Кіріспе

Сидни Джозеф Перлман (1 ақпан 1904 - 17 қазан 1979) – американдық юморист және сценарист. Ол көп жылдар бойы «Нью-Йоркер» журналы үшін жазған әзілді шағын шығармаларымен әйгілі. Ол сонымен қатар «Judge» сияқты бірнеше басқа журналдарға, кітаптарға, пьесаларға және сценарийлерге де жазды. Перлман 1956 жылы сценарий жазу саласында «Оскар» сыйлығын алды.

Ерте өмір, отбасы және білім

Перлман Нью-Йорк қаласының Бруклин ауданында, Джозеф пен Софи Перлманның жалғыз ұлы ретінде дүниеге келді. Олар бір сәтсіз кәсіптен екіншісіне ауысып, Род-Айленд штатының Провиденс қаласында фермада тауық шаруашылығымен айналысып, құрғақ тауарлар дүкенін ашты. Ол Провиденс қаласындағы Кандис-стрит бастауыш мектебінде және классикалық жоғары мектепте білім алды. 1921 жылы Браун университетіне қабылданды.

Мансап

Перлман Браун университетінен шығып, Нью-Йорк қаласындағы Манхэттендегі Гринвич Виллиджге көшіп барды. Ол осы көптеген қысқа эскиздерінде пародияны қолданып, "жалған сезімнің немесе ойсыздықтардың әрбір тамшысын" сығып алуға мүмкіндік беретін жаңа және ерекше стильдің негізін қалады. Олар күлкі, ирония және сарказм сезімімен толы болды және көбінесе өзінің басынан өткен оқиғаларын тақырып етіп алатын. Перлман осы туындыларын фейлетон деп атады – француз әдеби термині, мағынасы "әдеби немесе ғылыми мақалалар; сериялық әңгімелер" ("кішкентай жапырақтар" деген мағынада) – және өзін фейлетонист деп таныстырды. Перлманның дәстүрлі романға жасаған жалғыз әрекеті (Q. J. Reynolds-пен бірлесіп жазылған "Parlor, Bedlam and Bath") сәтсіз аяқталды, және ол өмірі бойы толыққанды романдар жазатын авторлар, өзі сияқты қысқаша туындылардың авторларына қарағанда, әдеби құрмет пен қаржылық табысқа ие болғанына ренжіді. Ол сонымен қатар британдық юморист П. Г. Вудхаусты ашық түрде бағалайтын. Көптеген адамдар "Dawn Ginsbergh’s Revenge" романын роман деп санайды, бірақ шындығында ол оның әзіл-қалжыңдардан тұратын алғашқы жинағы, олардың көп бөлігі Браун университетінде оқып жүрген кезінде жазылған. Бұл туындылар көбінесе жасөспірімдерге арналған деп есептеледі және олар Перлманның кейінгі жинақтарына енген жоқ. Перлманның фейлетондық стилі Джеймс Турбер және сол дәуірдегі басқа да "New Yorker" жазушыларының өмірмен күресіп жатқан "кішкентай адам" туралы эскиздерінен ерекшеленетін. Дегенмен, ол өзі туралы айтқанда көбінесе өзін-өзі сынайтын еді, мысалы: "С. Дж. Перлманды жасамас бұрын, олар қалыпты бұзды". Кейде ол газет мақаласынан немесе журнал жарнамасынан бір сөз тіркесін алып, содан кейін сол тіркеске негізделген қысқа сатирикалық пьеса немесе эскиз жазатын. 1950 жылдардағы "No Starch in the Dhoti, S'il Vous Plait" жұмысы осыған үлгі. "Нью-Йорк Таймс" журналындағы бір мақаладан бастау алған ("Парижге кір жууға жіберген қайтыс болған Пандит Мотилал Неру, жас Джавахарлалдың британдық медбикесі және т.б.") Перлман 1903 жылы Үндістандағы ашулы Пандит Неру мен париждік кір жуушы арасындағы болуы мүмкін қиял хаттар сериясын құрастырды. Басқа эскиздерінде Перлман өзінің заманындағы танымал журналдар мен әңгімелер жанрын сатираға айналдырды. "Somewhere a Roscoe" эскизінде ол 1930 жылдардағы "Spicy Detective" сияқты журналдардың "күлгін проза" стилін паш етеді. "Swing Out, Sweet Chariot" жұмысында ол 1930 жылдардағы Свинг биінің мазасына негізделген әңгімелер жазған "The Jitterbug" атты жасөспірімдер журналында кездесетін "жив тілінің" ақымақтығын зерттейді. Перлман эскиздері үшін жаңа материал табу үшін журналдарды көп оқыды. (Ол журналдарды "көбелектерге арналған соус" деп атады.) Перлман кейде өзіне тән сөз ойындарын да қолданды. Ол әдеттегі сөзді немесе сөз тіркесін алып, жазып жатқан мәтіннің аясында оның мағынасын толығымен өзгертетін, көбінесе күлкілі жағдайға түсіретін. Мысалы, "Westward Ha!" еңбегінде ол былай деп жазады: "Отанына қайтып бара жатқан американдықтар көк шөп сияқты қуанышты болды (Southern Railway салыстыру үшін көк шөппен қорапты қамқорлықпен дайындаған еді)". Перлманның тағы бір классикалық сөз тіркесі: "Менде Брайт ауруы бар, ал ол менікі". Ол сондай-ақ "Cloudland Revisited" деп аталатын эскиздер сериясын жазды, онда ол Провиденс, Род-Айлендте жас кезінде, кейіннен Браун университетінің студенті болғанда және Гринвич Виллиджде күресші комик болғанда оны қызықтырған фильмдерді (және романдарды) жақында көрудің (және қайта оқып шығудың) қышқыл және көңіл көншітпейтін сипаттамаларын береді. Оның көптеген туындылары Голливудта және әлемнің әртүрлі жерлерінде орын алды. Ол жас кезінде Джеймс Джойс пен Фланн О'Брайеннің, әсіресе оның сөз ойындарының, түсініксіз сөздер мен сілтемелердің, метафоралардың, иронияның, пародияның, парадокс, символдардың, еркін қауымдастықтардың, кленг қауымдастықтардың, жалғаусыздықтардың және күлкілілік сезімінің үлкен әсеріне ұшырағанын айтты. Осы элементтердің барлығы Перлманның жазбаларына сіңген, бірақ оның стилі дәл, анық және Джойстың сана ағынына мүлдем қарама-қарсы болды. Перлман өзінің Ринг Ларднерді ұрлап кеткенін мойындады және оны тұтқындау керек болғанын айтты. Вуди Аллен де Перлманның ықпалында болғанын мойындады және жақында дәл сол стильде құрмет жазды. Бірде екеуі бір мейрамханада тамақтанып, қарт юморист құттықтап жібергенде, жас юморист оны әзіл деп ойлады. Перлманның тапқыр стилін бағалаған авторлардың қатарында Т. С. Элиот және У. Сомерсет Моэм болды. Комик жазу бойынша британдық сарапшы Фрэнк Мур Перлманды барлық уақыттың ең жақсы американдық комик авторы деп атады, оның "Oxford Book of Humorous Prose" еңбегінде. Юморист Гаррисон Киллор Перлманның жазбасына деген құрметін білдірді. Киллордың "Jack Schmidt, Arts Administrator" эскизі Перлманның классикалық "Farewell, My Lovely Appetizer" эскизінің пародиязы болып табылады, ол өзі Raymond Chandler мектебінің қатал, махаббатқа құштар "жеке детектив" қылмыстық әдебиетінің пародиязы болып табылады. Ирландиялық комик және актер Дилан Моран 2012 жылғы 13 желтоқсандағы "WTF with Marc Maron" подкастында (343-эпизод) Перлманды өзіне үлкен әсер еткен тұлғалардың бірі деп атады.

Жеке өмір

Перлманның жеке өмірі қиын болды. 1929 жылы 25 жасында ол мектептегі досы Натанаэль Уэсттің 18 жасар әпкесі Лора Уэстке (туған есімі Лоррейн Вайнштейн) үйленді. Олар 1935 жылы Бродвейде қойылған "All Good Americans" пьесасының сценарийін бірлесіп жазды, сондай-ақ сол жылы екеуі де Ирвинг Тальбергпен Metro Goldwyn Mayer компаниясымен келісімшартқа отырды. Олар Лораның 1970 жылы қайтыс болғанға дейін үйлене берді. Перлман қайтадан үйленбеді. Неке басталғалы бері оның көптеген махаббат оқиғалары (әсіресе Лейла Хэдлимен) некені шиеленісті етті. Перлман балаларды мазасыздық тудыратын жандар деп есептеген. Оның ұлы Адам (1936 жылы туған) 1950-ші жылдардың ортасында бірнеше қарақшылық жасады, зорлауға талпынған деп айыпталды және тәртіпсіз жастарға арналған түзету мекемесіне жіберілді. Перлманға қуаныш сыйлаған екі нәрсе – MG машинасы мен мина құсы болды, ол оларды балаша қамқорлады. Өмірінің соңына қарай Англияға уақытша көшіп келген кезде оның Англияға деген құштарлығы азайды. 1972 жылы ол Нью-Йоркке оралды, себебі "Англиядағы өмір өте жағымды болғанымен, бірқалыпты. Мен мейірімділік пен әдептілік күткенмін және таптым, бірақ тым көп әдептілік те болады екен". Перлманның Граучо Маркспен қарым-қатынасы қиын болды, ол бірде жазушы туралы: "Мен сол шалақызды жек көрдім, оның басы менің үстелімдей үлкен еді" деген еді. Перлманның мансабының соңғы жылдарында ол Маркс ағайындыларының материалдарын жазған автор ретінде танылғысы келмеді, сондықтан баспагерлеріне жарнама материалдарында осы туралы жазбауды талап етті.

Мәдениеттің әсері

Перелман Джозеф Хеллердің "22-ші қапшық" романының табысына тікелей себепкер болды. Роман алғаш жарық көргенде, сын-есімдер жылы болды, бірақ сатылымы нашар болды. Бірнеше айдан кейін Перелман ұлттық басылымда сұхбат берді. Сұхбаттасушы Перелманнан жақында қандай әзілді нәрсе оқығанын сұрады. Мақтауымен белгілі емес Перелман "22-ші қапшықты" жоғары бағалауға көп еңбек жұмсады. Сұхбат жарияланғаннан кейін Хеллердің романының сатылымы күрт өсті. Перелман идиш тілінен көптеген көрнекті тіркестерді алып, прозасын олармен кеңінен қолданды, осылайша Филип Рот сияқты жазушыларға жол ашты. "Түлкідей ақылды" деген тіркес 1944 жылы Перелман оны кітап атауы ретінде пайдаланғаннан кейін танымал болды.

С.Дж.Перельман туралы кітаптар

Фоллер, Дуглас. С. Ж. Перельман. Твейн баспасы, (1983). Гейл, Стивен Х. С. Ж. Перельман: Сыни зерттеу. Гринвуд баспасы, (1987). Герман, Дороти. С. Ж. Перлеман – Өмірбаяны. Г. П. Путнам ұлдары, (1986). Листер, Эрик. Маркс ағайындыларын еске салмай: С. Ж. Перлеман туралы естеліктер (Ұлыбритания), (1985). Вилк, Макс. Сидни Плейнді көрдіңіз бе?: С. Ж. Перлеман туралы естеліктер. (1986)