Кіріспе
Йоркшир Дойлз таулары, Англия. Инглборо – Йоркшир Дойлздағы, Англиядағы екінші биік тау. Ол Йоркширдің үш шыңының бірі (қалған екеуі – Вёрнсайд және Пен-и-Гент) және көбінесе үш шыңды аралау маршрутының бөлігі ретінде шарықталады. Инглбороның кең аумағы ерекше ғылыми маңызы бар жер және ұлттық табиғи қорық ретінде жарияланған. Бұл жабайы табиғат пен адамдар үшін ландшафтты жақсартуға бағытталған, жаңа бірлескен «Жабайы Инглборо» жобасының орны.
Ingleborough is the second highest mountain in the Yorkshire Dales, England. It is one of the Yorkshire Three Peaks (the other two being Whernside and Pen y ghent), and is frequently climbed as part of the Three Peaks walk. A large part of Ingleborough is designated as a Site of Special Scientific Interest and National Nature Reserve and is the home of a new joint project, Wild Ingleborough, with aims to improve the landscape for wildlife and people.
Атауы
"Инглбороу" атауының бірінші бөлігі әртүрлі жайттарда шотланд тіліндегі "маяк, от" деген сөз, көне дания тіліндегі "ағылшын" мағынасын беретін термин немесе көне ағылшын тіліндегі "инг" сөзінен ("төбе") туындаған деп түсіндірілген. Екінші бөлігі көне ағылшын тіліндегі "burh" сөзінен алынған, ол "қоршалған, бекітілген орынды" білдіреді; бұл жағдайда, төбедегі қамал. Инглбороудың шыңы массивті тас қабырғаның қалдықтарымен қоршалған, оның ішінде темір дәуіріне тән үйлердің негіздері сақталған.
География
Инглборо Йоркшир Долының оңтүстік-батыс бұрышында, үшбұрышты жердің ең биік нүктесінде орналасқан, бұл үшбұрыштың бұрыштары Инглтон, Рибблхед және Сеттл қалаларында. Бұл төбе ең жақын, биік көршісі Уорнсайдқа Рибблхедтегі төменгі жолақ немесе тау асуы арқылы жалғасқан, шамамен… Инглборо солтүстік-шығысқа қарай шыңды ұсынады, ол Саймон Фелл және одан төмендегі Парк Фелл шыңдарына айналады. Жоғарғы шыңнан оңтүстік-шығысқа қарай созылатын анық емес қырқа шамамен 1300 фут (396 м) биіктікте екі үлкен әктас үстіртке бөлінеді; екі үстіртте де Норбер мен Моутонның қосалқы шыңдары орналасқан. Бұрынғысының беткейлерінде әйгілі Норбер тастары жатыр. Оңтүстік-шығысқа қарай биік жер Оствиктен Хелвитт Көпіріне дейінгі шағын жолды алып өтетін бөлікпен тілінеді. Бөліктің ар жағында Смиэрсетт Скардың төменгі шыңы, оның еншілес шыңдары Пот Скар және Гигглсвик Скармен бірге көтеріледі; осы жерден жер Сеттлдегі Риббл өзеніне қарай төмендейді. Инглбороның батыс жағында «Ақ жаралар» деп аталатын үлкен әктас үстірті орналасқан. Ақ жара үңгірлері үстірттің астында созылады, ал олардың кіреберіс бөлігі көрмелік үңгір ретінде жабдықталған. Үстірттің шекарасын аудандағы ең ұзын үздірілмеген жар, Равен Скар құрайды, ал оның үстінде Мерегилл ойығының шұңқыры орналасқан. Оңтүстік жағында (Клафэм жолының батысында) Флутд-Хоул және Пилар-Хоул сияқты шұңқырлары бар ұқсас үстірт орналасқан. Норбердің солтүстігіндегі «Алотмент» деп аталатын аймақ, шұңқырларға өте бай; олардың бірі Лонг Кин Ист, арнайы үңгіршілік жабдығынсыз іздеуге болады. Сондай-ақ, мұнда 420 фут (128 м) тереңдікке жер астына түсетін Джунипер шығанағы бар, ол тар жарық арқылы өтеді және шағын геологиялық жарылыммен басылады. Смиэрсетт Скар аймағында Кельт қабырғасы, ағып-төгіліп тұратын құдық (қазір тоқтаған) және «Бақытты аңғар» деп аталатын мұздық ойысы бар.
Ingleborough throws out a ridge to the north east which develops into a summit, Simon Fell, and another summit further down, Park Fell. An ill defined ridge going south east from the summit breaks into two large areas of limestone plateau at about 1300 feet (396 m); both plateaux contain summits and these are the subsidiary summits of Norber and Moughton. On the slopes of the former are the famed Norber Boulders. Continuing south east the high land is broken by a divide carrying the minor road from Austwick to Helwith Bridge. On the other side of the divide the low summit of Smearsett Scar rises along with its subsidiaries, Pot Scar and Giggleswick Scar; from here the land falls away to the River Ribble at Settle. On the western side of Ingleborough is a large limestone plateau appropriately known as White Scars. White Scar Caves run for below the plateau, and their entrance series has been developed as a show cave. The plateau is bounded by Raven Scar, the longest unbroken cliff in the district, and on top of it is the pothole of Meregill Hole. On the southern side (west of the Clapham path) is a similar plateau, containing potholes such as Fluted Hole and Pillar Hole. The plateau to the north of Norber, an area known as The Allotment, is particularly rich in potholes; one of these, Long Kin East, can be followed without specialist caving equipment for Also here is Juniper Gulf, which descends 420 feet (128 m) underground through an arduous rift, dominated by a small geological fault. The Smearsett Scar region contains the Celtic Wall, the Ebbing and Flowing Well (which has now stopped ebbing and flowing) and a glacial hollow known as the Happy Valley.
Көтерілу
Оның шыңына жету үшін бірнеше танымал тау жолдары бар. Ең көп қолданылатын бастапқы нүкте, әдетте, оңтүстік-батысқа қарай 6 шақырым жерде орналасқан Инглтон ауылы. Осы жерден бастап, бара-қайта саяхат шамамен осы қашықтықта болады. Жол қабырғалы жолақ – Фелл Лэйн арқылы өтеді, содан кейін Крина Боттом деп аталатын жазық аймаққа жетеді, онда Куакинг Пот сияқты көптеген шұңқырлар шашырап жатыр. Содан кейін әктас жартастар арқылы тік көтеріліс шыңға жеткізеді. Тауға Рибблсдейлдегі Хортоннан да көтерілуге болады, ол шығысқа қарай 10 шақырым қашықтықта орналасқан. Бұл Үш шың жолының түсу жолы және Ұлттық сенім қоры оны жақсартқан, себебі отыз жыл ішінде бұл жерде мүлдем жол болмағаннан бастап, қазір аяқ жолдың эрозиясына ұшыраған маңызды мысалға айналды. Бұл беткейдегі тағы бір маршрут – Краммак шаруашылығының оқшауланған орнынан басталады. Сондай-ақ, Клэпхамнан Инглебороу Естелдік жолынан өтетін маршрут бар, ол Крейвен жарылысынан, Инглеборо үңгірінен, Тро Гилл шатқалынан және Гапинг Гилл шұңқырынан өтеді. Содан кейін ол батпақты аймақты кесіп өтеді және Кіші Инглебороның иығына дейін көтеріледі, содан кейін шыңға дейін қызыл тас жолмен жүреді. Клэпхамға оралу жолын Рибблсдейлдегі Хортон жолынан 2 шақырым (3 км) оңтүстікке қарай, әктас тастың көптеген бөліктері арқылы Норбердің кішкентай шыңына дейін бару арқылы өзгертуге болады; содан кейін атақты Норбер ерратикасының (Норбер тастары) басынан төмен түсіп, Уэйнрайт Йоркшир Долындағы ең жақсы серуен деп санаған 19 шақырымдық (11,5 миль) саяхатты аяқтауға болады. Үшбұрыштың оңтүстік-батыс жағынан басталатын тағы бір маршрут Ньюби Коттеден басталады, ол Клэпхамнан солтүстік-батысқа қарай шамамен 1 шақырым жерде Инглтонға қарай баратын кішігірім жолда орналасқан. Бұл жол шыңнан шамамен 1 шақырым жерде Клэпхамнан басталатын негізгі жолға қосылғанша солтүстік-шығысқа қарай жалғасады. Шапель-ле-Дейлдегі Хилл Иннен солтүстікке қарай бағытталған маршрут бар, ол Үш шың жолымен қолданылады және тауға ең қысқа жол болып табылады, ауылдан шыңға дейін 5 шақырым ғана. Көптеген үңгірлері бар әктас үстіртіндегі қызықты серуендеу, соның ішінде Ұлы Доук үңгірі мен Мерегилл ойығы, содан кейін 2000 фут (610 м) биіктіктегі Саймон Феллдің қосалқы шыңына тік және қиын көтерілуге келеді, ол шыңның солтүстік-шығысына бір шақырымдай жерде орналасқан. Осы жерден шыңға дейінгі жол жоғары және қызықты, бірақ кейбір қиындықтарды тудырады. Соңында, Саймон Фелл және Саузер Скейлс Фелл арқылы солтүстік-шығысқа қарай бағытталған белгіленбеген маршруттар бар, олар екеуі де Парк Феллдегі триангуляция бағанасынан кейін Нью-Клоуздағы жолдың оң жағына жету үшін тік төмендеуге жетеді. Екі маршрут та аймақтың тамаша көрінісін ұсынады.
Саммит
Басты нүктесі – айналасы жарты мильге созылатын кең жазық, сәл дөңгелектелген, солтүстік-батыс бөлігі оңтүстік-шығыс бөлігінен жоғарырақ, құрғақ шөппен жабылған. Батыс бұрышының жанындағы ең биік жерде Орданс Сурвейдің тригонометриялық нүктесі (S. 5619 нөмірі) орналасқан. Солтүстік жағында, желден сақтануға арналған жақсы салынған желбұрғыш (жел қай жақтан соқса да қорғаныш беретін крест тәрізді пішінде) бар, оның ортасына көрініс көрсеткіші немесе топоскоп орнатылған. Екеуінің арасында үлкен тас үйіндісі (қайыр) бар. Инглтон жолының шыңға жеткен жерінде одан да ірі тас үйіндісі орналасқан; бұл, таңқаларлықтай, 1830 жылы салынған қоршалған дөңгелек мұнараның (хоспис) қалдықтары. Алайда, ашылу салтанатындағы той-думан тым баяулап, ішімдікке толы болғандықтан, бір бөлігі сол жерде тасталып, қалғаны кейін жойылған. Жазықтың солтүстік және шығыс жиектерінде бір кезде римдік әскери лагерь болған деп есептелген, бірақ қазір темір ғасырындағы төбе бекінісі екені белгілі, құлап қалған қабырғаның қалдықтары бар. Көрініс үшін, ол алысқа созылып, әдемі, мына жерге қараңыз. Бекіністі қоршап тұрған қорғаныс қабырғасының қалдықтары әлі де көрінеді, бірақ тас көп тоналған, онда бірнеше тұрғын үйлердің шеңберлерінің іздері сақталған. Қазір бұл, шын мәнінде, кельттер салған, темір ғасырындағы Ұлыбританиядағы тайпалардың ең ірі бірігуі – бриганттардың құрылысы деп есептеледі. Римдіктер бұл бекіністі «Патшаның қамалы» деп атаған. Бұл, Венецийдің римдік басқыншыларды қолдаған Бригант патшайымы Картимандуадан ажырасқаннан кейінгі базасы болуы мүмкін, Венеций одан айырмашылығы, бірнеше көтерілістерге жетекшілік еткен. Біз бұл бекініс жыл бойы қолданылғанын білеміз, бұл мұндай жер үшін ерекше жағдай, бірақ римдіктер кезінде климат әлдеқайда жұмсақ болды, мысалы, римдіктер Ньюкаслде жүзім өсірген.
Геология
Инглбороның барлық жақтан және қашықтықтан көзге түсетін әдемі келбеті оның негізіндегі жыныстардың ерекше геологиялық құрамымен байланысты. Таудың төменгі бөлігі ежелгі силур және ордовик жыныстарынан тұрады, олар Инглтонның солтүстігіндегі аңғарлардың түбінде көрінеді. Бұл жыныстардың үстінде шамамен 183 метр қалыңдығы бар "Ұлы Шынар" деп аталатын карбон әктас белдеуі жатыр. Әктастың су өткізгіштігіне байланысты, таудан төмен ағатын барлық өзендер оған жеткенде жұтылып, көптеген шұңқырларға құлайды. Одан жоғары, негізінен тақталы тас және құмтас тұратын, қабатты Ёредейл сериясы орналасқан, ол көбінесе торфпен жасырылған, бірақ шамамен 518 метр (1700 фут) биіктіктегі тік беткейлерде ашылады. Жұмсақ жыныстардың арасында тез эрозияға ұшырайтын және төмендегі қабаттарды қорғайтын, "қабатты" эффектіге алып келетін, берік әктас қабаттары да бар. Дегенмен, бүкіл тауды эрозиядан 30 метрлік Миллстон Грит қабаты қорғайды. Миллстон Грит қабатының үстіндегі жыныстар эрозияға ұшыраған, осының нәтижесінде таудың шыңы салыстырмалы түрде тегіс. Аймақтың геологиясы мен ландшафты туралы толық мәліметтер Уолтем еңбегінде келтірілген.
Көрініс
Инглбородан көрінетін маңызды тау шыңдары мұнда, солтүстіктен бастап сағат тілімен тізімделген, олардың арақашықтығы мильмен және бағыты градуспен көрсетілген. Көрінетін ең алыс шың – Солтүстік Уэльстегі Сноудониядағы Манод Маур, ол 218 градус бағытта 103 миль (166 км) қашықтықта орналасқан.