Кіріспе

Американдық моральдық және әлеуметтік философ (1902–1983)

Эрик Хоффер (25 шілде 1902 – 21 мамыр 1983) – американдық моральдық және әлеуметтік философ. Ол он кітаптың авторы және 1983 жылғы ақпанда Президенттің "Азаттық медалімен" марапатталды. Оның алғашқы кітабы "Шын жүрекпен сенуші" (1951) классикалық туынды ретінде танылды, ғалымдар мен қарапайым оқырмандардың жоғары бағасын алды, алайда Хоффер "Өзгерістің сынағы" (1963) өзінің ең керемет еңбегі деп есептеді. Эрик Хоффер атындағы кітап сыйлығы – оның құрметіне орнатылған халықаралық әдеби жүлде. Берклидегі Калифорния университеті Хоффердің есімімен жыл сайын әдеби сыйлық тартады.

Ерте өмір

Хоффердің ерте өмірінің көптеген жайттары расталмаған, бірақ өзі туралы жазғандарында Хоффер 1902 жылы туғанын айтқан. Оның ата-анасы Эльзастан келген шаруалар, сол кезде ол Императорлық Германияның құрамында болған. Бес жасқа келгенде Хоффер ағылшын және ата-анасының ана тілі – неміс тілінде оқи білген. Бес жасында анасы оны құшақтап баспалдақтан құлап кеткен. Кейін ол былай деп есіне алды: «Мен жеті жасымда көзімді жоғалттым. Одан екі жыл бұрын анам мен мен баспалдақтан құлап қалдық. Ол жазыла алмады және құлағаннан кейін екінші жылы қайтыс болды. Мен көзімді жоғалттым, сондай-ақ бір уақытқа есте сақтау қабілетім де нашарлады». Хоффер өмірі бойы айқын неміс акцентімен сөйледі және тілді жетік білді. Оны Германиядан келген Марта атты туысы немесе үй қызметшісі тәрбиеледі. Оның көзі 15 жасында түсініксіз себеппен қайта көріне бастады. Ол оны қайтадан жоғалтып алудан қорқып, мүмкіндігінше көп оқыды. Оның көзі толыққандай қалпына келді, бірақ Хоффер кітап оқуға деген құштарлығын ешқашан тастамады. Хоффердің әкесі де оның жас кезінде қайтыс болды. Жер жасаушылар одағы Кнут Хоффердің қосылу рәсіміне қаржы жұмсады және Хофферге 300 доллар көлемінде сақтандыру ақысын берді. Ол Лос-Анджелеске автобуспен сапар шекті және келесі 10 жылды, ол есте сақтағандай, «жерді шарлап, аштықтан қашып, әлемге қайғырылып» өткізді. Хоффер ақырында Скид-Роуға келді, онда оқыды, кейде жазды және кездейсоқ жұмыстар істеді. Ол Скид-Роудан кетіп, Калифорниядағы егін жинау маусымында көшпенді жұмысшы болды. Ол жұмыс істейтін жердегі кітапханадан кітапхана билетін алды және уақытын «кітаптар мен сауда орындарының арасында» өткізді. Ол сондай-ақ тауларда алтын іздеді. Қысқа толы үйде ол Мишель де Монтеннің «Эсселерін» оқыды. Монтен Хофферге терең әсер етті, және Хоффер оған жиі сілтеме жасады. Ол сондай-ақ Американың төменгі топтарына деген құрметін дамытты, олардың «көптеген таланттарға толы» екенін айтты.

Мансап

Ол "Жас Хэнк өміріндегі төрт жыл" романы мен "Шанс және мистер Кунзе" повесін жазды, екеуі де ішінара өмірбаяндық. Сонымен қатар, ол федералды еңбек лагеріндегі тәжірибесіне негіделген "Жолдастар мен жаңашылдар" атты ұзақ мақала жазды. Ол ешқашан толық жарияланбады, бірақ ол танымал болғаннан кейін Harper's Magazine журналында оның қысқартылған нұсқасы жарық көрді. Хоффер Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 40 жасында АҚШ армиясына қосылуға тырысты, бірақ ішкі жарықтан (кілегейден) ауырғандықтан қабылданбады. Оның орнына, 1943 жылы Сан-Франциско портында деңгейші болып жұмыс істей бастады. Сол кезде ол қаламқап ұстап, жазумен шұғылдана бастады. Хоффер 1964 жылы портты тастап, көп ұзамай Берклидегі Калифорния университетінде доцент болып жұмыс істеді. Кейіннен ол 1970 жылы қоғамдық өмірден шығып, зейнетке шықты. "Мен бастаған жеріме қайта оралып, тығыламын", - деді ол. "Мен жұртқа танымал немесе ешкімнің өкілі болғым келмейді. Кез келген адам пойызға міне алады, бірақ ақылды адам ғана қайда түсу керектігін біледі."

Ол 1983 жылы 80 жасында Сан-Францискодағы үйінде дүние салды.

Жұмысшы таптың түп-тамыры

Хоффердің қарапайым өсіп-өнген ортасы мен жұмысшы табының шаруасы оған үлкен әсер етті, ол онда адамзаттың зор мүмкіндіктерін көріп тұрды. 1941 жылы Маргарет Андерсонға жазған хатында ол: "Мен жүк күту кезінде теміржол станцияларында, жүк машинасы күту кезінде далада және түскі астан кейін жазамын. Қалалар тым алаңдатады" деп жазды. Ол бір рет: "Менің жазуым – менің өмірімнен туындайды, дәл ағаштан өскен бұтақтай" деді. Оны зиялы десе, ол өзін қарапайым портовый жұмысшы екенін қатысты айтты. Кейбір авторлар Хофферді "портовый философ" деп атады.

Жеке өмір

Хоффер жалғыз бала болған және ешқашан үйленбеген. Ол Лили Фабилли Осборннан Эрик Осборн есімді ұл тауып алды, ол 1955 жылы дүниеге келді және Лили Осборн мен оның күйеуі Селден Осборн тәрбиеледі. Лили Фабилли Осборн Хоффермен оның күйеуі арқылы танысқан, ол да портовый жұмысшы және Хоффердің танысы болған. Осыған қарамастан, Селден Осборн мен Хоффер жақсы қарым-қатынаста болды. Ол Бронкста туып өскенін айтқанмен, Бронкс акценті болмады. Оның сүйіктісі және мұрагері Лили Фабилли Хофферді әрдайым иммигрант деп ойлаған. Оның ұлы Эрик Фабилли Хоффердің өмірі Б. Травеннің өмірімен салыстырылуы мүмкін екенін айтты және Хоффердің ерте өмірін зерттеу үшін генеалог жалдауды қарастырды, бірақ Хоффер оған: «Расында білгің келеді?» деп жауап берді. Пескадеро жер иесі және Фабиллилердің отбасы досы Джо Глэдстон Хоффердің ерте өмірі туралы айтқандарына сенбейтінін айтты: «Мен оның бір сөзіне де сенбеймін». Бүгінгі күнге дейін Хофферді жастығында білген адамдар табылмады, сондай-ақ оның ата-анасы туралы да, тіпті Хоффердің өзінің қырық жасқа дейінгі өмірі туралы да ешқандай жазбалар жоқ, оның есімі санақта пайда болғанға дейін.

Шынайы иманды

Хоффер 1951 жылы өзінің алғашқы кітабы – «Нағыз сенуші: жаппай қозғалыстардың мәні туралы ойлар» кітабының жарық көргенімен көпшілік назарына түсті. Кітапта алғы сөз бен 125 бөлім бар, олар 18 тарауға бөлінген. Хоффер «жаппай қозғалыстар» құбылысын талдайды, бұл терминді революциялық партияларға, ұлтшылдық және діни қозғалыстарға қолданады. Ол өзінің негізгі тұжырымын 113-тармақта былай қорытындылайды: «Қозғалысты сөз шебері бастайды, фанатиктер іске асырады, ал іс-қимыл адамы нығайтады». Хоффердің пікірінше, діни, әлеуметтік немесе ұлттық болсын, фанатикалық және экстремистік мәдени қозғалыстар, көптеген адамдар өз жеке өмірінің мәнсіз немесе бұзылған деп санайтын кезде, радикалды өзгерістерді талап ететін қозғалысқа қосылғанда туындайды. Бірақ бұл топтың нағыз тартымдылығы – жеке үміттерді іске асыру емес, өзінен қашу: «Жаппай қозғалыс өзін-өзі жетілдіруге ұмтылысты қанағаттандыра алмағандықтан емес, өзінен бас тарту құмарлығын қанағаттандыра алатындықтан жақтастарды тартады және ұстап тұрады». Хоффер сондай-ақ жаппай қозғалыстардың тартымдылығы өзара алмастырылатынын айтады: мысалы, 1920-1930 жылдардағы Германияда коммунистер мен ұлттық социалистер формальды түрде жау болған, бірақ кейде бір-бірінің мүшелерін қабылдаған, себебі олар бірдей шеттетілген, ашулы, көңілі толмаған адамдар үшін бәсекелестік еткен. Хоффер «нағыз сенуші» үшін нақты сенімдер автономды өзіндік жүктемеден құтылудан кем маңызды емес екенін көрсетеді. Гарвард тарихшысы Артур М. Шлезингер кіші «Нағыз сенуші» кітабы туралы былай деді: «Жаппай қозғалыстардың мәнін зерттейтін бұл керемет және түпнұсқалық зерттеу – әлеуметтік ой-өрісімізге құнды үлес».

Кейінгі еңбектері

"Нағыз сенуші" (1951) еңбегі жарияланғаннан кейін Эрик Хоффер Азия және американдық интервенционизм тақырыбына бірнеше эссесінде тоқталды. "Азияның оянуы" (1954) эссесінде, "The Reporter" журналында жарияланып, кейіннен "Өзгерістің сынағы" (1963) кітабына енген Хоффер континенттегі наразылықтардың себептерін талқылайды. Оның пікірінше, Азиядағы әлеуметтік наразылықтың түпкі себебі үкіметтік жемқорлық, "коммунистік үгіт" немесе еуропалық отаршылдықтың "құйрықтап ұрып-соғу және пайдалану" мұрасы емес, керісінше, Азиядағы басты мәселе – "мақтанышқа құштарлық" болды. Бұл, әдеттегі американдық араласу арқылы шешілмейтін мәселе еді. Вьетнам соғысы кезінде, Хоффер соғысқа қарсы қозғалысқа қарсы болғанымен және үшінші дүниежүзілік соғыстың алдын алу үшін соғыс белгілі бір дәрежеде қажет деген ойға келгеніне қарамастан, американдық интервенционизмге, әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азиядағы соғыстың жүргізілуіне қатысты күмәнді көзқарас танытты. АҚШ соғысқа көбірек араласқаннан кейін Хоффер Вьетнамдағы жеңілістен қашынғысы келді, себебі мұндай жеңіліс американдық қоғамды жағымсыз өзгертеді деп қорқып, "арқадан шабуыл" мифін уағыздаушыларға және американдық Гитлердің пайда болуына жол ашады деп ойлады. "Біздің заманымыздың мінезі" (1967) еңбегінде Хоффер АҚШ-тың, ереже бойынша, алдымен араласудан аулақ болуы керек екенін айтады: "Мемлекеттік басқарудың ең жақсы бөлігі – не істемеу керектігін нақты және дәл білу және іс-қимылды мүмкіндікке қалдыру болуы мүмкін". Шындығында, Хоффер "жаулардың өздерін жеңуін күту ақылға қонымды болар еді", себебі АҚШ-тың қатысуынсыз олар бір-біріне қарсы тұруы мүмкін. Бұл көзқарас 1970-ші жылдардың соңындағы Камбоджа-Вьетнам және Қытай-Вьетнам соғыстарымен біршама расталды.

Қағаздар

Хоффердің қағаздары, оның ішінде ол қалтасында алып жүрген 131 жазба кітабы 2000 жылы Гувер институтының мұрағатына қосылды. Қағаздар 23 метрлік сөрелерді алып жатыр. Хоффер афоризмдер стилін қалыптастырғандықтан, жарияланбаған дәптерлерде (1949 жылдан 1977 жылға дейін) өте құнды еңбектер бар. Олар 2003 жылдан бері ғылыми зерттеулер үшін қолжетімді болғанымен, мазмұнының көп бөлігі әлі жарияланбады. Шығармашылық процестің арқасында іске аспаған адамгершілік қабілеттерін дамытуға арналған елу афоризмнің іріктемесі 2005 жылғы шілде айындағы "Харперс" журналында жарық көрді.

Сұхбаттар

Эрик Хоффермен сұхбаттар, Сан-Франциско қаласының KQED телеарнасынан Джеймс Дей жүргізген он екі бөлімді телеинтервью, 1963 жыл. "Эрик Хоффер: Құштарлық рух" Эрик Севарейдпен, CBS, 19 қыркүйек 1967 жыл (көп сұранысқа байланысты 14 қарашада қайта көрсетілді). "Жабайы жүрек: Эрик Хоффермен әңгіме", Эрик Севарейдпен, CBS, 1969 жылдың 28 қаңтары.