Кіріспе
Conradh na Gaeilge (; ағылшын тілінде Gaelic League) – Ирландияда және бүкіл әлемде ирланд тілін қолдау және дамытумен айналысатын әлеуметтік-мәдени ұйым. Ұйым 1893 жылы Дуглас Хайдтің басшылығымен құрылды және ол 19 ғасырдағы Гейл одағы сияқты бірнеше ұйымдардың жалғасы болды. Conradh na Gaeilge ирланд тілін жаңғырту және Gaeilgeoir белсенділігінің алға басушы күші болды. Хайд одақтастарды Лигаға тартуға сәттілікке жеткенімен, ұйым тілді жаңғыртудың артындағы ұлттық құштарлықты күшейтті. 1915 жылдан бастап ұйымның басшылары Ирландия тәуелсіздігі үшін күресте Ирландиялық Республикалық Бауырластықтың жетекшілігін мойындады. Ирланд еркін мемлекеті құрылғаннан кейін және тілді оқыту мен ресми қолданудағы шектеулі жетістіктерден соң, көптеген мүшелер өздерінің адалдығын жаңа мемлекеттік институттарға, саяси партияларға және білім беру жүйесіне аударды. 2008 жылы Conradh na Gaeilge жаңа конституцияны қабылдады, онда 1915 жылдан кейінгі «Ирландия бостандығы» туралы сілтемелер алынып тасталды, бірақ Ирландияның барлық аймақтарында ирланд тілін күнделікті қолданысқа қайтару мақсаты расталды. Солтүстік Ирландияда ұйым ирланд тілі заңын қабылдау үшін үгіт жүргізді. 2022 жылы, Стормонттың келісімге келмеуіне байланысты, Вестминстер Парламенті ұйым ұсынған көптеген қағидаларды «Тұлға және тіл (Солтүстік Ирландия)» заңына енгізді.
Conradh na Gaeilge (; historically known in English as the Gaelic League) is a social and cultural organisation which promotes the Irish language in Ireland and worldwide. The organisation was founded in 1893 with Douglas Hyde as its first president, when it emerged as the successor of several 19th century groups such as the Gaelic Union. The organisation was a spearhead of the Gaelic revival and of Gaeilgeoir activism. While Hyde succeeded in drawing unionists to the League, the organisation increasingly gave expression to the nationalist impulse behind the language revival. From 1915, members of its executive acknowledged the leadership of the Irish Republican Brotherhood in the struggle for Irish statehood. After the creation of the Irish Free State, and limited advances with respect to the teaching and official use of the language, many members transferred their commitment to the new institutions, political parties and education system. In 2008, Conradh na Gaeilge adopted a new constitution, dropping the post 1915 references to "Irish freedom", while reaffirming the ambition to restore Irish as the language of everyday life throughout Ireland. In Northern Ireland, it campaigned for an Irish Language Act. In the absence of an agreed Stormont executive, in 2022 the Westminster Parliament incorporated many of its proposed provisions in the Identity and Language (Northern Ireland) Act.
"Айрландияны ағылшын тілінен шығару" қоры
Conradh na Gaeilge, Gaelic League, Ulick Bourke-тің бұрынғы Gaelic Union-інің мұрагері, 1893 жылы құрылды, бұл кезде сөйлеу тілі ретінде ирланд тілі жойылып кетудің алдында тұрған сияқты. 1881 жылғы санақтың талдауы XIX ғасырдың алғашқы онжылдығында Ирландияда туғандардың кем дегенде 45%-ы ирланд тілінде сөйлеген адамдар ретінде тәрбиеленгенін көрсетті. 1891 жылғы санақтан алынған деректерге сүйенсек, бұл тілде сөйлейтіндер саны 3,5% ғана. Ал Ирландияның басым көпшілігі ағылшын тілінде сөйлейтін болды. Бастысы, Ирландияның батысындағы кедей аудандардағы шаруалар мен шаруалар сөйлейтін ирланд тілі, Мэтью Арнольдтың сөзімен айтқанда, "жеңіліс тапқан халықтың белгісі" ретінде кеңінен танылды. Лиганың бірінші мақсаты - тілдің Галтахтада, негізінен, батыс аудандарда, сөйленетін ирланд тілінде сақталуы болды. Алайда, ХХ ғасырдың соңында Gaeilgeoir белсендісі Аодан Мак Полин "тіл қозғалысының негізгі идеологиялық әсері Гаелтахта емес, ағылшын тілінде сөйлейтін ұлтшылдар арасында болды" деп атап өтті. Лига "қорытынды қорғаушы да, қайта жаңғыртушы да рөлге ие болды". Лиганың алғашқы президенті Дуглас Хайд (Dúbhghlás de hÍde), Роскомон округіне жататын Ирландия шіркеуінің ректорының ұлы, алғашқы күндері бірқатар одақтастарды өз қатарына тартқан этиканы жасауға көмектесті. Бір қызығы, олардың арасында а. Ричард Кейн, Белфасттың апельсин ложасының бас шебері және 1892 жылғы "Үй автономиясына қарсы" конвенцияның ұйымдастырушысы. Бірақ басынан бастап саяси емес риторика мен Лиганың қайта жаңғыру жобасына байланған ұлтшылдық арасындағы шешілмеген қақтығыс болды. "Ирландияны ағылшын тілінен шығару қажеттілігі". Хайд Джузеппе Мацциниді (жас ирландтардың арасында сирек кездесетін тілге құштар Томас Дэвистің шабыттандырғаны итальяндық ұлтшыл) келтіріп, "өздерімізді ағылшыншаландыру арқылы біз ұлтқа деген ең жақсы дәлелімізді жеңіл жүрекпен тастадық" деп мәлімдеді. Бұл сөзсіз, католиктердің азаттықтан кейінгі ұлттық қозғалысты сынға алған. Гейл тілінің жазушысы болғанмен, Дэниел О'Коннелл өзін "тілдің біртіндеп тасталуына өкінбей, жеткілікті түрде пайдалы" деп жариялаған. Эмансипатордың ең ынталы жақтастары үшін ирланд пен ағылшын тілдерін ажыратудың "жақсы және анық" белгісі - "діннің жасаған айырмашылығы" болды. Хайдтың жобасы ирландтық болу дегенді жаңаша, ерекше сезінуге шақырды. Гейл тілін "ирланд тілі" деп атаудың қарапайым тәжірибесі, саналы түрде немесе санасыз, "оған тіл білмейтіндерді аз ирландтық деп, ал оның мәртебесін тіпті ирландтық емес деп мойындамағандарды" білдірді. Лига тез арада Гелл тілінің қайта өркендеуін насихаттаған, ирландтық сыныптар мен студенттерді Гелтахтаға батылдықпен баулуды ұйымдастырған және ирланд тілінде жариялаған жетекші мекемеге айналды. Лиганың алғашқы газеті An Claidheamh Soluis (Жұрақ қылысы) болды және оның ең танымал редакторы Пэдриг Пирс болды. Лиганың ұраны "Синн фэйн, Синн фэйн хин" (Біз, біз ғана) болды.
Алғашқы науқандар
Лиганың алғашқы онжылдықтағы аз ғана кампаниялық табыстарының бірі – Пошта басқармасының ирланд тілінде адрестелген посылкалар мен хаттарды қабылдауы және Сент-Патрик күнін ұлттық мереке ретінде мойындауы болды. Бур соғысы ұлттық сезімді күшейткендіктен, 1900 жылдан бастап мүшелік саны артты. 1897 жылы 43 болған филиалдардың саны 1904 жылы 600-ге жетті, ал мүшелерінің саны 50 000 адамды құрады. Одан да маңызды жеңіс 1904 жылы ирланд тілінің ұлттық мектептердің оқу бағдарламасына енгізілуі болды. Діңгерлер тілдің төмендеуіне маңызды рөл атқарды. Ұлттық мектептерде олар балаларды осы тілде сөйлегені үшін жазалаған (бұл, бір жағынан, протестант шіркеулерінің ирланд тіліндегі миссионерлік қызметінің салдары еді).
Ұлттық мәселе
Хайд былай деп мәлімдеді: «Ирланд тілі, Құдайға шүкір, протестант та емес, католик те емес, ол унионист те емес, сепаратист те емес». Лига бұл саяси емес қағиданы осылай қабылдағанмен, 1798 жылғы Вулф Тонның ескерткішінің ашылуына қатысудан бас тартты. Бірақ, Гейл атлетикалық қауымдастығы сияқты, ұйым ұлттық жұмыстар үшін жағдай жасады және жамылғы ретінде қызмет етті. Шон Т. О’Келли 1903 жылдың басында «An Claidheamh Soluis» журналының саяхатшы менеджері ретінде 32 округтің әрқайсынан жас жігіттерді Ирландиялық республикалық бауырластыққа (IRB) қосылуға мүмкіндік алғанын еске алады. Артур Гриффит Лиганың саяси бейтараптығына да қарсы болды. Оның пікірінше, тілді жаңғыртуға халықтың қолдауы, оның Ирландия ұлттығының белгісі ретіндегі рөлінен туындады. Лиганың ұлтшылдық ықпалы көріне бастағанда, әсіресе Лига католик шіркеуімен бірлесіп мектептерде ирланд тілін оқытуды қолдағанда, унионистер шегінді. Хайдтың унионистерге орын қалдыру әрекеті сәтсіз аяқталды. Олар өздері Ирландия мәдени ерекшелігінің кез келген түрін қабылдамайтын, ерекше Ольстер унионизміне қарай бет бұрды. Гейл лигасының жұмысы – ирланд ұлтын ағылшын ұлтына ассимиляциялауға жол бермеу. Бұл жұмыс, фениандықтардың немесе Біріккен ирландтар қоғамының жұмысы сияқты, ағылшынға қарсы бағытталған. Ирланд тілі – ағылшынның басып кіруіне қарсы ең маңызды саяси қару. Лиганың саяси тәуелсіздігі мәселесі 1915 жылы Дундалк қаласында өткен жылдық бас мәжілісте шешілді. Джон Редмондтың Ирландия парламенттік партиясының Лиганы, бұрынғыдай, Ирландия еріктілерін басып алуға тырысып жатыр деген қауесет тарады. IRB-ның Диармуид Линч Лиганың барлық бөлімдерінен мүшелерді жұмылдырып, «IRB көзқарасынан қауіпсіз» жаңа Coiste (атқару комитетін) тағайындау үшін қажетті номинациялар мен дауыстарды қамтамасыз етті. Жаңа Белфаст бөлімі белсенді демеушілікпен құрылды (ол шіркеудің Оссори лорд-епископы болып кеткенге дейін) Rev. Джон Баптист Кройзер және оның прихожаны, доктор Джон Сент-Клэр Бойд, екеуі де унионистер, сондай-ақ Оранж орденінің бас шебері, Rev. Ричард Ратледж Кейн. «Католиктер мен протестанттарға ортақ платформа ұсынуды» мақсат ете отырып, 1899 жылға қарай Лиганың қалада тоғыз бөлімі болды, оның ішінде унионисттік Шенкилл аймағындағы бөлім де бар, онда 1911 жылғы санақта 106 адам өзін ирланд тілінде сөйлейтін адамдар ретінде тіркеді. Джеймс Оуэн Ханней (жазушы Джордж А. Бирмингем ретінде танымал), бастапқыда Белфасттан шыққан, 1904 жылғы желтоқсанда Лиганың ұлттық атқару комитетіне сайланды, ол Майо округінің Вестпорт қаласында Ирландия шіркеуінің (Англикан) пасторы болды. Хайд пен Артур Гриффит Ханнейдің «оңтүстіктегі католик және солтүстіктегі протестант» екінші Ирландия демократиясының «одағын» құруға деген ниетін қолдады. Солтүстікте Ханней Линдсей Кроуфорд пен оның тәуелсіз Оранж орденінде әлеуетті одақтас көрді. Conradh na Gaeilge сияқты, ол IOO-ны «рухта терең демократиялық» және «байлар мен жоғарғылардың демеушілігінен» тәуелсіз деп санады. Лиганың атқару комитетіне сайлауға үміткер Кроуфорд Лиганың практикалық емес романтизмі деп санаған нәрсеге сын көзбен қарады. Ол өзінің «Айрландия протестанты» газетінде Ирландия қозғалысына «Ульстерия» инъекциясы қажет екенін, «нағыз экономикалық бағыттардағы өнеркәсіптік ояну» қажет екенін айтты: «адамдар нан сұрағанда оларға «тіл мен мәдениетті» ұсыну дұрыс емес». Оның табысты пьесасы «Генерал Джон Риган» және Кроуфордтың білім беруді шіркеудің бақылауына қарсы тұруын қорғауы Ханнейдің ұлтшылдармен қарым-қатынасын шиеленістірді және ол Лигадан шықты. Сонымен қатар, Солтүстік Америкада Кроуфорд (Ирландияда саяси үй таппаған) 1916 жылы жарияланған республиканы тану және қолдау үшін Эмон де Валерамен бірге науқан жүргізді. 1909 жылы Ирландиялық республикалық бауырластыққа қосылған Эрнест Блайт үш жыл бойы Оранж орденінің мүшесі болды, оның алғашқы Conradh na Gaeilge мұғалімі де Валераның болашақ әйелі Синеад Фланаган болды. Ирланд тілін жақсы білу үшін ол Керри округінің Гельтахт аймағында тұрып, ауыл шаруашылығында жұмыс істеді. Осыған ұқсас жолмен Ирландиялық еріктілердің IRB ұйымдастырушысы Булмер Хобсон да жүрді.
Әйелдердің қатысуы
Элис Миллиган Лиганың жетекші белсенділері арасында солтүстік протестанттығымен ерекшеленсе, әйел ретінде олай емес еді. Тілді жаңарту арқасында дамыған ірі Ирландия қозғалысының басымдықтарының барлығы – балаларды ұлттық тарих пен әдебиетке үйрету, ирландиялық өнімдерді пайдалану мен тұтыну сияқты мәселелер әйелдерге бастама берілген үй және қоғамдық аймақтармен байланысты болды. Саяси партиялармен (республикалық немесе конституциялық) салыстырғанда, Лига сияқты мәдени күн тәртібін ілгерілететін ұйымдар әйелдерге салыстырмалы түрде ашық және ыңғайлы болды. Лига бастапқыда-ақ әйелдердің қатысуын қолдады және әйелдер маңызды рөлдерді атқарды. Галвейдегі Леди Грегори, Уэксфорд графтығындағы Леди Эсмонде, Лимерик графтығындағы Мэри Спринг Райс сияқты жергілікті белгілі тұлғалар, сондай-ақ Маир Ни Шуиллебхайн мен Норма Бортвик филиалдарды құрып, басқарды. Дегенмен, сенімді лауазымдарда әйелдер азаздық құрады. 1906 жылғы жылдық ұлттық конвенцияда әйелдер Гейл Лигасының атқару комитетіндегі қырық бес орынның жетісіне сайланды. Артур Гриффитке «Синн Фэйн» терминін ұсынған деп есептелетін Маир де Бюльтер әйелдердің дәстүрлі рөлдерінен бас тартпай мәдени жаңаруға үлес қоса алатынын айтты. «Мұны толық түсіну керек», - деп мәлімдеді ол, «Ирландия әйелдерін тіл қозғалысына қатысуға шақырғанда, олардың қоғамдық өмірдің құйынына секіруі талап етілмейді. Керісінше, олар ең жақсы атқара алатын жұмыс – үйде атқарылатын жұмыс. Олардың миссиясы – Ирландия үйлерін ирландиялық ету».
Сын
Ұлттық көшбасшы Чарльз Стюарт Парнеллдің абыройсыздыққа ұшырап құлауы мен екінші үй билігі заңының жеңілісінен кейін құрылған Лига, сайлау саясатына көңілі тоймаған және наразы болған бір буынға сүйенді. Бірақ жаңа және қарсылас қозғалыстардың жақтастары Лига ұсынған мәдени белсенділікке күмәнмен қарады. Элис Миллиганның Белфаст айлығында еңбек және социалистік көшбасшы Джеймс Коннолли капиталистердің, жер иелерінің және қаржыгерлердің үстемдігіне қарсы тұра алатын сенім болмаса, ирланд тілінің ұлтшылдық қозғалысы көпке жетпейді деп жазды. Оның досы және әріптесі Фредерик Райан, Ирландия Ұлттық Театр қоғамының хатшысы, "жас жігіттер мен қыздардың ирланд тілінің негіздерін үйренуге асығуының (әдетте одан әрі дамымайтын) себебі, басқа ұлттардан өзгеше екендерін көрсету екенін" мойындап, бұл жағдайдың "патостығын" айтты, бірақ ол бұл "саяси тәуелсіздікке деген ынтамен байланысты емес" екенін атап өтті. Гейл лигасының көптеген басшылары "ойлау, әдебиет, ойын-сауық, музыка және тіпті киім-кешек саласында ортағасырлық дәуірге қайта оралуды" қалады, бірақ ол өткенге үңілу ұлтты моральдық жағынан көтермейді деп санайды. Оның орнына, ол қазіргі саяси, экономикалық және әлеуметтік мәселелермен айналысуы керек, бұл Ирландия "іс жүзінде жаңа тілге айналған нәрсені қабылдаудың ауыр жүгін" көтермей де істей алады. Жасөспірім шағында Лигаға қосылған Патрик Пирс An Claidheamh Soluis басылымында "сыни дәстүрге" жақтастығын қорғап жауап берді.
Ирландия еркін мемлекетінде
Ирландия еркін мемлекетінің құрылуымен көптеген мүшелер Гел лигасы тілді жаңғыртуды мүмкіндігінше алға бастырды деп есептеді және енді бұл міндет жаңа Ирландия үкіметінің мойнына жүктеледі. Олар Лиганың қызметін тоқтатып, жаңа саяси партияларға, сондай-ақ армия, полиция, мемлекеттік қызмет және ирланд тілі міндетті оқытылатын мектеп жүйесі сияқты мемлекеттік органдарға қосылды. Ұйымның қоғамдық өмірдегі рөлі азайғандықтан, 1925 жылғы Сенат сайлауында нашар нәтиже көрсетті. Оның қолдаған барлық кандидаттары, Хайдты қоса алғанда, қабылданбады. 1926 жылдан бастап Лига мүшелері арасында үкіметтің өз Гелтахт комиссиясының ұсыныстарын іске асырмауына байланысты наразылық күшейді. Блайт төрағалық еткеніне қарамастан, Қаржы министрлігі Гелтахт балаларына тегін орта білім беру ұсынысын қабылдаудан бас тартты (мұндай мүмкіндік 1960 жылға дейін Ирландияның ешбір жерінде болған емес). Лига мемлекеттік радионың ағылшындық және әлемдік ықпалынан да алаңдады (жаз музыкасының эфирге берілуіне қарсы күшті наразылық болды). Куманн на нГаедхел үкіметінің ирланд тілін қорғау және дамыту жөніндегі толыққанды бағдарламаны қабылдамауы, сондай-ақ оны қолдайтын мәдениетті, консервативті халықтық көзқарас бойынша, қорғамауы, де Валераның келісімге қарсы республикалық партиясы Фианна Фейлге қолдау жинақтауға көмектесті.
Тілдік құқықтар үшін қазіргі заманғы науқандар
Conradh na Gaeilge, Gluaiseacht Chearta Sibhialta na Gaeltachta сияқты басқа да ұйымдармен одақтасып, RTÉ Raidió na Gaeltachta (1972), Údarás na Gaeltachta (1980) және TG4 (1996) құрылуына әкелген қоғамдық науқандарда маңызды рөл атқарды. Ұйым 2003 жылғы Ресми тілдер заңының қабылдануына сәтті ықпал етті, бұл ирланд тілінде сөйлейтіндерге заңмен қорғауды күшейтті және An Coimisinéir Teanga (Тіл комиссары) лауазымын құрды. Conradh na Gaeilge ирланд тілін Еуропалық Одақтың ресми тілі етіп жариялау жөніндегі сәтті науқанды үйлестірген басты ұйымдардың бірі болды. 2008 жылы Дайті Мак Картаи президенттік лауазымда болған кезде Conradh na Gaeilge жаңа конституцияны қабылдады, ол 1915 жылға дейінгі саяси бейтараптығына оралып, өзінің мақсатын «Ирландияның мемлекеттік тілі ретінде ирланд тілін қайта жаңғырту» деп белгіледі ("Is í aidhm na hEagraíochta an Ghaeilge a athréimniú mar ghnáththeanga na hÉireann") және ирландтың тәуелсіздігіне қатысты барлық сілтемелерді жойды. Соңғы жылдары Conradh na Gaeilge Ирландияның барлық аймақтарында тілдік құқықтарды қорғау науқандарының орталық бөлігі болып табылады. Бұл стратегия Галтахт аймақтарына инвестицияларды арттыруды, мемлекеттік қызметтерді ирланд тілінде ұсынуды, қалалық жерлерде ирланд тілі орталықтарын дамытуды және Солтүстік Ирландияда тілді қорғау үшін Ирланд тілі заңын қабылдауды мақсат ететін Acht Anois науқанын қамтиды. Демократиялық юнионисттік партияның жеке Ирланд тілі заңына қарсы тұруы, ішінара, Ольстер шотланд тіліне өтемақы беру туралы талаптар қою арқылы, 2020 жылы үкіметтік келіссөздердегі негізгі мәселелердің біріне айналды. 2020 жылғы «Жаңа онжылдық, Жаңа тәсіл» келісімінде ирланд және Ольстер шотланд тілдерінің дамуын «қолдау» және «күшейту» үшін жаңа комиссарлар тағайындалатыны уәделенді, бірақ оларға тең құқықтық мәртебе берілмеді. Ольстер шотланд тілі аймақтық немесе азшылық тілдері туралы Еуропалық хартаның II бөлігінде «іске асыру» және «қолдау көрсету» мақсатында танылса, ирланд тілі үшін білім беру, БАҚ және басқару салаларында III бөлігінің қатаң талаптары орындалуы тиіс болды. 2022 жылы Солтүстік Ирландия протоколына қарсы юнионисттік наразылықтардың нәтижесінде үкімет тағы да тоқтатылды, ал Ұлыбритания Парламенті «Жаңа онжылдық, Жаңа тәсіл» келісімінің тілдік ережелерін «Тұлға және тіл (Солтүстік Ирландия)» заңына енгізді. Conradh na Gaeilge президенті Паула Мелвин заңның қабылдануын құттықтады, бірақ бұл «біздің соңғы мақсатымыз емес» екенін айтты. Ұйым заңнаманы іске асыруға және күшейтуге назар аударады: «Британ үкіметімен болған ауыр тәжірибе бізге ештеңеге сенбеуге үйретті».
Филиалдар
Conradh na Gaeilge Ирландияның және халықаралық деңгейде көптеген филиалдары бар, олар жергілікті түрде ұйымдастырылады және комитеттермен басқарылады.