Кіріспе

Литвалық идиш жазушысы (1840–1913)

Элиакум Зунсер (Eliakim Badchen, Elikum Tsunzer) (28 қазан 1840 – 22 қыркүйек 1913) – литвалық еврей, идиш тіліндегі ақын, әнші-күйші және бадчен. Өмірінің соңғы жылдарын АҚШ-та өткізді. 1905 жылы «The New York Times» газетінде жарияланған мақала оны «идиш поэзиясының әкесі» деп атады. Оның шамамен 600 әнінің төрттен бірі сақталған. Ол Бродди әншісі Велвел Збаржерге әсер еткен және одан әсер алған, бірақ олар ешқашан кездеспегендігі айтылады. Вильнада туған ол кедейлікте өсті және алғашқыда Ковнода тілдік тоқумен айналысты, онда ол раввин Исроил Салантердің адал, моральдық Мусар қозғалысымен байланысты болды. Кейіннен ол Хаскала, яғни еврейлердің ағартушылығына қызығып, ырым-жырымдардан бас тартып, қазіргі заманғы православие дінін қабылдады. Жиырма жасына толғанға дейін Ресей армиясына мәжбүрлеп алынған ол, патша Александр II-нің қатал әскери міндеттілік заңын жойғаннан кейін тез босатылды. Еврейлердің әскерге шақырылуы, немесе «кантонисттердің» жағдайы оның алғашқы өлеңдері мен әндерінің маңызды тақырыбы болды. Сол Липцин Зунсердің әндерін «жақсы сөздермен және ұнтақ күйлермен» сипаттайды, «баянсыз көпшіліктің қайғылы тағдыры мен аз қуанышы» туралы айтады және «оның әндері ауыздан ауызға тарап, барлық идиш тілінде сөйлейтін еврейлерге белгілі болды» деп жазады. 1861 жылы ол өмірінде 50-ге жуық жарияланымның біріншісі болған «Ширим Хадошим» атты әндер жинағын шығарды. Осы кезде ол, Липциннің сөзімен айтқанда, «негізінен Маскил» – Хаскаланың таратушысы – «өз халқына нұсқау беруге және көмектесуге қызығушылық танытты». Алайда, оның өмірі трагедиялық жағдайға түсті: келесі онжылдықта оның әйелі ғана емес, сонымен қатар тоғыз баласының барлығы холерадан қайтыс болды, және ол, Липциннің сөзін келтіре отырып, «жазалау пайғамбары болды, өз дін мүшелерін батыс ағартушылығы мен ассимиляцияның тартымды жолына тым тез бармауға шақырды». [Липцин, 1972, 49]. Осы жазалау келгенде, Александр II-нің өлімінен кейін болған антисемиттік реакция мен қырғын түрінде, ол қайтадан серпіліс беруші және сионист болды, «Хевевей Цион» және «Билу» пионерлерімен байланысты болды, «Дие Сохе» («Соқа») және «Шиват Цион» («Ционға оралу») сияқты әндер жазды. Зунсер 1889 жылы Нью-Йоркке эмиграциялап, баспагер болып жұмыс істеді. Алайда, Нью-Йорктегі өмір оның шабытына қолайлы болмады, және ол Америкаға келгеннен кейінгі жылдары көбінесе өлеңдер, әндер емес, жазды. Жаңа әлемге бара жатқанда ол үмітпен «Колумб пен Вашингтонды» жазды; ол келгеннен кейін, одан да көбірек көңілі тоңған «Дос Голден Лэнд» («Алтын жер») және «Дер Гриннер» («Жасыл мүйіз») әндерін жазды. Оның сионизмі еврей халқын саудадан бас тартып, шаруалар болуға шақыратын әнінде жалғасты. Зунсердің соңғы жылдары 1905 жылдың 30 наурызында Купер Юнионда оның атынан өткізілген қайырымдылық концерті арқылы кедейліктен құтылды, ол оған зейнетақы алуға жеткілікті ақша жинады. 1913 жылдың 22 қыркүйегінде қайтыс болды және Бруклиндегі Вашингтон зиратында жерленді.

Шығармалары

Элюкум Зунсердің шығармалары: Мордхе Шахтер редакциялаған, екі томдық сыни басылым, YIVO, 1964.