Кіріспе

Американдық фантастика, қорқыныш және ғылыми-фантастика жазушысы (1910–1992)
ой-қиял әдебиетінің жазушысы

Фриц Ройтер Лейбер-младший (24 желтоқсан 1910 – 5 қыркүйек 1992) – американдық фантастика, қорқыныш және ғылыми-фантастика жазушысы. Роберт Э. Говард және Майкл Муркок сияқты жазушылармен бірге Лейбер семсер мен сиқыршылық жанрының негізін салушылардың бірі.

Өмір

Фриц Лейбер 1910 жылдың 24 желтоқсанында Иллинойс штатының Чикаго қаласында актерлер Фриц Лейбер мен Вирджиния Бронсон Лейбердің отбасында дүниеге келді. Бір кезде ол ата-анасының ізімен жүруге бейім болғандай көрінді; театр мен актерлер оның көркем шығармаларында жиі кездеседі. 1928 жылы ол ата-анасының Шекспир труппасымен (Фриц Лейбер және компания) гастрольдік сапарда болып, содан кейін Чикаго университетіне түсті, онда ол «Фи Бета Каппа» қоғамына қабылданды және 1932 жылы психология және физиология немесе биология мамандығы бойынша құрметті диплом алды. 1932 жылдан 1933 жылға дейін ол Манхэттендегі Челсидегі Бас теологиялық семинарияда, епископ шіркеуінің еншілес мекемесінде, оқуын аяқтамай, діни қызметкер болуға үміткер ретінде жұмыс істеді және оқыды. 1933 жылдан 1934 жылға дейін Чикаго университетінде философия бойынша аспирантураны бітіргенімен, ол тағы да диплом алмады. Ол Чикагода қалды, ата-анасының труппасымен «Франсис Латроп» сахналық атымен ара-тұра гастрольдік сапарлар жасап, әдеби мансабын қуды. Кейіннен 2010 жылы жарық көрген «Адам-айдахарлар» жинағына енген алты әңгіме 1934 және 1935 жылдармен даталанған. Ол 1936 жылғы Джордж Кьюкордың «Камилла», 1937 жылғы Джеймс Уэйлдің «Ұлы Гаррик» және 1939 жылғы Уильям Дитерленің «Нотр-Дамның қасіреті» фильмдерінде әкесімен бірге эпизодтық рөлдерде ойнады. 1936 жылы ол Х.П. Лавкрафтпен қысқа хат алмасуды бастады, ол Лейбердің әдеби дамуына «ықпал етті және көмектесті», Лавкрафт 1937 жылдың наурыз айында қайтыс болғанға дейін. Лейбер «Екі оқиға іздеді» атты алғашқы кәсіби басылған әңгімесінде Фафрд пен Сұр тышқанды таныстырды, ол Джон В. Кэмпбелл бас редакторлық еткен 1939 жылғы тамыз айындағы «Белгісіз» журналында жарық көрді. Лейбер 1936 жылдың 16 қаңтарында Джонкил Стивенске үйленді. Олардың жалғыз баласы, философ және ғылыми-фантастика жазушысы Джастин Лейбер 1938 жылы дүниеге келді. 1937 жылдан 1941 жылға дейін Фриц Лейбер «Стандартты американдық энциклопедия» журналының штат жазушысы ретінде «Біріктірілген кітап баспасында» жұмыс істеді. 1941 жылы отбасы Калифорнияға көшті, онда Лейбер 1941-1942 оқу жылында Оксидентал колледжінде сөйлеу және драма пәнін оқытты. АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан кезде ол академиялық саясатқа наразылығын жасыра алмады және фашизмге қарсы күрес оның ұзақ жылдар бойы сақтап келген бейбітшілік көзқарастарынан маңыздырақ екенін түсінді. Ол «Дуглас Эйркрафт» компаниясында сапаны бақылау бөлімінде жұмыс істеді, негізінен C-47 Skytrain ұшағында. Соғыс жылдарында ол тұрақты түрде әңгімелер жариялап тұрды. Мүмкін, оның зиянды әдеттері салдарынан, Лейбер 1970-ші жылдары материалдық қиындықтарға тап болды; Харлан Эллисон Лейбердің көптеген марапаттар алғанына қарамастан, пәтеріндегі раковинаға тіреліп тұрған қаламсаппен романдарын жазуға мәжбүр болғанын білгенде ашуланғанын жазды. Марк Лейдлоу 1976 жылы Лейберге жанкүйер ретінде барғанда, оның «Сан-Францискодағы нашар жағдайдағы пансионаттағы бір бөлмеде тұрғанын көріп, қатты таң қалды, бұл жағдайды тек кітаптармен қапталған қабырғалар ғана әдеміледі». Басқа мәліметтер бойынша, Лейбер қалада қарапайым өмір сүруді ұнатты, ақшасын тамақтануға, киноға және саяхаттауға жұмсады. Өмірінің соңғы жылдарында TSR, Inc. (Dungeons & Dragons ойынын жасаған, Фафрд пен Сұр тышқан сериясының мифологиясын лицензиялаған компания) авторлық құқық төлемдері оның жайлы өмір сүруіне жеткілікті болды. 1977 жылы ол қазіргі Сан-Францискода өтетін «Қараңғы Анамыз» атты фантастикалық романымен бастапқы стиліне оралды, ол әйелінің өлімімен және алкоголизмнен айығуымен күрескен таңғажайып әңгімелер жазушысы туралы. 1992 жылы, өмірінің соңғы жылы, Лейбер екінші әйелі Марго Скиннерге үйленді, ол журналист және ақын, олармен жылдар бойы дос болды. Лейбер Скиннермен бірге Лондон (Онтарио) қаласындағы ғылыми-фантастикалық конвенттен оралғанда физикалық құлдыраудан кейін бірнеше аптадан кейін қайтыс болды. Оның өлімінің себебі инсульт болды. Ол «Көп қиындықтар мен ерте жастағы секс жоқ» атты 100 беттен астам мемуарларын жазды, оны «The Ghost Light» (1984) кітабынан табуға болады. Лейбердің әдеби сын еңбектері, оның ішінде Лавкрафтқа арналған бірнеше эсселер, «Фафрд және мен» (1990) жинағында жинақталған.

Театр

Екі шекспирлік актердің баласы ретінде Лейбер сахнаға құмар болды, "Ұлы сиқыр жоқ" және "Гамлеттегі төрт арба" сияқты әңгімелерде көшпелі шекспирлік труппаларды бейнеледі, ал "Тексаста Аруақ қысып жүр" романына актер-продюсер басты кейіпкерін жасады. Оның Change War романы "The Big Time" екі фракция – "Жыландар" мен "Өрмекшілер" арасындағы соғыс туралы болғанымен, олар бүкіл ғаламда тарихты өзгертіп, қайта өзгертеді, барлық оқиғалар театр сахнасының мөлшеріндегі, оқшауланған кеңістік-уақыттың шағын көпіршігінде және тек бірнеше кейіпкерлердің қатысуымен өтеді. Джудит Меррил (The Magazine of Fantasy & Science Fiction журналының 1969 жылғы шілде айындағы санында) Лейбердің актерлік дағдысын, жазушы ғылыми-фантастикалық конвенциядағы костюмдік балда жеңіске жеткен кезде атап өтті. Лейбердің костюмі картондан жасалған әскери жаға, көйлектің жағасы, картондан жасалған белгілер, жең және маңдайына қара түспен үлкен өрмекші суреті салынғаннан тұрды, осылайша ол "Өзгеріс соғысы" әңгімелеріндегі жауынгерлердің бірі – "Өрмекшілердің" офицеріне айналды. "Басқа бір компонент," – деп жазады Меррил, – "театрға деген Лейбердің туа біткен қабілеті болды".

Фильмдер

Әке мен ұлының есімдерінің ұқсастығы кейбір фильмдердің дерекқорында Фриц кішіге шын мәнінде оның әкесі Фриц Лейбер аға ойнаған рөлдерді қате атрибуциялауға себеп болды. Ол Эррол Флинннің "Теңіз шоқысы" (1940) приключенческий фильміндегі зұлым инквизитор рөлін орындаған және 1917 жылдан 1950 жылдардың соңына дейін көптеген басқа фильмдерде де ойнаған. Винсент Прайс қатысқан "The Web" (1947) және Чарли Чаплиннің "Monsieur Verdoux" (1947) фильмдерінде көрінетіні – аға Лейбер, емес кішісі. Кіші Лейберді 1936 жылы Грета Гарбоның басты рөлде ойнаған "Камилла" фильміндегі Валентин рөлінде шамалы көруге болады. Денис Мурен мен Джек Вудс режиссерлік еткен "Equinox" (1970) культтік қорқыныш фильмінде Лейбер геолог, доктор Уотерман рөлінде камео ретінде пайда болады. Фильмнің өңделген екінші нұсқасында Лейбердің сөйлейтін диалогы жоқ, бірақ бірнеше сахнада көрінеді. Фильмнің түпнұсқа нұсқасында Лейбердің ежелгі кітапты баяндауы және қысқаша сөйлейтін рөлі бар; бәрі қайта шығарылғанда алып тасталды. Ол сондай-ақ 1979 жылы Шарль Берлицтің кітабына негізделген "Бермуд үшбұрышы" атты Schick Sunn Classics деректі фильмінде Чавес рөлінде де пайда болады.

Жазушылық мансап

Лейбердің мансабының алғашқы екі онжылдығында Х.П. Лавкрафт, Роберт Грейвс, Джон Вебстер және Шекспир оған зор әсер етті. 1950 жылдардың соңынан бастап, Карл Юнгтің еңбектері, әсіресе анима және көлеңке тұжырымдары оның ықпалында болды. 1960 жылдардың ортасында ол Жозеф Кэмпбелдің «Мың қырлы батыр» шығармасының элементтерін қолдана бастады. Бұл ұғымдар оның әңгімелерінде жиі кездеседі, әсіресе анима, ол әйелге деген құштарлығын, бірақ одан шеттеуін зерттеу құралына айналады. Лейбер мысықтарды ұнататын, олар оның көптеген туындыларында бейнеленеді. Мысалы, «Жолшы» романында Тайгершка – адам кейіпкеріне тартымды, бірақ адамдық әдет-ғұрыптарынан жиренетін мысықтай жаратылыс. Лейбердің «Гаммич» әңгімелерінде 160 IQ-сы бар мысық күтіп тұрады, ол да адам болу үшін ритуалдық кофесін күтеді. 1930 және 1940 жылдардағы алғашқы әңгімелері Лавкрафттың Ктулху мифологиясынан шабыттанды. Мифологияның тарихын зерттеуші С.Т. Джоши Лейбердің «Шұңғыл жер» (Unknown Worlds, 1942 жылғы ақпан) туындысын Лавкрафт мифологиясына негізделген ерте туындылардың ең табыстысы деп атады. Кейін Лейбер Лавкрафт туралы бірнеше эссе жазды, мысалы «Әдеби Коперник» (1949), оның жариялануы Лавкрафттың өмірі мен шығармашылығына қатысты сын тұрғысынан қараудың қалыптасуына септігін тигізді. Лейбердің алғашқы кәсіби сатылымы «Екі оқиға іздеді» (Unknown, 1939 жылғы тамыз) болды, ол оның ең танымал кейіпкерлері – Фафрд пен Сұр тышқанды таныстырды. 1943 жылы оның алғашқы екі романы «Белгісіз» журналында сериялық түрде жарияланды (Оксидентал колледжінің факультетіндегі тәжірибесінен шабыттанған, табиғаттан тыс қорқынышты «Конжуре әйелі») және «Астеондау ғылыми фантастикасы» («Жыйнал, қараңғылық»). 1947 жылы оның алғашқы кітабы «Түнгі қара агенттер» жарық көрді, онда жеті әңгіме «Қазіргі қорқыныштар», біреуі «Көшкін», және екеуі «Ежелгі оқиғалар» деп топтастырылды: «Шұңғыл жер» және «Адепттің гамбиті», екеуі де Фафрд пен Сұр тышқан туралы әңгімелер. 1950 жылы ғылыми-фантастикалық роман «Жыйнал, қараңғылық» жарық көрді. Бұл ғалымдар басқаратын Екінші атомдық дәуірден кейінгі болашақ әлемді бейнелейді, содан кейін жаңа Қараңғы дәуірде сиқыршылар көтеріледі. 1951 жылы Лейбер Нью-Орлеандағы Дүниежүзілік ғылыми фантастика конвенциясында құрметті қонақ болды. 1950 жылдары одан әрі романдар жарық көрді, ал 1958 жылы «Ұлы уақыт» үздік роман үшін «Хьюго» сыйлығын жеңіп алды. Лейбер 1970 және 1971 жылдары «Көлбеулер кемесі» (1969) және «Ланкмарда кездестім» (1970) туындылары үшін үздік новелла үшін «Хьюго» сыйлығын алды. «Gonna Roll the Bones» (1967) Харлан Эллисонның «Қауіпті көріністер» антологиясына қосқан үлесі үшін 1968 жылы ең үздік новелла үшін «Хьюго» сыйлығын және ең үздік новелла үшін «Небюла» сыйлығын жеңіп алды. Лейбердің ең танымал туындыларының көпшілігі – қысқа әңгімелер, әсіресе қорқынышты жанрдағы, соның ішінде «Тың жыры», «Аштық көзді қыз» және «Сіз жалғызсыз» (кейін «Күнәкарлар» деп кеңейтілді). Лейбер сондай-ақ «Сату үшін жаман күн» (алғаш рет Galaxy Science Fiction, 1953 жылғы шілдеде жарияланған) сияқты рефлекстік әңгімелер арқылы ғылыми фантастиканың конвенцияларына қарсылық көрсетті, онда басты кейіпкер Роби, «Американың жалғыз нағыз мобильді сату роботы», Исаак Азимовтың идеалистік робот әңгімесінің кейіпкері «Робиге» сілтеме жасайды. Исаак Азимовтың робототехниканың үш заңы туралы ой жүгіртіп, Лейбер апокалиптикалық Нью-Йоркте автоматтардың күшсіздігін бейнелейді. Кейінгі жылдары Лейбер «Құйқылы елестер», «Қараның өзінің әсемдіктері» және «Бұғаштың қалыптаушысы» сияқты туындыларда қорқынышты қысқа әңгімелерге оралды. «Осы Цеппелинді ұстаңдар!» (1975) атты қысқаша параллель әлемдер туралы әңгіме 1976 жылы үздік қысқа әңгіме үшін «Хьюго» сыйлығын және «Небюла» сыйлығын жеңіп алды. 1969 жылғы шілдеде «Фантазия және ғылыми фантастикалық журналдың» «Фриц Лейберге арналған арнайы санында» Джудит Меррил Лейбердің оқырмандарымен байланысы туралы былай деп жазады: «Бұл жеке жауапты мыңдаған басқа оқырмандар да бөліседі, бұл бірнеше рет анықталды». Мысалы, 1959 жылғы қарашадағы «Фантастикалық» журналы: Лейбер қайталанатын құрғақшылықтың бірінен шықты, және редактор Селе Лалли оның барлық жаңа материалдарын журналды толтыруға жеткілікті болғанша сатып алды; журнал мұқабасында үлкен қара тақырыппен шықты – Лейбер қайтып келді!

Фафред пен сұр мысық

Оның мұрасы ең танымал туындылары – 50 жыл бойы жазылған «Фафрд және Сұр тышқан» әңгімелерімен бекітілді. Алғашқысы «Екі оқиға іздеді» деген атпен 1939 жылдың тамызында «Белгісіз» журналында жарияланды. Бұл әңгімелер Ланкмар қаласының маңында кездесетін екі ерекше батыр туралы. Фафрд өзі Лейбердің, ал Тышқан – оның досы Гарри Отто Фишердің бейнесінде жасалған. Осы екі кейіпкер 1930 жылдардың ортасында олардың арасында алмасылған хаттар тізбегі арқылы дүниеге келді. Бұл әңгімелер семсер мен сиқыр жанрының көптеген троптарының бастауында тұрды. «Сцилланың қызы» (1961) «Қысқа әңгіме» номинациясы бойынша Хьюго сыйлығының финалисі болды, ал «Ланкмарда кездесу» (1970) «Үздік повесть» номинациясында Хьюго және Небула сыйлықтарын жеңіп алды. Фишер мен Лейбер TSR компаниясының 1976 жылғы «Ланкмар» стратегиялық ойынының бастапқы дизайнына үлес қосты.

Фафред және сұр мысық сериясы

Екі оқиға іздеген (1958). Алты әңгімеден тұратын жинақ. Кейіннен кеңейтіліп, "Өлімге қарсы қылыштар" деп аталды. "Қылыштар мен зұлымдық" (1970). 3 әңгімеден тұратын жинақ. "Өлімге қарсы қылыштар" (1970). 10 әңгімеден тұратын жинақ; "Екі оқиға іздеген" кітабының кеңейтілген басылымы. "Тұман ішіндегі қылыштар" (1968). 6 әңгімеден тұратын жинақ. "Қылыштар мен сиқырға қарсы" (1968). 4 әңгімеден тұратын жинақ. "Ланкмардың қылыштары" (1968). "Сцилланың қызы" (Фантастик, 1963) бойынша кеңейтілген. "Қылыштар мен мұз сиқыры" (1977). 8 әңгімеден тұратын жинақ. (Толық мәліметтер үшін төмендегі Rime Isle бөлімін қараңыз.) "Қылыш серкесі мен шалқасы" (1988). 4 әңгімеден тұратын жинақ. "Ланкмармен қоштасу" (2000, Ұлыбритания) деген атаумен қайта басылды. "Ill Met In Lankhmar" (Авторлық құқығы 1970, кітап түрінде 1996 жылы жарық көрді, The Science Fiction Collection Book Club.)

Пьесалары

Зодиак төңірегіндегі шайқастар: Фарс. (Ньюкасл, Вирджиния: Cheap Street, 1983). (Strange Wonders, 2010 ж. қайта басылды).

Эсселер

Жапондық сағаттың құпиясы. Жапондық цифрлық сағаттың қалай жұмыс істейтінін зерттейтін жеке эссе. Монголфиер баспасы, 1982 жыл, Джастин Лейбердің кіріспесімен. (2010 жылы «Strange Wonders» жинағында қайта басылған).

Поэзия

Жоғарғы ауаның демондары (Глендейл, Калифорния: Рой А. Сквайрс, 1969). Жонкильге және баршасына арналған сонеттер (Глендейл, Калифорния: Рой А. Сквайрс, 1978).