Кіріспе
Словениялық наци, СС офицері және Холокост қылмыскері Одило Лотар Людвиг Глобочник (21 сәуір 1904 – 31 мамыр 1945) – Австрия наци партиясының шенеунігі және Холокост қылмыскері. СС-тің жоғары дәрежелі басшысы Глобочник Майданек, Треблинка, Собибор және Белжец жойғыш лагерьлерінде Холокост кезінде, негізінен поляктардан тұратын шамамен бір жарым миллион еврейді өлтіруді ұйымдастырған «Рейнхард» операциясында басты рөл атқарды. Тарихшы Майкл Аллен оны «ешқашан болған ең жаман ұйымдағы ең жаман адам» деп сипаттады. Глобочник нацистік режимнің жетекші өкілі болғандықтан, Холокостты ғана емес, миллиондаған поляктар мен басқа славяндарды этникалық тазартуды жүзеге асырғандықтан, тарихшылар Глобочниктың славяндық тегіне қызығушылық танытты. Оның тегі словендік, әкесі – словен, ал анасы – жарты серб, жарты хорват. Әкесі офицерлік некеге рұқсат алу үшін қажетті қаражатты жиная алмады және қызметтен кетуге мәжбүр болды. Оған сол кездегі әдет бойынша Императорлық және Корольдік поштада жұмыс берілді. Одилоның анасы Анна (туған тегі Петчинка) Венгрия Корольдігінің Версец қаласында (қазіргі Вршац, Сербия) дүниеге келген; ол жарты серб, жарты хорват болған. 1914 жылы отбасы Триесттен Чеклеске көшті, ал Франц Глобочник Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін қайта әскерге шақырылды. Сол жылы Глобочник әскери мектеп арқылы әскер қатарына қосылды. Соғыс оның әскери білімін уақытынан бұрын тоқтатты. Ол отбасымен Каринтиядағы Клагенфуртқа көшіп барды. Жастық шағында ол словен еріктілерімен, кейін Югослав армиясымен Каринтия соғысында (1918–1919) күрескен Австрияны қолдайтын ерікті жасаққа қосылды. 1920 жылы Каринтиялық плебисцит кезінде ол Австрия мүддесі үшін жасырын үгітші ретінде жұмыс істеді. Кейін ол Жоғары мемлекеттік кәсіптік мектепке (механикалық инженерлік мамандық бойынша) оқуға түсті, онда ол Matura (неміс Abitur-ының австриялық баламасы) емтиханын тапсырып, үздік дипломмен бітірді. Ол отбасын қаржылық жағынан қолдау көрсету үшін теміржол станциясында жүк көтеруші және басқа да жұмыстарда жұмыс істеді. Глобочник алғаш рет 1922 жылы саяси белсенділікке қатысты, ол нацистікке дейінгі Каринтияның жартылай әскери ұйымдарының көрнекті мүшесі болды және свастика тағып жүрді. Ол кезде ол құрылысшы болып жұмыс істеді, Грет Михнермен құдалық жасаған кезде осы жұмысымен танысты. Оның әкесі Эмиль Михнер Каринтияның электр энергиясын тарату компаниясы KÄWAG (Kärntner Wasserkraftwerke AG) директорымен келісіп, Глобочникке техник және құрылыс жұмыстарын қадағалаушы ретінде жұмысқа орналастырды.
Odilo Lothar Ludwig Globocnik (21 April 1904 – 31 May 1945) was a Nazi Party official from Austria and a perpetrator of the Holocaust. A high ranking leader of the SS, Globocnik played a leading role in Operation Reinhard, the organized murder of around one and a half million Jews, mostly of Polish origin, during the Holocaust in the Majdanek, Treblinka, Sobibór and Bełżec extermination camps. Historian Michael Allen described him as "the vilest individual in the vilest organization ever known". Because Globocnik was a leading Nazi official, and perpetrator of not only the Holocaust but the ethnic cleansing of millions of Poles and other Slavs, historians have been interested in accounts of Globočnik's Slavic ancestry – his surname is Slovenian – with his father being Slovenian while his mother was half Serbian and half Croatian. His father was unable to save enough money required to get an officer's marriage permission and had to leave the service. As was the practice at this time, he was given a job in the Imperial and Royal Mail. Odilo's mother Anna, née Petschinka, was born in Versecz, Kingdom of Hungary (now Vršac, Serbia); she was half Serbian and half Croatian. In 1914, the family left Trieste for Cseklész, where Franz Globočnik was recalled to active duty after the outbreak of the First World War. The same year, Globočnik joined the army, via a military school. The war ended his military education prematurely. He moved with his family to Klagenfurt in Carinthia. There as a teenager, he joined the pro Austrian volunteer militia fighting Slovene volunteers and, later, the Yugoslav Army during the Carinthian War (1918–19). In 1920, he worked as an underground propagandist for the Austrian cause during the Carinthian Plebiscite. He later enrolled at the Höhere Staatsgewerbeschule (a higher vocational school for mechanical engineering), where he passed his Matura (the Austrian equivalent of the German Abitur) and graduated with honours. He worked as a porter at the railway station, among other jobs, to help financially support his family. Globočnik first became politically active in 1922, when he became a prominent member of pre Nazi Carinthian paramilitary organisations and was seen wearing a swastika. At the time, he was a building tradesman, introduced to his job while engaged to Grete Michner. Her father, Emil Michner, had talked to the director of KÄWAG (Kärntner Wasserkraftwerke AG), an electricity distribution company of Carinthia, and secured Globočnik a job as a technician and construction supervisor.
Славяндық тегі
Саясатқа қадам басқаннан кейін Глобочник өзінің славян тегі мен әулеті үшін неміс және халықаралық БАҚ-тың сындарына ұшырады, себебі нацистер (Глобочниктің өзі де соның ішінде) славяндарға қатысты өте қатыгез расизм танытқан. Глобочник өзінің «германдық тегінен» екенін әрдайым қатаң түрде мойындап келді. Нацистік нәсілдік жіктеуде славяндар «адамнан төмен» (Untermenschen) саналды және нәтижесінде нацистік Германияның құл еңбегі мен геноцидіне ұшырады. Ол әкесінің әкесінің «арий» болғанын, бірақ «мәдени тұрғыдан славяндыққа» ұшырағанын, алайда «германдық қанының» сақталғанын айтты. Тарихшылар мұны көбінесе алдау амалы деп есептейді. 2004 жылы Глобочник туралы жазылған өмірбаянында тарихшы Грегор Йозеф Краньцтің бірінші тарауының барлығы Глобочниктің тегіне қатысты пікірталасқа арналды. Оның сөзінше, Глобочниктің тегі үшін басқа нацистер оны мазақ еткен, себебі нацистер славяндарды «адамнан төмен» (Untermenschen) деп санаған. Алайда, Глобочник Генрих Гиммлер сияқты ықпалды және жоғары лауазымды одақтасқа ие болғандықтан, ол басқа нацистерден қорғалды, ал Гиммлер оның арий тегінен екенін және оның тегінің «славяндықтану» нәтижесінде пайда болғанын айтып оны қорғады. 2004 жылы тарихшы Джозеф Попжечный Глобочник туралы жазылған өмірбаянында осы оқиғаның сенімді болуы мүмкін екенін айтты, 1910 жылғы австро-венгрлік халық санауының деректеріне сілтеме жасап, Глобочниктердің этникалық немістер екенін көрсетті. Дегенмен, бұл талас күмәнді, себебі австро-венгрлік халық санауы тұрғындардың ұлтын тіркемеген, керісінше, империяда неміс тілінің таралуын көрсету үшін туған тілдерін тіркеген, соның салдарынан неміс емес тілдер мен ұлттарды азайтып көрсеткен. Бұл Глобочниктердің жай ғана неміс тілінде сөйлейтін славяндар болуы мүмкін екенін білдіреді, әсіресе олар Габсбургтердің билігінде болғандықтарын және Австрияға жақын жерде тұрғандықтарын ескерсек. Ол дүниеге келген кезде Словения аймақтары Венадан тікелей басқарылып, Карниола және Штирия герцогтіктерінің, сондай-ақ Австрияның жағалау аймақтарына бөлінген еді.
In 2004, historian Joseph Poprzeczny argued in his biography of Globocnik that the story might have been credible, citing Austro Hungarian census data from 1910 indicating that the Globočniks were ethnic Germans. However, this claim is dubious as Austro Hungarian censuses did not record ethnicity from its inhabitants but rather native languages to exaggerate how much German is spoken and subsequently downplay non German languages and ethnicities within the Empire, which meant that the Globočniks may have just been German speaking Slavs, especially considering they were living under Habsburg rule and their proximity to Austria. At the time of his birth, the Slovene Lands were ruled directly from Vienna and divided into parts of the duchies of Carniola and Styria and the Austrian Littoral.
Нацистік партия мен СС мансабы
1933 жылдың тамызында Глобочник тұтқындалған нацистермен байланыс орнатуға тырысқаны үшін тұтқындалды. Сол жылы ол Австрия СС-іне мүше болды. Ол 1931 жылы Каринтияда болған кезде партияға қосылғандықтан, нацистік партияны (НСДАП) жария түрде қолдауы себебінен тұтқындалды. 1933-1935 жылдары төрт рет тұтқындалғанымен, түрлі саяси айыптаулар бойынша бір жылдан астам түрмеде отырды. Глобочник пен билік арасында екі жылдық дау-жанжалдан кейін Генрих Гиммлер оның ісіне араласты. Оның НСДАП-тағы алғашқы құжатталған қызметі 1931 жылы партияның үгіттерін таратумен байланысты. Осы кезде ол құрылысшы ретіндегі жұмысын дерлік тоқтатты және НСДАП-қа жақын болды. Оған Германиядан Австрияға қаражат жеткізетін НСДАП үшін курьерлік және барлау қызметін құру тапсырылды. 1933 жылдың маусымында Венада еврей сағатшының дүкеніне бомба тасталды, нәтижесінде ол қаза тапты. Бұл Австриядағы нацистерге байланысты болған алғашқы кісі өлтірулердің бірі болды, және көптеген тарихшылар Глобочник осы шабуылға қатысқан деп санайды. Глобочник 1934 жылдың 1 қыркүйегінде Schutzstaffel (СС) қатарына қосылды. Нацистік идеалға берілгендігінің арқасында ол Австриядағы партиялық аппаратта тез өрледі. 1933 жылдың қаңтар және мамыр аралығында Венада және содан кейін Каринтияда қысқа мерзімге Гаулейтердің орынбасары болды. 1934-1936 жылдары Каринтиядағы партиялық барлау аппаратын басқарды. 1936 жылдың қыркүйегінен 1938 жылдың мамырына дейін Хьюберт Клауснер басшылығымен Австрия нацистік партиясының ұлттық басшылығының штаб бастығы қызметін атқарды. Глобочник Австрия үкіметін нацистердің басып алуында маңызды рөл атқарды. Аншлюс нәтижесінде нацистік Германия 1938 жылдың 12 наурызында Австрияны аннексиялады. Глобочник 15 наурызда канцлер Артур Зейсс-Инкварт құрған нацистік үкіметте Мемлекеттік хатшы болып тағайындалды. 1938 жылдың 10 сәуірінде ол Рейхстагқа сайланды. Содан кейін 1938 жылдың 22 мамырында Адольф Гитлер оны Венаның Гаулейтері етіп тағайындады. Гаулейтер ретіндегі қызметінің басында Глобочник нацистік антисемит философиясын жақтады: "Еврей мәселелерін шешу үшін радикалды шаралардан тартынбаймын". Сол жылы ол Венадағы алғашқы антисемит саяси көрмені ашты, оған алғашқы күні 10 000 адам келді. Көрменің басты экспонаты және көпшілік тарапынан ыстық қарсы алынған "Мәңгілік еврей" фильмі болды. Кардинал Инницердің жаңа үкіметке жасаған алғашқы ұсыныстары Австрияның нацистік радикалдарын, олардың ішінде Глобочникті, жұбатпады. Ол шіркеуге қарсы крест жорығын бастады, нацистер мүлікті тәркіледі, католиктік ұйымдарды жапты және көптеген дін қызметкерлерін Дахауға жіберді. Кардинал Инницер нацистердің шіркеуді қудалауын айыптағаннан кейін, нацистердің тобы оның резиденциясын тонады. Глобочник 1939 жылдың 30 қаңтарында заңсыз валюталық спекуляцияларға қатысқандығы анықталғаннан кейін қызметінен босатылды және партиялық наградаларынан айырылды. Жаза ретінде Гиммлер Глобочникті Вафен СС-ге кіші сержант (Unterscharführer) шенімен ауыстырды, ол Польша науқаны кезінде СС Standarte "Germania" құрамында қызмет етті. Гиммлер Глобочниктің қабілетін бағалады және оның құндылығын мойындады. 1939 жылдың соңында Глобочник кешіріліп, СС бригада фюреріне көтеріліп, Люблин провинциясына тағайындалды.
Құрту лагерлері
Глобочник пен оның бас серігі Кристиан Вирт өлім лагері және индустрияландырылған кісі өлтіру тұжырымдамасын ойлап тапқан болуы мүмкін, сондай-ақ осы тұжырымдаманы Гиммлерге ұсынған деген мәліметтер бар. 1941 жылдың 13 қазанында Гиммлермен екі сағаттық кездесуде Глобочник Белжек өлім лагерін салуды бастауға ауызша рұқсат алды, ол Бас үкіметтегі осындай алғашқы лагерь болды. 1941 жылдың қыркүйегінде Глобочникке Фюрер канцеляриясының жоғары лауазымды шенеуніктері Филипп Булер мен Виктор Брак келді, олар Aktion T4 «эвтаназия» бағдарламасына жауапты болды. 1941 жылдың 1 қазанында Глобочник Гиммлерге еврейлерге қарсы «қауіпсіздік саясаты сипатындағы» шаралар туралы меморандум жазды. 13 қазандағы кездесу осы меморандум мен оған байланысты мәселелерді талқылау үшін өтті. Бір әріптестің сол кездегі хаты 13 қазандағы кездесу кезінде Глобочниктің ой-сезімін көрсетеді: Глобочник «Барлық [Женералдық үкімет] еврейлер мен поляктардан тазарту» қажет екенін және осы мақсатқа жету үшін «жақсы және ауқымды жоспарларға толы» екенін айтты. Глобочник Гиммлермен орталық қазандағы кездесуінен бұрын, шамамен Бельцек орман жанындағы қарапайым эксперименттік газбен улау нысанын құрған болуы мүмкін. 1941 жылдың 13 қазанында Гиммлермен болған кездесуде Глобочник еврейлерді концлагерьде газ камераларын пайдаланып, конвейерлік тәсілмен жоюды ұсынды. 1941 жылдың 14 қазанында – Глобочникпен кездескеннен кейін Гиммлер Рейнхард Гейдрихпен бес сағаттық кездесу өткізіп, «атқылаулар» туралы талқылады, содан кейін басқа өлім лагерлерінде газбен улау орындары салынды. Бірнеше күннен кейін Гиммлер еврей мәселесінің «соңғы шешіміне» байланысты Рейх аумағынан еврейлердің одан әрі көшіп кетуіне тыйым салды. Глобочник 13 қазанда Гиммлермен кездескеннен кейін Бельцекте салған газбен улау нысандарын T4 бағдарламасының қызметкерлері жобалады. Олар T4 бағдарламасында қолданғандай, көмірқышқыл газын пайдаланды. Белжек өлім лагеріне айналғанға дейін Гиммлер мен Глобочниктің Бургграбен жобасының бір бөлігі болды. 1942 жылы тағы үш өлім лагерінің құрылысы басталды: Люблин ауданындағы Собибор және Майданек, ал Малкиня Горнадағы Треблинка. Глобочник поляк, чех, голланд, француз, орыс, словак, неміс, португал, түрік, испан және австриялық текті 1,5 миллионнан астам еврейді, сондай-ақ оның бақылауындағы өлім лагерлерінде еврей емес азаматтардың шағын тобын жоюға қатысты. Ол еврейлер мен еврей емес азаматтарды өз лагерьлерінде құл еңбекке жұмсады. Ол «Рейнхард» операциясы кезінде қаза тапқан тұтқындардың мүлкін және құндылықтарын тәркілеуге жауапты болды. Нацистік мемлекеттің басқа да органдары үлкен концентрациялық лагерь жүйесін басқаруға қатысқанмен, Глобочник Aktion Reinhard лагерьлерін бақылады және ол алған барлық бұйрықтар тікелей Гиммлерден келді. 1942-1943 жылдары ол поляктарды олардың жерлерінен қуу және осы аумақтарды неміс қоныс аударушыларымен қоныстандыру жоспарының басталуын қадағалады (Zamość көтерілісін қараңыз). 1942 жылдың 9 қарашасында Глобочник СС-тің группфюрері және генерал-лейтенанты шеніне көтерілді. Польшадағы Рейнхард операциясы аяқталғаннан кейін ол туған қаласы Триестке жіберілді. Польшадағы оккупацияланған жерлерде Холокост құрбандарынан ұрланған мүлікті тонап алған Глобочник өзінің бірнеше адамымен бірге, соның ішінде Треблинкадан Франц Штангль және Собибордан Франц Рейхлейтнермен Италияға барды. 1943 жылдың 8 қыркүйегінен кейін бірнеше күн өткен соң Кристиан Вирт Триестке келді. Олар бірге қаланың шетіндегі ескі күріш диірменін крематориймен жабдықталған тұтқындық орталыққа айналдырды, ол Risiera di San Sabba (словен тілінде: Rižarna) деп аталды. Сан-Сабада мыңдаған итальяндық еврейлер, партизандар және басқа да саяси диссиденттер 1943 жылы Бенито Муссолини құлағаннан және Германияның елді басып алуынан кейін осы адамдардың басшылығымен тексерілді, азапталды және өлтірілді. Достас әскерлерінің алға жылжуымен Глобочник Австрияның Каринтия аймағына шегінді және ақырында Вайссензее маңындағы таулардағы биік жерде жасырынды, әлі де өзінің ең жақын қызметкерлерімен бірге.
Өлім
Глобочникті 1945 жылғы 31 мамырда Австрияның Каринтия аймағында британдық бронеатты кавалерия бөлімі ұстап алды. 4-ші Корольдік гусарлардың бірлігі оны Шығыс Альп тауларындағы Мёслахер Альм тауынан, басқа жеті іздестіріліп жатқан нацистермен бірге тапты, олардың ішінде Георг Михалсен, Фридрих Райнер, Эрнст Лерх, Герман Хёфле, Карл Хелесбергер, Хьюго Герцог және Фридрих Плёб болды. Глобочникті Вилах округінің Патернион қаласына алып кетіп, тергеу жүргізуге дайындалды. Бірақ, сұраққа тартылар алдында, Глобочник цианид капсуласын шағып, өз-өзіне қол жұмсады. Оның денесі жергілікті шіркеудің зиратына жерленуге әкелінді, бірақ дін қызметкері "мұндай адамның денесін" қасиетті жерге қоюдан бас тартқандығы айтылады. Шіркеу аумағының сыртында, қабырғаның жанына қабір қазылып, денесі ешқандай рәсімсіз жерленді. Глобочниктың денесінің заманауи суреттері және 4-ші Корольдік гусарлардың полк күнделігі мен далалық есептері сияқты, оның тұтқындалуы мен өзін-өзі өлтіру жағдайларын егжей-тегжейлі баяндайтын сенімді мәліметтерге қарамастан, қалалық аңыздар оның соғыстан аман қалғанын немесе өлім жағдайларының басқаша болғанын айтты. 1980 жылдарға дейін Глобочник аман қалғандығы туралы пікірталас болды; кейбіреулер оның 1945 жылдың мамыр айының басында немесе маусым айында партизандар немесе еврей кек алу жасағының қолынан қаза тапқанын болжады. Глобочник тағдыры туралы жалған ақпарат тарады, онда британдықтар оны АҚШ барлау қызметіне тапсырғандығы айтылды. Бұл "АҚШ-тың ресми құжатына негізделген, оған АҚШ-тың CIC S/A операциялық офицері Эндрю Л. Вентерс 1948 жылғы 27 қазанда, оның өлімінен үш жылдан астам уақыт өткен соң қол қойған". Алайда, бұл құжат 1980 жылдары тергеуші журналист және тарихшы Гитта Серенидің жалған екенін дәлелдегені белгілі; ол барлық егжей-тегжейлі мәліметтерді The Observer газетінде жариялады.
Портрет бейнесі
Глобочник Роберт Харристің "Отаным" тарихи романындағы басты қарсы кейіпкер болып табылады. 1964 жылы ол әлі тірі және жоғары дәрежелі СС шенеунігі. 1994 жылғы телефильмде Глобочник рөлін Джон Шрапнел сомдады. Гарри Тюртлдоувтың 2010 жылы жарық көрген "Дұшпандарымыздың арасында" романында, Остланд істері жөніндегі бұрынғы рейхскомиссар Одило Глобочник (бұл тарихи тұлға емес, оның үлгісі) реформатор Хайнц Баклигерге қарсы СС қолдаған төңкеріс кезінде қысқа мерзімге фюрер болып тағайындалады; бірақ халықтың қарсылығынан кейін төңкеріс сәтсіз аяқталып, Глобочник линчеленеді.