Ирландия тілінің 19 ғасырдағы жаңғыруы: тарих, мәдениет, фольклор, музыка жаңғыртылды. Тілді сақтау үшін құрылған қоғамдар мен журналдар туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
19 ғасырдағы ирланд тілінің қайта жаңғыруы
19th century Irish language revival
Гейл тілінің қайта жаңғыруы (Athbheochan na Gaeilge) – 19 ғасырдың соңында ирланд тіліне (Гейл тілі деп те аталады) және ирландтың Гейл мәдениетіне (фольклор, мифология, спорт, музыка, өнер және т.б.) деген қызығушылықтың қайта жаңғыруы. Ирланд тілі сөйлеу тілі ретінде азайып, тек шалғай ауылдық жерлерде ғана күнделікті қолданылатын тіл болып қалды, ал ағылшын тілі Ирландияның көп бөлігінде басым тілге айналды. Гейл мәдениетіне деген қызығушылық 19 ғасырдың басында 1808 жылы Белфаст арфа қоғамының және 1830 жылы Ольстер Гейл қоғамының құрылуымен, сондай-ақ Роберт Шипбой МакАдам, Джон О’Донаван және Юджин О’Карридің ғылыми еңбектерінде, ал Оссиан қоғамының негізі қалануымен айқын көрінді. Ирланд тілінің қолданылуын сақтау туралы алаңдаушылық 1876 жылы Ирланд тілін сақтау қоғамының, ал 1880 жылы Гейл одағының құрылуына әкелді. Соңғысы «Гейл журналын» шығарды. Ирландтың дәстүрлі спорт түрлерін 1884 жылы құрылған Гейл атлетикалық қауымдастығы дамытты. Гейл лигасы (Conradh na Gaeilge) 1893 жылы Эойн МакНилл және Гейл тілі мен мәдениетінің басқа да жақтастарымен құрылды. Лиганың алғашқы президенті Дуглас Хайд болды. Лиганың мақсаты – елдің ағылшын тіліне қарай бұрылуына қарсы тұру үшін күнделікті өмірде ирланд тілін қолдануға ынталандыру болды. Ол ирланд мәдениетін талқылау үшін апталық жиналыстар ұйымдастырды, әңгімелесу кештерін өткізді, «An Claidheamh Soluis» газетін редакциялап, жариялады және мектеп бағдарламасына ирланд тілін енгізу үшін сәтті науқан жүргізді. Лига жылдам өсті, құрылғаннан кейін төрт жыл ішінде 48-нен астам, ал 10 жыл ішінде 400-ден астам филиалы болды. Ол сол кездегі басқа мәдени қозғалыстармен, мысалы, Панкельт қозғалысымен және Ирландия әдеби қайта жаңғыруымен күрделі қарым-қатынастарда болды. Гейл тілінің қайта жаңғыруының маңызды жазушыларының қатарында Педар Уа Лаогхайре, Патрик Пирс (Pádraig Mac Piarais) және Падрейк О’Конайре бар.
The Gaelic revival (Athbheochan na Gaeilge) was the late nineteenth century national revival of interest in the Irish language (also known as Gaelic) and Irish Gaelic culture (including folklore, mythology, sports, music, arts, etc.). Irish had diminished as a spoken tongue, remaining the main daily language only in isolated rural areas, with English having become the dominant language in the majority of Ireland. Interest in Gaelic culture was evident early in the nineteenth century with the formation of the Belfast Harp Society in 1808 and the Ulster Gaelic Society in 1830, and later in the scholarly works of Robert Shipboy MacAdam, John O'Donovan and Eugene O'Curry, and the foundation of the Ossianic Society. Concern for spoken Irish led to the formation of the Society for the Preservation of the Irish Language in 1876, and the Gaelic Union in 1880. The latter produced the Gaelic Journal. Irish traditional sports were fostered by the Gaelic Athletic Association, founded in 1884. The Gaelic League (Conradh na Gaeilge) was established in 1893 by Eoin MacNeill and other enthusiasts of Gaelic language and culture. Its first president was Douglas Hyde. The objective of the League was to encourage the use of Irish in everyday life in order to counter the ongoing anglicisation of the country. It organised weekly gatherings to discuss Irish culture, hosted conversation meetings, edited and periodically published a newspaper named An Claidheamh Soluis, and successfully campaigned to have Irish included in the school curriculum. The League grew quickly, having more than 48 branches within four years of its foundation and 400 within 10. It had fraught relationships with other cultural movements of the time, such as the Pan Celtic movement and the Irish Literary Revival. Important writers of the Gaelic revival include Peadar Ua Laoghaire, Patrick Pearse (Pádraig Mac Piarais) and Pádraic Ó Conaire.
Белфаст "реенессансы"
1792 жылы шілдеде Белфаст арфашылар жиналысының өткізілуімен болған «ирланд музыкасының қайта жандануы» ирланд гаэль тілінің қайта жандануының бір ғасыр бұрынғы көрінісі, сондай-ақ «солтүстік протестанттардың ирланд тілін сақтау және дамыту күресімен ұзақ байланысының бастауы» ретінде қарастырылды. 1795 жылы «бұл ежелгі және беделді тілдің толығымен ұмытылуына жол бермеу және оның сұлулығын тарату» мақсатымен Біріккен ирландтардың газеті Northern Star ирланд тілінің грамматикасы, сөздігі және антологиясы – Bolg an tSolair жариялады. Сол жылы газет Белфаст академиясында Пэдриг О Лоингсиг (Патрик Линч) жүргізетін тіл сабақтарын хабарлады. 1808 жылы арфа фестивалінің бас ұйымдастырушыларының бірі, дәрігер және ғылымнің көп саласын білетін Джеймс МакДоннелл Белфаст арфа қоғамын құрды. Ол «Ирландияның ұлттық музыкасын және ұлттық аспаптарын сақтаудан» өзге, «Ирландияның тілі, тарихы және ескілігіне қатысты ақпаратты» іздеу және таратуды мақсат етті. МакДоннеллдің қосымша жарнасымен, сондай-ақ Чарльз Валленсидің ирланд грамматикасын оқығандығы белгілі Мэри Энн МакКраккеннің және оның Gaeilgeoir досы, Лимавади ақыны Мэри Балфурдың ынталы қолдауымен Қоғам ирланд тілі сабақтарын ұйымдастырды. Бұл сабақтарды Джеймс Коди жүргізді, ол пресвитериан пасторы Уильям Нилсонның (Уильям Мак Нейл) 1808 жылы жазған «Ирланд тіліне кіріспе» еңбегін пайдаланды. 1828/30 жылдары МакДоннелл бұл жұмысты Cuideacht Gaoidhilge Uladh (Ольстер гаэль қоғамы) төрағасы ретінде қайта бастады. Қоғам қолжазбалардың классикалық тіліне қарағанда қазіргі заманғы ирланд тілінде сөйлеуге баса назар берді, бірақ басқа протестанттарды осы салаға ынталандырған діни уағыздаудан бас тартты. Томас О Фьянахтамен бірлесіп, қоғам хатшысы Роберт Шипбой МакАдам Корольдік Белфаст академиялық институтындағы ирланд тілі сабақтары үшін арналған «Ирланд тіліне кіріспе» еңбегін жариялады – бұл Уильям Дреннан және басқа Біріккен ирландтардың ардагерлері құрған прогрессивті қағидаларға негізделген мектеп үшін жазылған грамматика. 1843 жылы Ольстер гаэль қоғамы жұмысын тоқтатқаннан кейін МакАдам ақын Аод МакДомхнайлды (Хью МакДоннелл) толық уақытты жазушы және әндер, фольклор және ирланд тіліндегі қолжазбаларды жинаушы ретінде жұмысқа алды. МакАдам өзі де көп жинады, кейде Белфастқа ирланд тілінде сөйлейтін иммигранттардың арасынан материалдар табады.
The Belfast "renaissance of Irish music", that saw the staging of the Belfast Harpers Assembly in July 1792, has been seen as "the precursor by a century of the Irish Gaelic Revival", and to have been "the beginning of a long association between northern Protestants" and the struggle to preserve and advance the Irish language". In 1795, with the aim of preventing "the total neglect and to diffuse the beauties of this ancient and much acclaimed language", the Northern Star, the newspaper of the United Irishmen, produced the Irish language grammar, dictionary and anthology, Bolg an tSolair. In the same year, the Star advertised classes in the language offered by Pádraig Ó Loingsigh (Patrick Lynch) at the Belfast Academy. In 1808, one the harp festival's principal organisers, the physician and polymath, James MacDonnell established the Belfast Harp Society. In addition to "preserving the national music and national instrument of Ireland", it sought to procure and disseminate "information relative to the language, history and antiquities of Ireland". With an additional subscription from MacDonnell, and with the enthusiastic support of Mary Ann McCracken (who is known to have studied from Charles Vallency's Irish grammar), and her Gaeilgeoir friend, the poetess Mary Balfour of Limavady, the Society organised Irish language classes. These were provided by James Cody. who used An Introduction to the Irish Language (1808) compiled by the Presbyterian minister William Neilson (Uilliam Mac Néill). From 1828/30, MacDonnell resumed this work as chairman of Cuideacht Gaoidhilge Uladh (the Ulster Gaelic Society). The society focussed on the contemporary Irish vernacular, rather than in the classical language of manuscripts, but abjured the religious evangelism that persuaded other Protestants to pursue a similar interest. With Tomás Ó Fiannachta, Robert Shipboy MacAdam, joint secretary of the society, published An introduction to the Irish language intended for the use of Irish classes in the Royal Belfast Academical Institution – a grammar for the school founded on progressive principles by William Drennan and other United Irish veterans. After the Ulster Gaelic Society ceased to operate in 1843, MacAdam employed the poet Aodh Mac Domhnaill (Hugh McDonnell) as a full time scribe and collector of songs, folklore, and Irish language manuscripts. MacAdam himself collected extensively, sometimes finding his material among Irish speaking immigrants to Belfast.
Дублин қоғамы
Ирландияның қатаң зерттеулерінің алғашқы дамушылары Джон О'Донован (кейіннен Белфаст қаласындағы Король колледжінде Кельт тілдерінің профессоры болды), Юджин О'Карри және Джордж Петри болды. О'Донован мен О'Карри өздерінің еңбектері үшін маңызды платформаны 1840 жылы құрылған Ирландия археологиялық қоғамында тапты, ол Ирландияның алғашқы мәтін жариялау қоғамдарының бірі еді. 1854 жылы ол Кельт қоғамымен бірігіп, Ирландия археологиялық және Кельт қоғамын құрды. 1853 жылдан бастап, ирланд әдебиетінің аудармалары, әсіресе Оссиан циклының мифологиялық туындылары – Фианнамен байланысты – Оссиан қоғамынан жарияланды, онда Стендиш Хейс О'Грэди белсенді қатысты. Кьюсактың гэль мәдениетіне деген қызығушылығы тек тілмен ғана шектелмеді; ол Ирландияның дәстүрлі ойындарына да қызығушылық танытты және 1884 жылы Морис Дэвинмен бірге гэль футболы, герлинг және гандбол ойындарын дамыту мақсатында Гэльдік спорттық қауымдастықты құрды. 1882 жылы Гейл одағы ай сайын жарияланатын «Гейл журналы» газетін шығара бастады. Оның алғашқы редакторы Дэвид Комин болды, одан кейін белгілі ирланд ғалымы Джон Флеминг келді.
Early pioneers of more rigorous Irish scholarship were John O'Donovan (who was to become professor of Celtic Languages at Queen's College, Belfast), Eugene O'Curry and George Petrie. O'Donovan and O'Curry found an important outlet for their work in the Irish Archaeological Society, one of the first text publication societies of Ireland, founded in 1840. In 1854 it merged with the Celtic Society, to form the Irish Archaeological and Celtic Society. From 1853, translations of Irish literary works, particularly mythological works of the Ossianic Cycle—associated with the Fianna—were published by the Ossianic Society, in which Standish Hayes O'Grady was active. Cusack's interest in Gaelic culture was not restricted to the language; he took a keen interest in the traditional games of Ireland, and in 1884, with Maurice Davin, he would found the Gaelic Athletic Association to promote the games of Gaelic football, hurling and handball. In 1882 the Gaelic Union began publication of a monthly journal, the Gaelic Journal. Its first editor was David Comyn; he was followed by John Fleming, a prominent Irish scholar,
Гел лигасы
1892 жылдың қараша айында Дуглас Хайд Ұлттық әдеби қоғам алдында «Ирландияны ағылшыншалау қажеттілігі» деген тақырыпта лекция оқыды. Ол ирланд халқының толығымен ағылшын тіліне ауысқанын және бұл процесті тек тілді дамыту арқылы кері қайтаруға болатынын айтты. Эойн МакНилл бұл сөздерді «Гель тілі» журналында «Гель тілін сақтау және тарату қозғалысын кеңейту туралы өтініш және жоспар» деген мақаласымен жалғастырды және Юджин О’Гроуни мен Дж.Х. Ллойдпен бірге осы мақсатқа жетуге көмектесетін ұйым құрды. Гейл лигасы (Conradh na Gaeilge) 1893 жылдың 31 шілдесінде құрылды. Хайд президент, МакНилл хатшы, Ллойд қазынашы болып сайланды, ал Томас О’Нилл Расселл кеңес мүшелерінің қатарында болды. Гейл лигасы апта сайын сабақтар мен әңгімелесулерден тұратын кездесулер өткізді. Оның тілдің ауызша түріне және қазіргі әдебиетке назар аударуы оны Ирландия тілін сақтау қоғамынан, Кельт қоғамынан және Гейл одағынан ерекшелендірді. Бірнеше айдың ішінде Корк және Голуэйде бөлімшелері ашылды. Төрт жылдан кейін 43 бөлімшесі, ал он жылдан кейін 400-ден астам бөлімшесі болды. Лига мектептерде оқытудан гөрі үйде тілді қолдауға көбірек мән берсе де, ирланд тілін оқу бағдарламасына енгізуде сәтті болды; оны оқытатын мектептердің саны 1880 жылдары оншақты болса, 1903 жылы 1300-ге жетті. 1894 жылы О’Гроуни редакторлық қызметтен кеткеннен кейін, оның орнына МакНилл тағайындалды. Келесі жылдың наурыз айында иесімен туындаған даудан кейін, «Ан Клейдхам Солуис» журналы жаңадан шығарылып, МакНилл қайтадан бас редактор болды. 1901 жылы МакНиллдің орнына Эоган О’Нейсан, ал 1903 жылы Патрик Пирс редакторлық қызметке тағайындалды. Лига сонымен қатар Ирландияның халық музыкасымен айналысты және 1897 жылы Энни Паттерсонның ұйымдастырған Feis Ceoil (Музыка фестивалі) қозғалысына қатысты. Лиганың заманауи мәдени қозғалыстармен қарым-қатынасы шиеленісті және кейде жаулыққа толы болды, бірақ Лиганың жетекшілерінің кейбіреулері осы қозғалыстармен достық қарым-қатынаста болды. Көптеген мүшелер пан-кельтизмге күдікпен қарады, өйткені оның Ирландиядағы басшылары, әсіресе Лорд Кастлтаун, ирландтық элитамен тығыз байланыста болды. Дуглас Хайд 1900 жылы Дублинде өтетін жоспарланған Пана кельттік конгреске Лиганың делегаты ретінде шақырылғанда, Атқару комитеті (Coiste Gnótha) ешқандай өкілді жіберуден бас тартты, бірақ Хайд қаласа жеке тұлға ретінде қатыса алатын еді. Хайд өкінішпен қатысудан бас тартты. Ирланд әдеби жаңғыруы оның шығармалары ирланд тілінде емес, ағылшын тілінде жазылғандықтан және осылайша ағылшыншалауға бейімделгендіктен айыпталды. Эойн МакНилл былай деп жазды: «Егер қаласа, «ағылшын тілді әлем» немесе «ағылшын тілді ұлт» үшін жазсын. Бірақ олар өз жазбаларын ирландтық және ұлттық деп атау арқылы біздің құлағымызды жараламасын». Патрик Пирс, У.Б. Йейтс пен леди Грегоридің жақында құрған Ирландия әдеби театры туралы «туылғаннан-ақ жойылсын» деді. «Седна» – ирланд тіліндегі алғашқы заманауи әдебиеттің үлгісі. Уа Лаогер 1900-1901 жылдары «Cork Weekly Examiner» газетінде «Táin Bó Cúailnge» эпосын бөлім-бөліммен жариялады, содан кейін Bricriu, Eisirt, An Cleasaidhe және An Craos Deamhan сияқты ежелгі ирландтық әңгімелердің заманауи нұсқаларын жасады, олардың барлығы да ғылыми зерттеулерден аулақ болып, күнделікті, көңілді тілде жазылған. «Седнадан» кейін оның ең танымал шығармасы – автобиографиясы «Mo Scéal Féin». Оның барлық шығармалары «caint na ndaoine» (халық тілі) деп аталатын тілде жазылған. Пирс «тірі тілге» «өлген тілдік және әдеби формаларды» енгізуге қарсы болды, бірақ сонымен бірге Ua Laoghaire сияқты тек ана тілінде сөйлейтіндер ғана «ирландтық ирланд» шығара алады деген пікірді де қабылдамады. Ол екі әңгімелер жинағын жариялады: «Íosagán agus Scéalta Eile» (1907) және «An Mháthair agus Scéalta Eile» (1916). Падраик О’Конейр сол кезеңнің ең жақсы жазушысы болды. Ол «Deoraíocht» (Exile) атты бір роман жазды, Джон Т. Кох оны «ирланд тіліндегі жанрдағы алғашқы, ерекше және ойландыратын психологиялық роман» деп сипаттады, бұл роман Лондон қаласында тұратын Коннемаралық адам туралы. О’Конейрдің шығармалары алкоголизм және проституция сияқты тақырыптарды қамтығандықтан дау тудырды, оларды Уа Лаогер және қозғалыстағы басқалар наразылықпен қабылдады.
In November 1892 Douglas Hyde gave a lecture to the National Literary Society entitled "The Necessity for De Anglicising Ireland." He said that the Irish people had become almost completely anglicised, and that this could only be reversed through building up the language. Eoin MacNeill followed this up with an article in the Gaelic Journal, "A Plea and a Plan for the Extension of the Movement to Preserve and Spread the Gaelic language in Ireland", and set about forming an organisation to help bring this about, together with Eugene O'Growney and J. H. Lloyd (Seosamh Laoide). The Gaelic League (Conradh na Gaeilge) was founded on 31 July 1893. Hyde was elected president, MacNeill secretary, and Lloyd treasurer, and Thomas O'Neill Russell was among those elected to the council. The Gaelic League held weekly meetings that were a combination of classes and conversation. Its focus on the vernacular form of language and modern literature distinguished it from the Society for the Preservation of the Irish Language, The Celtic Society and the Gaelic Union. Within months it had branches in Cork and Galway. After four years it had 43 branches, and after ten years more than 400. Although it was more concerned with fostering the language in the home than with teaching it in schools, it was nonetheless successful in having Irish added to the curriculum; the number of schools teaching it rose from about a dozen in the 1880s to 1,300 in 1903. The League took over the Gaelic Journal in 1894, when O'Growney retired as editor, with MacNeill replacing him. In March of the following year, following a dispute with the owner, this was replaced by An Claidheamh Soluis, with MacNeill again as editor. In 1901 MacNeill was replaced as editor by Eoghan Ó Neachtain, who was in turn replaced in 1903 by Patrick Pearse. The League also concerned itself with the folk music of Ireland, and was involved in the movement which led to the organisation of the Feis Ceoil (Festival of Music) by Annie Patterson in 1897. The League's relations with contemporary cultural movements were strained, and sometimes hostile, despite the fact that some of the League's leaders were on friendly terms with those movements. Pan Celticism was viewed with suspicion by many members because its leaders in Ireland, especially Lord Castletown, were closely associated with the Irish establishment. When Douglas Hyde was invited to the planned Pan Celtic Congress of 1900—to be held in Dublin—as a delegate of the League, the Coiste Gnótha (executive committee) refused to send any representative, though Hyde might attend as an individual if he wished. Hyde reluctantly declined to attend. The Irish Literary Revival was denounced because its works were written in English, not Irish, and therefore tended even more towards anglicisation. Eoin MacNeill wrote, "Let them write for the 'English speaking world' or the 'English speaking race' if they will. But let them not vex our ears by calling their writings Irish and national." Patrick Pearse said of the Irish Literary Theatre, recently founded by W. B. Yeats and Lady Gregory, that it should be "strangled at birth". Séadna was the first major work of modern literature in Irish. Ua Laoghaire serialised the Táin Bó Cúailnge in the Cork Weekly Examiner in 1900–1901, and followed it up with a series of modern renderings of ancient Irish tales such as Bricriu, Eisirt, An Cleasaidhe and An Craos Deamhan, all of which eschewed scholarship in favour of colloquial, entertaining Irish. After Séadna, his best known work is his autobiography, Mo Scéal Féin. All his works are written in what was called caint na ndaoine (the language of the people). Pearse rejected what he called the imposition of "dead linguistic and literary forms on a living language", but at the same time rejected the idea that only native speakers like Ua Laoghaire could produce "Irish Irish". He produced two books of short stories, Íosagán agus Scéalta Eile (1907) and An Mháthair agus Scéalta Eile (1916). Pádraic Ó Conaire was arguably the best writer of the period. He wrote one novel, Deoraíocht (Exile), described by John T. Koch as a "strange and brooding psychological novel, the first of the genre in Irish", about a Connemara man living in London. Ó Conaire's works were controversial, addressing themes such as alcoholism and prostitution, which Ua Laoghaire and others within the movement found objectionable.