодын өткізді.

Едуард Исповедник қайтыс болғаннан кейін

Орта ғасырлық хроникашы Джон Вурчестердің айтуынша, Элдред 1066 жылы король Харольд II-ді таққа отырғызған, бірақ нормандық хроникашылар Стиганді діни қызметкер ретінде көрсеткен. Дегенмен, Стигандтың тәж кигізу рәсімін өткізгендігі туралы аргументтер, осы рәсімді атқарған шіркеу адамын атайтын басқа ағылшын деректерінің болмауына негізделген; барлық нормандық деректер Стиганді төраға ретінде атайды. Қалай болғанда да, Элдред пен Харольд жақын болған, және Элдред Харольдтың патша болуын қолдаған. Ол солтүстік ақсүйектерінің қолдауын алған. Орта ғасырлық хроникашы Джеффри Геймардың айтуынша, Стамфорд Көпірі шайқасынан кейін Харольд Гардрададан алған олжаны Элдредке сеніп тапсырған. Геймар король Харольдтың Вильямның Англияға қонғандығын естігендіктен және оған қарсы тұру үшін оңтүстікке асығуға тиіс болғандығын айтады. Гастингс шайқасынан кейін Элдред Эдгар Этелингті, Эдвардтың ұлын патша етіп көтеруге тырысқан топқа қосылды, бірақ ақырында Беркхамстедте Жеңімпаз Вильямға мойынсұнды. Джон Вурчестердің айтуынша, Эдгарды қолдаған топ Вильям елді шауып жатқанда не істеу керектігін шеше алмады, бұл Элдред пен Эдгардың Вильямға бағынуына әкелді. 1066 жылы Рождество күні Элдред Вильямды патша етіп тағайындады. Вильямның тәж кигізу рәсіміндегі жаңалық – тәж кигізу рәсімінен бұрын Элдред жиналған халықтан, ағылшын тілінде Вильямның патша болып сайлануын қалайтындарын сұрады. Содан кейін Кутанс епискобы да солай істеді, бірақ нормандық француз тілінде. 1068 жылы Уитсун күні Элдред Вильямның әйелі Матильданы тәж кигізді. 1069 жылы солтүстік тегндер Вильямға қарсы көтеріліп, Эдгарды патша етіп орнатуға тырысқанда, Элдред Вильямды қолдауын жалғастырды. 1069 жылы Элдред Йоркке оралды. Ол 1069 жылдың 11 қыркүйегінде қайтыс болды. Бейтстегі нақты сөйлем: "Басқаның оны жылжытудан бас тартуы архиепископтан поэтикалық көне ағылшын қарғысын тартты, ол: «Сені Арс деп атаймын. Құдай сені қарғасын!» деп бастады". 1070 жылы Вестминстерде шіркеу кеңесі өткізіліп, бірнеше епископтар қызметтен алынды. 1073 жылға қарай епископтық орынға тек екі ағылшын адам келді, ал 1087 жылы Вильям қайтыс болған кезде тек біреуі қалды, Вурчестердің Вулфстан II. Элдред өзінің билігіндегі монастырлар мен шіркеулерде тәртіпті қалпына келтіру үшін көп еңбек етті. Ол қоладан, алтыннан және күмістен жасалған «неміс стиліндегі» амвонды қосты, оның үстінде сол материалдардан жасалған қызыл крестпен арка болды; бұл жаулап алудан бұрынғы жылдары маңызды шіркеулерге қосылған сәнді безендірулердің мысалы болды. Ол Кентерберийлік монах Фолкардты Беверлидің әулие Иоаннының өмірін жазуға шақырды. Бұл Элдредтің 1037 жылдан бері қасиетті деп танылған Иоаннға табынуды насихаттауының бір бөлігі болды. Элдред, Pontificale-мен бірге, Кельннен Англияға әкелген Кембридж әндерінің алғашқы қолжазбасын, орта ғасырда танымал болған латындық Голиард әндерінің жинағын әкелген болуы мүмкін. Тарихшы Майкл Лапидж «Коттон Вителлиус Ексия» жинағына енген «Лаудес Региа» әндерін Элдред немесе оның үй ішіндегі біреу жазған болуы мүмкін деп болжайды. Тағы бір тарихшы Х. Дж. Коудри лаудтар Винчестерде жазылған деп дәлелдеді. Бұл мадақтау әндері, мүмкін, Матильданың тәж кигізу рәсімінде орындалған, бірақ Элдред қайтыс болғанға дейін басқа сарай рәсімдерінде де қолданылған болуы мүмкін. Тарихшылар Элдредті «ескі үлгідегі епископ-княз» деп қарастырады. Басқалары оның «Йорк шіркеуін бұрынғы жайпақ күйінен қайтарып алды» дейді. Ол жомарттығымен, дипломатиялық және әкімшілік қабілеттерімен танымал болды. Бір заманауи тарихшы Англо-саксон жылнамасының D нұсқасын құрастырудың артында Элдред тұр деп санайды және оның 1050 жылдары жазылғандығын айтады. Әрине, Элдред осы еңбектің басты тұлғаларының бірі, және оның кеңсе қызметкерінің бірі осы нұсқаны құрастырған болуы мүмкін.